Adhyaya 49

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः । उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्

માર્કંડેયે કહ્યું—અંધકનો વધ કર્યા પછી દેવોના દેવ મહેશ્વર રુદ્ર, ઉમા સાથે, કૈલાસ પર્વત પર ગયા।

Verse 2

आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम्

ત્યાર પછી બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, ત્યાં આવ્યા. બધા હર્ષિત અને સંતોષિત થઈ પાર્વતીપતિ મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યા.

Verse 3

ईश्वर उवाच । उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः । निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह

ઈશ્વરે કહ્યું—અહીં જે કોઈ સમાગત થયા છે તેઓ બધા બેસી જાઓ. હે પિતામહ! દેવોના હિતાર્થે આ દાનવનો નાશ થયો છે.

Verse 4

रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते । शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः

તેના રક્તથી મારું શૂલ ક્યારેય નિર્મળ થતું નથી. હે બ્રહ્મન! તે શુભ વ્રત, તપ અને જપમાં રત હતો, છતાં મારા દ્વારા હત થયો.

Verse 5

कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख । आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः

હે ચતુર્મુખ! હું યોગ્ય રીતે તીર્થયાત્રા કરવી ઇચ્છું છું. અહીં ભેગા થયેલા તમે બધા મારી સાથે આવો.

Verse 6

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ । प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः

આવું કહી દેવોના દેવેશ્વર પ્રભાસ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. પછી ગંગા અને સાગર વચ્ચેના પ્રદેશમાં આવેલા પ્રભાસ આદિ તીર્થોનું સેવન-દર્શન કર્યું.

Verse 7

अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप । नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः

હે નૃપ! સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યા છતાં નિર્મળતા પ્રગટ ન થઈ. ત્યારબાદ દેવગણ સાથે દેવાધિદેવ નર્મદા પાસે ગયા.

Verse 8

उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः । गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम्

પ્રિયવ્રતે ઉત્તર અને દક્ષિણ—બન્ને કાંઠે સ્નાન કર્યું. પછી તે દક્ષિણ કાંઠે ભૃગુ નામના પર્વત તરફ ગયો.

Verse 9

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते । भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह

હે મહીપતે! ત્યાં દેવગણ સાથે મહાદેવ સ્થિત રહ્યા. વારંવાર ભ્રમણ કરતાં લાંબા સમય પછી થાકી ને વૈરાગ્ય પામી બેઠા.

Verse 10

मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् । तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः

કારણ કે તે સ્થાન સર્વ સ્વર્ગવાસીઓ માટે મનોહર હતું; તેથી તેને વિશિષ્ટ તીર્થ માની દેવ મહેશ્વર ત્યાં સ્થિર થયા.

Verse 11

गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् । निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्

તેમણે ત્રિશૂલથી પર્વતને ભેદ્યો; તે રસાતળ સુધી ફાટી ગયો. છતાં ત્રિશૂલ નિર્મળ જ રહ્યો—ક્યાંય કલુષનો લેશ દેખાયો નહીં.

Verse 12

देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती । पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती

ત્યાં દેવોના આહ્વાનથી મહાપુણ્યા ભારતી પ્રગટ થઈ; અને પર્વતમાંથી મહાપુણ્યા સરસ્વતી પણ નિઃસૃત થઈ વહેવા લાગી।

Verse 13

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः । तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्

ત્યાં બીજો સંગમ છે—જેમ પ્રયાગની વેણીમાં શ્વેત અને શ્યામ પ્રવાહો ભળી જાય છે. એ જ સ્થળે સ્વયં દેવ બ્રહ્માએ ‘બ્રહ્મેશ’ નામનું પરમ ઉત્તમ લિંગ સ્થાપ્યું।

Verse 14

संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः

તેમણે તે પરમ પવિત્ર, સર્વ દુઃખનાશક ઉત્તમ લિંગ સ્થાપ્યું. અને તેના દક્ષિણ ભાગમાં સ્વયં દેવ જનાર્દન (વિષ્ણુ) વિરાજે છે।

Verse 15

तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता । अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च

ત્યાં તે સદા વિષ્ણુના ચરણોના અગ્રભાગે સ્થિત રહે છે. અને જે કુંડના મધ્યમાં ઊભો રહે, તેના માટે જળ બહાર નીકળવાનો કોઈ માર્ગ રહેતો નથી।

Verse 16

शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप । तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी

હે નૃપ! ત્રિશૂલના અગ્રથી એક રેખા દોરાઈ; ત્યાંથી જળ વહેવા લાગ્યું. અને તે જળ ત્યાં પહોંચ્યું જ્યાં મહાનદી રેવા વહે છે।

Verse 17

जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम । शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि

હે નૃપોત્તમ! જલલિંગ મહાપુણ્યદાયક છે—આ ચકતીર્થ કહેવાય છે. અને શૂલભેદે દેવેશની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને યથાવિધિ સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 18

आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् । तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः

તે પોતાને શુદ્ધ માને છે, જાણે કોઈ પાપ કર્યું જ ન હોય. અને એ જ તીર્થના ઉત્તર ભાગમાં દેવોના દેવ, જગદ્ગુરુ વિરાજે છે.

