Adhyaya 26

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । जालेश्वरेऽपि यत्प्रोक्तं त्वया पूर्वं द्विजोत्तम । तत्कथं तु भवेत्पुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! જાલેશ્વર વિષે તમે અગાઉ જે કહ્યું, તે પુણ્ય કેવી રીતે થાય—જે તીર્થ ઋષિ અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત છે?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जालेश्वरात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु त्वं पाण्डुनन्दन

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— જાલેશ્વરથી પરમ કોઈ તીર્થ કદી થયું નથી, અને કદી થશે પણ નહીં. હે પાંડુનંદન, તેની ઉત્પત્તિ કહું છું; સાંભળ।

Verse 3

पुरा ऋषिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः । तापिता असुरैः सर्वैः क्षयं नीता ह्यनेकशः

પ્રાચીન કાળમાં સર્વ ઋષિગણ, ઇન્દ્રসহ અને મરુદ્ગણો સાથે, સર્વ અસુરોથી પીડિત થયા અને અનેક વાર અનેક રીતે વિનાશ પામ્યા।

Verse 4

बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः । वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताः

બાણાસુર વગેરે, જંભ-શુંભને આગે રાખી અનેક અસુરો દ્વારા પીડિત અને વધ થતા દેવગણ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા।

Verse 5

विमानैः पर्वताकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः । स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः

તેઓ પર્વતાકાર વિમાનોમાં, ગજસમાન ઘોડાઓ સાથે, અને નગરાકાર રથોમાં—સિંહ તથા વ્યાઘ્રોથી જોડાયેલા—પ્રયાણ કરવા લાગ્યા।

Verse 6

कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः । प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यदधार्मिकैः

કેટલાક કચ્છપો અને મકરો પર ગયા, અને કેટલાક પગપાળા ગયા. આ રીતે તેઓ તે પરમ સ્થાનને પહોંચ્યા, જે અધર્મીઓ માટે અપ્રાપ્ય છે।

Verse 7

दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं सर्वलोकस्य शङ्करम् । ते सर्वे तत्र गत्वा तु स्तुतिं चक्रुः समाहिताः

કમળમાંથી પ્રગટ થયેલા, સર્વ લોકના હિતકર્તા એવા દેવ શંકરને જોઈ તેઓ બધા ત્યાં ગયા અને એકાગ્ર ચિત્તે સ્તુતિ કરી।

Verse 8

देवा ऊचुः । जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक । पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वां वयं शरणं गताः

દેવોએ કહ્યું— જય હો, હે અજેય! જય હો, હે અભેદ્ય! જય હો, હે સર્વ પ્રકટતાનો કારણ! હે પદ્મયોનિ, સુરશ્રેષ્ઠ! અમે તારી શરણમાં આવ્યા છીએ।

Verse 9

तच्छ्रुत्वा तु वचो देवो देवानां भावितात्मनाम् । मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः

ભાવિત આત્માવાળા દેવોના તે વચન સાંભળી પિતામહે મેઘગંભીર વાણીથી પ્રત્યుత્તર આપ્યો।

Verse 10

किं वो ह्यागमनं देवाः सर्वेषां च विवर्णता । केनावमानिताः सर्वे शीघ्रं कथयतामराः

હે દેવો, તમારું અહીં આગમન કેમ થયું અને તમારાં સૌનાં વર્ણ કેમ ફિક્કાં દેખાય છે? કોને તમારાં સૌનું અપમાન કર્યું? હે અમરો, ત્વરિત કહો।

Verse 11

देवा ऊचुः । बाणो नाम महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । तेनास्माकं हृतं सर्वं धनरत्नैर्वियोजिताः

દેવોએ કહ્યું— બાણ નામનો એક દાનવ છે, મહાવીર અને બળના દર્પથી મત્ત. તેણે અમારું સર્વ હરી લીધું છે; અમને ધન-રત્નોથી વિયોગી કર્યા છે।

Verse 12

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चिन्तयामास देवेशस्तस्य नाशाय या क्रिया

દેવોના વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ વિચાર કર્યો કે તેના વિનાશ માટે કયો ઉપાય કરવો.

Verse 13

अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम् । मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना

એ પાપી દાનવ સ્વર્ગવાસીઓ સૌ માટે અવધ્ય છે; શંકરદેવને છોડીને ન હું, ન વિષ્ણુ તેને મારી શકીએ.

