Adhyaya 57

Verse 1

ईश्वर उवाच । भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च

ઈશ્વરે કહ્યું—ભાનુમતીએ દ્વિજોને ભોજન કરાવી બાકી રહેલું અન્ન ગ્રહણ કર્યું. ભોજન પછી તે પરમ સુખથી આરામે બેઠી અને અન્નનું પાચન સારી રીતે થયું.

Verse 2

त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्

પછી ત્રયોદશીએ, મદન નામની તિથિએ, તે ત્યાં ગઈ. માર્કંડ હ્રદમાં સ્નાન કરીને ગુહામાં નિવાસ કરનાર દેવનું પૂજન કર્યું.

Verse 3

कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः

ઉપવાસ-નિયમ પાળી તેણે મહેશ્વરને સ્નાન કરાવ્યું; સુગંધિત પંચામૃતથી અભિષેક કરીને ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા।

Verse 4

आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्

તેણે વિવિધ પુષ્પો અને અતિશય શોભન નૈવેદ્યોથી આરાધના કરી; રાત્રિ-જાગરણ કરીને પૌરાણિક કથા શ્રવણ કરી।

Verse 5

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि

નૃત્ય, ગીત અને સ્તોત્રો સાથે તેણે દેવ મહેશ્વરનું ધ્યાન કર્યું; અને વિધિ મુજબ દેવના સમક્ષ સર્વ અન્ન-નૈવેદ્ય વિસ્તારીને ગોઠવ્યું।

Verse 6

चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्

ચાર વર્ણોના પુત્રોને જરૂરી સામગ્રીসহ ભોજન કરાવાયું; અને ચતુર્દશીએ દિવસભર વૃષભધ્વજ (શિવ)ની સમ્યક પૂજા કરવામાં આવી।

Verse 7

शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्

શંખ, વાદ્યો, ભેરી અને પટહના ગુંજતા નાદ સાથે, બહુજનની ભીડ વચ્ચે તેણે રાત્રિ-જાગરણ કર્યું।

Verse 8

नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा

ત્યારે નૃત્ય, ગીત અને સ્તોત્રોથી પ્રેરિત થઈ તે રાત્રિ વિતી ગઈ. પ્રભાતે વિપ્રોને પાયસ, મધ અને ઘીથી ભોજન કરાવાયું.

Verse 9

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च

પોતાની શક્તિ મુજબ અને વિપ્રોની યોગ્યતા અનુસાર તેમને દાન આપીને, પછી મહાપુષ્પો, સુગંધિત દ્રવ્યો અને ધૂપથી અર્ચના કરી.

Verse 10

विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः

સંપૂર્ણ પૂજિત થયા પછી દેવને વિચિત્ર સૂક્ષ્મ વસ્ત્રોથી વેષ્ટિત કર્યો; લટકતી માળાઓ અને અનેક દીપોના પ્રકાશથી તે તેજસ્વી થયો.

Verse 11

पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः

વિવિધ પક્વાન્નો અને સુસજ્જ ભક્ષ્યો—મોદક વગેરે—થી; ત્યારબાદ વેદાધ્યયનમાં તત્પર તે સર્વ બ્રાહ્મણો (યથોચિત સન્માનિત થયા).

Verse 12

तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा

તેમણે તે પર્વને નામથી ‘પદ્મક’ કહીને પ્રખ્યાત કર્યું; અને કહ્યું—‘આજે આદિત્યનો દિવસ (રવિવાર) છે, તથા તિથિ પણ પંચદશી છે.’

Verse 13

त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च

અહીં ત્વાષ્ટૃ નક્ષત્ર છે; સંક્રાંતિ અને વિષુવ પણ છે. વ્યતીપાત તથા શુભ યોગ છે, અને કરણ તરીકે વિષ્ટિ પણ કહેવાય છે.

Verse 14

पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

આ પર્વનું નામ ‘પદ્મક’ છે અને અયન વગેરે કારણોથી ચોગણું ફળ આપે છે. અહીં આપેલું દાન, હવનમાં અર્પિત આહુતિ કે કરેલો જપ—બધું અક્ષય બને છે.

Verse 15

ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्

પછી તે દ્વિજોએ ભાનુમતી સાથે શૂલભેદ તરફ પ્રયાણ કર્યું. ત્યાં કુંડ પાસે પત્ની સહિત ઊભેલા એક શબરને તેમણે જોયો.