Verse 19

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः । सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम्

ત્યાં દેવદેવેશ, શૂલપાણિ શિવ પોતાના જ દિવ્ય બળથી પ્રતિષ્ઠિત છે. સર્વ તીર્થોમાં એ તીર્થ પરમ છે, કારણ કે તે સર્વદેવમય છે.

Verse 20

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः

એ તીર્થ સર્વપાપહર, પરમ પુણ્યદાયક અને સર્વ દુઃખનાશક ઉત્તમ છે. એ જ તીર્થમાં જગદ્ગુરુએ દેવોના દેવની પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 21

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् । क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः

પછી રક્ષાપાલો નિમાવી એકસો આઠ વિનાયકોને સ્થાપિત કર્યા. એકસો આઠ ક્ષેત્રપાલો તે પવિત્ર ક્ષેત્રની પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરે છે.

Verse 22

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति । केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च

જે ત્યાં રહેવા ઇચ્છે છે, તેને વિઘ્નો ઉપજે છે. કેટલાંકને કુટુંબથી કષ્ટ થાય છે, કેટલાંકને નદીના કાંઠે વ્યાઘ્ર સમો ભય, અને કેટલાંકને ખેતી‑ખેતરોમાંથી અડચણો આવે છે.

Verse 23

केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः । परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा

કેટલાંક સભાઓ અને વિવાદોમાં મગ્ન થાય છે; કેટલાંક ધનાર્જનમાં આસક્ત રહે છે. કેટલાંક પરોક્ષ નિંદા કરે છે, અને કેટલાંક સદા હિંસામાં રત રહે છે.

Verse 24

परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः । अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते

કેટલાંક પરસ્ત્રીમાં આસક્ત થાય છે; કેટલાંક પોતાની યોગ્ય જીવિકા પોતે જ નષ્ટ કરે છે. અને કેટલાંક એમ કહે છે—‘તીર્થોમાં જવું તો કેવી રીતે શક્ય?’

Verse 25

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा । मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः

ત્યારે પત્ની, પુત્ર, સેવક વગેરે ભૂખથી પીડાય છે. આ રીતે મનુષ્યો મોહજાળમાં બંધાઈ જાય છે—દેવગણો દ્વારા (નિયંત્રણાર્થે) એવું રચાય છે.

Verse 26

पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते । संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा

પાપાચાર કરનાર મનુષ્યોને ત્યાં સ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી. અને દેવભૃત્યગણ તે તીર્થનું સદા રક્ષણ કરે છે.

Verse 27

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते । सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः

જે મનુષ્યો ધન્ય અને પુણ્યશીલ છે, તેમના માટે ત્યાં સ્નાન નિશ્ચયે શક્ય બને છે—વિશેષ કરીને સરસ્વતી, ભોગવતી અને દેવનદી જેવી પવિત્ર નદીઓમાં।

Verse 28

अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः । दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः

આ સંગમ પુણ્યમય છે—જેમ વેણીમાં શ્વેત અને શ્યામ તંતુઓ ભળી જાય. તે તીર્થને જોઈને બધા ગીર્વાણ (દેવગણ) હર્ષિતચિત્ત થયા।

Verse 29

देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् । इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम्

દેવના સન્નિધানে ઊભા રહી તેમણે તે ઉત્તમ મહાત્મ્ય વર્ણવ્યું—“હે દેવેશ! આ તીર્થ પુણ્યફળમાં પ્રસિદ્ધ ગયા-તીર્થ સમાન છે.”

Verse 30

गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः

આ તીર્થ ગુહ્યથી પણ અતિગુહ્ય છે; ન પહેલાં હતું, ન આગળ થશે. ત્યાં શૂલપાણિ (શિવ)ની ઇન્દ્રાદિ દેવો તથા અપ્સરાગણો દ્વારા વિધિવત્ આરાધના થાય છે।

Verse 31

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि । नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः

યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ; દિક્પાલ અને લોકપાલ પણ—નૃત્ય-ગીત તથા સ્તોત્રો દ્વારા—સર્વ દેવો અને અસુરો પણ (ત્યાં તેમની આરાધના કરે છે)।

Verse 32

पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः । देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप

હે નરાધિપ! સર્વ ગણો, સિદ્ધો અને નાગો મહેશ્વરની પૂજા કરતા હતા ત્યારે ત્યાં દેવે પોતાના ત્રિશૂલના અગ્રથી તે સ્થાન વિદારી દીધું।

Verse 33

त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः । कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम्