Verse 14

तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः । स गतिश्चैव सर्वेषां विद्यतेऽन्यो न कश्चन

ચાલો, આપણે સૌ ત્યાં જ જઈએ જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે; તેઓ જ સર્વના એકમાત્ર આશ્રય અને પરમ ગતિ છે, તેમના સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 15

एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वेदविदांवरः । ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिरतो यत्र महेश्वरः

આમ કહી વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મા સર્વ દેવો સાથે, વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને લઈને જ્યાં મહેશ્વર છે ત્યાં પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 16

स्तुतिभिश्च सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम्

અને સુગઠિત, પ્રબળ સ્તુતિઓ દ્વારા તેમણે પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી.

Verse 17

देवा ऊचुः । जय त्वं देवदेवेश जयोमार्धशरीरधृक् । वृषासन महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण

દેવોએ કહ્યું—જય હો, દેવોના પણ દેવેશ! જય હો, ઉમાને અર્ધશરીરરૂપે ધારણ કરનાર. હે વૃષભવાહન મહાબાહુ, જેમનું ભૂષણ ચંદ્ર છે!

Verse 18

नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे । जय भूतपते देव दक्षयज्ञविनाशन

શૂલાગ્ર હાથમાં ધારણ કરનારને નમસ્કાર; ખટ્વાંગ ધારણ કરનારને નમસ્કાર. હે ભૂતપતિ દેવ, દક્ષયજ્ઞવિનાશક, તારો જય હો!

Verse 19

पञ्चाक्षर नमो देव पञ्चभूतात्मविग्रह । पञ्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे

હે દેવ, પંચાક્ષરી મંત્રથી તને નમો—તારો વિગ્રહ પંચમહાભૂતોના આત્મસ્વરૂપ છે. હે ઈશાન, પંચવક્ત્રરૂપે પ્રગટ, વેદોમાં તારો જ ગાન થાય છે.

Verse 20

सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदा कुरुषे नमः । अष्टमूर्ते स्मरहर स्मर सत्यं यथा स्तुतः

તમે સદા સર્જન, પાલન અને સંહાર કરો છો—તમને નમસ્કાર. હે અષ્ટમૂર્તિ સ્મરહર, જેમ તમારી સ્તુતિ થઈ છે તેમ અમારી પ્રાર્થનાને સત્ય માની સ્મરણ કરો.

Verse 21

पञ्चात्मिका तनुर्देव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते । सद्यो वामे तथाघोरे ईशो तत्पुरुषे तथा

હે દેવ, બ્રાહ્મણો તારા તનુને પંચાત્મિકા કહી ગાય છે—સદ્યોજાત, વામ, અઘોર, ઈશ અને તત્પુરુષ—આ જ તારા સ્વરૂપો છે.

Verse 22

हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसे हर । एवं स्तुतो मुनिगणैर्ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः

હે હર! વિશાળ રીતે વિસ્તરેલા સુવર્ણજાળમાં તમે હંસ સમાન મધુર કૂજન કરો છો. આ રીતે મુનિગણો, બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા દેવ-અસુર સૌએ તમારી સ્તુતિ કરી.

Verse 23

प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्घानुवाच ह

તે પ્રહર્ષિત થઈ, હૃદયમાં પ્રસન્નતા ધારણ કરીને, સમવેત દેવસંઘને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी । किं कुर्मो वदत क्षिप्रं कोऽन्यः सेव्यः सुरासुरैः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવો અને દેવવિપ્રો, તમારું સ્વાગત છે. આ રાત હવે શુભ પ્રભાતમાં ફેરવાઈ છે. ઝડપથી કહો—અમે શું કરીએ? દેવ-અસુર બંને દ્વારા સેવ્ય એવો મારા સિવાય બીજો કોણ છે?

Verse 25

किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो भयमागतम् । कथयध्वं महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्

આ કયું દુઃખ છે? કયો સંતાપ છે? તમારો ભય ક્યાંથી આવ્યો? હે મહાભાગો, તમારા મનમાં વસેલું કારણ કહો.

Verse 26

एवमुक्तास्तु रुद्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः । स्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लज्जमाना अधोमुखाः

રુદ્રે આમ કહ્યે પછી દેવશ્રેષ્ઠોએ ઉત્તર આપ્યો—પોતપોતાના દેહ દર્શાવતા, લજ્જાથી મુખ નીચે કરીને.