Verse 16

ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव

હે રાજન, તે ઈશાન દિશા તરફ જઈ ભૃગુમૂર્ધન નામના પર્વત પર ચઢ્યો અને પત્ની સહિત ત્યાંથી પડીને પ્રાણત્યાગ કરવા ઉદ્યત થયો.

Verse 17

भानुमत्युवाच । तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्

ભાનુમતી બોલી—થાંભો, થાંભો, હે મહાસત્ત્વ! મારું વચન સાંભળો. તમે હજી યુવાન છો; તો શા માટે પ્રાણ ત્યજી રહ્યા છો?

Verse 18

कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्

આ કેવો સંતાપ, કેવો ઉદ્વેગ? કયું દુઃખ કે રોગ તને પીડે છે? તું તો આજે પણ બાળક જેવો દેખાય છે; તેનું કારણ કહો.

Verse 19

शबर उवाच । कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

શબર બોલ્યો—મારે કોઈ ખાસ કારણ નથી, કોઈ નિશ્ચિત દુઃખ પણ નથી. પરંતુ હું સંસારના ભયથી ભીત છું; બીજી કોઈ બુદ્ધિ પ્રવર્તતી નથી.

Verse 20

दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्

કારણ કે માનવજન્મ દુઃખ સહન કરીને અને સદભાગ્યથી જ મળે છે. અને જે માનવજન્મ પામીને પણ ધર્મનું આચરણ ન કરે…

Verse 21

स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने

…તે પોતાના દોષથી, હે સુન્દરી, ભયંકર નરકમાં જાય છે. તેથી હું આ પાપનાશક તીર્થમાં પડી જવા ઇચ્છું છું.

Verse 22

राज्ञ्युवाच । अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति

રાણી બોલી—હજી પણ તને ધર્મ ઉપાર્જન કરવાનો સમય છે. શુભ-અશુભ કર્મ કરનાર પણ વ્રત અને દાનથી નિશ્ચયે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 23

अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्

હું તને ધાન્ય, વસ્ત્રો અને બહુ ધન આપિશ. તું દરરોજ ધર્મનું આચરણ કર અને નિત્ય મહેશ્વરનું ધ્યાન કરતો રહેજે।

Verse 24

शबर उवाच । नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

શબરે કહ્યું—મને ન ધન જોઈએ, ન ધાન્ય, ન તો વસ્ત્ર પણ. જે જેનું અન્ન ખાય છે, તે ખરેખર તેનું પાપભાગ ભોગવે છે।

Verse 25

राज्ञ्युवाच । कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते

રાણીએ કહ્યું—કંદમૂળ અને ફળનો આહાર કરીને, ઉત્તમ ભિક્ષા માટે ભ્રમણ કરીને, જે આ શ્રેષ્ઠ તીર્થોમાં સ્નાન કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 26

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

પછી પાપમુક્ત અને શુદ્ધ થયેલો મનુષ્ય જે કંઈ કર્મ કરે, તે કર્મથી જ તું પવિત્ર બનશે અને નિશ્ચિતપણે સદ્ગતિ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 27

शबर उवाच । अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम

શબરે કહ્યું—આજે મેં અન્નનો ત્યાગ કર્યો છે, જે પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે. હે દેવી, હું સત્ય છોડિશ નહીં; આ વિષયે મારો નિશ્ચય અડગ છે।

Verse 28

प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः

હે દેવી, પ્રસન્ન થાઓ; આજે પ્રજાજનો સાથે મારા અપરાધને ક્ષમા કરો. અર્ધોત્તરીય વસ્ત્રથી પોતાને સંયમમાં રાખી તે તૈયાર થઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 29

भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप

પત્ની સહિત તે વ્યાધ હરિનું ધ્યાન કરતાં કરતાં પડી ગયો. પર્વતની ઢાળ પરથી પડતાં જ તે પ્રાણ ત્યજી ગયો, હે નરાધિપ।

Verse 30

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह

હે ભૂમિપ, કુંડના ઉપર તે બંનેને ચૂરચૂર થયેલા જોઈ, ત્રણ મુહૂર્ત સમય વીતી ગયા પછી શબર પત્ની સહિત (તતઃ)…

Verse 31

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्

દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને તે અનુત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 57

। अध्याय

‘અધ્યાય’—અધ્યાય-સમાપ્તિ દર્શાવતું સૂચક પદ.