જ્યાં આજે પણ દેવસાન્નિધ્યથી ભરેલો તે આવર્ત ત્રિધા રૂપે દેખાય છે; હે નરવ્યાઘ્ર! ત્યાં મહા કલકલધ્વનિયુક્ત ત્રણ કુંડ છે।

Verse 34

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः

તે તીર્થ પરમ ઉત્તમ છે—સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારું અને સર્વ દુઃખનો નાશ કરનારું. જે ત્યાં ઉપવાસપરાયણ રહી સ્નાન કરે, તે તે ફળ પામે છે।

Verse 35

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् । ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च

દીક્ષા અને મંત્ર વિના રહેલો માણસ પણ ત્યાં એક વર્ષમાં સંગ્રહિત પાપથી મુક્ત થાય છે. પરંતુ જે વિધિપૂર્વક ચોક્કસ પાંચ મંત્રો સાથે ફરી સ્નાન કરે છે, તે વિશેષ ફળ પામે છે।

Verse 36

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः । अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा

વેદોક્ત પાંચ મંત્રો સાથે, શુભ સુવર્ણ ઘટો સહિત; તેમજ દશાક્ષરી, ષડાક્ષરી અથવા ત્ર્યક્ષરી મંત્રોથી પણ આ વિધિ સંપન્ન થાય છે।

Verse 37

पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप । ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च

હે નરાધિપ! તીર્થમાં દ્વિજાતિઓનાં કર્મો અલગ રીતે કરવાં જોઈએ; તેમજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—અને એ જ રીતે સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રો માટે પણ।

Verse 38

पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः

પુરુષોએ વેદત્રયીનું ધ્યાન કરીને યથાવિધી સ્નાન કરવું જોઈએ; જે પુરુષો દશાક્ષરી મંત્રથી જળ પીએ છે, તેમનું આ આચરણ શાસ્ત્રસંમતિ છે।

Verse 39

ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः । केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च

તેઓ પરમ લોકને પામે છે, જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે; કેદારમાં જેમ જળ પાનનું ફળ મળે છે, તેમ જ રુદ્રકુંડમાં પણ।

Verse 40

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् । ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्

પાંચ ‘ર’થી યુક્ત, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત ‘ક્ષ’ અક્ષર—ઓંકાર સાથે સંયુક્ત—આને જ જાણવાપાત્ર પવિત્ર મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત કર્યું છે।

Verse 41

यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

જે ત્યાં વિધિપૂર્વક, ઇન્દ્રિયજયી બની સ્નાન કરે છે, તેણે તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 42

कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् । गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः

જે મનુષ્ય ગયા આદિ પાંચ પવિત્ર સ્થાનોમાં શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાના કુળની વીસ પેઢીઓને તારવે છે—દસ પૂર્વ અને દસ પર।

Verse 43

स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः । यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः

તે ત્યાં શૂલભેદે તે ફળ નિશ્ચિત રીતે પામે છે—કોઈ સંશય નથી. અને જે ત્યાં વિધિપૂર્વક ભક્તિથી દાન આપે છે, તે પણ પુણ્યનો ભાગી બને છે.

Verse 44

तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा । गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा

ત્યાં ફળ અક્ષય છે—સુકૃતથી ઉત્પન્ન હોય કે દુષ્કૃતના શમનરૂપ હોય. જેમ પિતૃકાર્યોમાં ગયાશિર સદા પુણ્યદાયક છે, તેમ આ સ્થાન પણ છે.

Verse 45

शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः । भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान्

સ્નાન, દાન અને તર્પણ આદિથી શૂલભેદ પણ અત્યંત પુણ્યદાયક છે. જે ત્યાં ભક્તિથી સોનું, ગાય, જમીન અથવા તલ દાન કરે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે.

Verse 46

आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा । वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः

પ્રયત્નપૂર્વક આસન, પાદુકા, શય્યા, ઉત્તમ અશ્વો, તેમજ ક્ષત્રિય (સેવક/અનુચર) પણ; ઉપરાંત વસ્ત્રયુગ્મ, ધાન્ય અને સંપૂર્ણ સજ્જ ઘરનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 47

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् । दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे

યોક્ત્રসহ જુગ, લાંગળ અને ખેડાયેલ ભૂમિ પણ દાન આપવી જોઈએ. જે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને આ દાનો આપે છે, તે મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 48

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये । श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते । त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत्

કુલસંપન્ન, શુચિ, જિતેન્દ્રિય, શ્રુતિ-અધ્યયનસંપન્ન, દંભહીન અને સદ્ક્રિયામાં સ્થિત એવા શ્રોત્રિયને—ત્રયોદશાહ વિધિ દરમ્યાન આપેલું દરેક દાન ફળમાં તેર ગણું થાય છે.

Verse 49

। अध्याय

અધ્યાય—(આ અધ્યાય-ચિહ્ન/પરિવર્તન-સૂચક છે).