Verse 27

अस्ति घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । बाणो नामेति विख्यातो यस्य तत्त्रिपुरं महत्

એક ભયંકર, મહાવીર્યવાન દાનવ છે, જે પોતાના બળના ગર્વથી મત્ત છે. તે ‘બાણ’ નામે વિખ્યાત છે; તેનું જ તે વિશાળ નગર ‘ત્રિપુર’ કહેવાય છે।

Verse 28

तेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्षशतानि हि । तस्य तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा नियमेन दमेन च

તેણે ખરેખર દસ વર્ષના સો સો વર્ષ, એટલે હજાર વર્ષ, કઠોર તપ કર્યું. તેના નિયમ અને દમથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્મા સંતોષ પામ્યા।

Verse 29

पुराणि तान्यभेद्यानि ददौ कामगमानि वै । आयसं राजतं चैव सौवर्णं च तथापरम्

બ્રહ્માએ તેને તે નગરો આપ્યાં—જે અભેદ્ય હતાં અને ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનારાં હતાં: એક લોખંડનું, એક ચાંદીનું અને બીજું સોનાનું।

Verse 30

त्रिपुरं ब्रह्मणा सृष्टं भ्रमत्तत्कामगामि च । तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः

બ્રહ્માએ રચેલું ત્રિપુર ઇચ્છાનુસાર ભ્રમણ કરતું હતું. એ જ ત્રિપુરમાં તેના અતિ બળવાન દાનવો નિવાસ કરતા હતા।

Verse 31

त्रैलोक्यं सकलं देव पीडयन्ति महासुराः । दण्डपाशासिशस्त्राणि अविकारे विकुर्वते । त्रिपुरं दानवैर्जुष्टं भ्रमत्तच्चक्रसंनिभम्

હે દેવ! તે મહાસુરો સમગ્ર ત્રૈલોક્યને પીડિત કરે છે. દંડ, પાશ, અસિ અને શસ્ત્રોથી તેઓ નિરંકુશ ઉપદ્રવ મચાવે છે. દાનવોથી ભરેલું ત્રિપુર ચક્ર સમાન ફરતું ભ્રમણ કરે છે।

Verse 32

क्वचिद्दृश्यमदृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते

ક્યારેક તે દેખાય છે, ક્યારેક અદૃશ્ય થાય છે—મૃગતૃષ્ણા સમાન જણાય છે.

Verse 33

यस्मिन्पतति तद्दिव्यं दृप्तस्य त्रिपुरं महत् । न तत्र ब्राह्मणा देवा गावो नैव तु जन्तवः

જ્યાં જ્યાં તે અહંકારીનું તે દિવ્ય, વિશાળ ત્રિપુર પડે છે, ત્યાં ન બ્રાહ્મણો રહે, ન દેવો, ન ગાયો—ખરેખર કોઈ જીવ પણ રહેતો નથી.

Verse 34

न तत्र दृश्यते किंचित्पतेद्यत्र पुरत्रयम् । नद्यो ग्रामाश्च देशाश्च बहवो भस्मसात्कृताः

જ્યાં પુરત્રય (ત્રિપુર) પડે છે, ત્યાં કશુંય બાકી દેખાતું નથી; અનેક નદીઓ, ગામો અને પ્રદેશો ભસ્મીભૂત થાય છે.

Verse 35

सुवर्णं रजतं चैव मणिमौक्तिकमेव च । स्त्रीरत्नं शोभनं यच्च तत्सर्वं कर्षते बलात्

સોનું-ચાંદી, મણિ-મોતી, અને સ્ત્રીરત્નરૂપે જે શોભન ધન છે—તે બધું જ તે બળપૂર્વક ખેંચી લઈ જાય છે.

Verse 36

न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा निशि वा हर । शक्यते देवसङ्घैश्च निहन्तुं स कथंचन

ન શસ્ત્રથી, ન અસ્ત્રથી, ન દિવસે ન રાત્રે, હે હર—દેવસંઘો પણ તેને કોઈ રીતે સંહારવા સમર્થ નથી.

Verse 37

तद्दहस्व महादेव त्वं हि नः परमा गतिः । एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि

અતએવ હે મહાદેવ, તેને દહન કરો; કારણ કે તમે જ અમારી પરમ ગતિ છો. હે દેવેશ, એવો પ્રસાદ સર્વે પર કરવો તમને યોગ્ય છે.

Verse 38

येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । परां धृतिं समायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि

હે પ્રભો, એવું કરો કે દેવો, ગંધર્વો અને તપોધન ઋષિઓ પરમ ધૈર્ય તથા સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે.

Verse 39

ईश्वर उवाच । एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं गमिष्यथ । अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्

ઈશ્વરે કહ્યું—આ બધું હું કરીશ; તમે શોકમાં ન પડો. બહુ જ ટૂંકા સમયમાં હું તમારું કલ્યાણ અને સુખ કરનાર કાર્ય કરી દઈશ.

Verse 40

आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् । चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधं प्रति

ઇન્દ્રને અગ્રે રાખી સર્વ દેવોને આશ્વાસન આપી દેવેશે ત્રિપુરવધ વિષે વિચાર કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 41

कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया । तमेकं नारदं मुक्त्वा नान्योपायो विधीयते

‘હું ત્રિપુરનો વધ કેવી રીતે અને કયા ઉપાયથી કરું? તે એક નારદને છોડીને બીજો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી.’

Verse 42

एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः । तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः

આ રીતે પોતાને સ્થિર કરીને તેણે નારદનું ધ્યાન કર્યું. તે જ ક્ષણે મહાતપસ્વી પવનના વેગ સમો ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 43

कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डी ज्ञानकोविदः । योगपट्टाक्षसूत्रेण छत्रेणैव विराजितः

તે દિવ્ય મુનિ કમંડલુ ધારણ કરીને, ત્રિદંડ લઈને, શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં કુશળ હતા; યોગપટ્ટ, અક્ષમાળા અને છત્રથી શોભિત થઈ તેજસ્વી લાગતા હતા.

Verse 44

जटाजूटाबद्धशिरा ज्वलनार्कसमप्रभः । त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितो भुवि

જટાજૂટથી બંધાયેલ શિર સાથે, અગ્નિ અને સૂર્ય સમ તેજસ્વી બની, તેમણે ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી અને પછી દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી નમસ્કાર કર્યો.

Verse 45

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः । स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या महामनाः

પછી ભગવાન મુનિ નારદે અંજલિ બાંધી, ભક્તિભાવથી મહાન સ્તોત્ર દ્વારા શર્વ (શિવ)ની સ્તુતિ કરી; તેમનું મન પરમ ભક્તિથી ભરેલું હતું.

Verse 46

नारद उवाच । जय शम्भो विरूपाक्ष जय देव त्रिलोचन । जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमोऽस्तु ते

નારદ બોલ્યા— જય શંભો, વિરূপાક્ષ! જય દેવ, ત્રિલોચન! જય શંકર, ઈશાન, રુદ્રેશ્વર—તમને નમસ્કાર છે.

Verse 47

त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव लयकृद्विभो । त्वमेव जगतां नाथो दुष्टातकनिषूदनः

તમે જ પતિ, તમે જ જગતના કર્તા; હે વિભો, તમે જ લય કરનાર છો. તમે જ સર્વ જગતના નાથ, દુષ્ટો અને પાપનો નાશ કરનાર છો.

Verse 48

त्वं नः पाहि सुरेशान त्रयीमूर्ते सनातन । भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव

હે સુરેશાન, હે સનાતન ત્રયીમૂર્તિ, અમારું રક્ષણ કરો. હે ભવમૂર્તિ, હે ભવારે, તમને ભજન કરનારાઓને તમે અભય આપનાર બનો.

Verse 49

भवभावविनाशार्थं भव त्वां शरणं भजे । किमर्थं चिन्तितो देव आज्ञा मे दीयतां प्रभो

સંસારભાવના વિનાશ માટે, હે ભવ, હું તમારી શરણમાં ભજું છું. હે દેવ, કયા હેતુથી તમારું સ્મરણ થયું છે? હે પ્રભુ, મને તમારી આજ્ઞા આપો.

Verse 50

कस्य संक्षोभये चित्तं को वाद्य पततु क्षितौ । कमद्य कलहेनाहं योजये जयतांवर

હું કોનું ચિત્ત ઉથલાવી દઉં? અને કોણ આજે ધરતી પર પટકાય? હે જયવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, આજે હું કોને કલહથી સંઘર્ષમાં જોડું?

Verse 51

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः । उत्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

નારદના વચન સાંભળી દેવોના દેવ મહેશ્વર આનંદથી ખીલેલા નેત્રો સાથે આ વચન બોલ્યા.

Verse 52

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सदैव कलहप्रिय । वीणावादनतत्त्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनातन

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તને સ્વાગત છે; તું સદા કલહપ્રિય, વીણા-વાદનના તત્ત્વનો જ્ઞાતા અને બ્રહ્માનો સનાતન પુત્ર છે।

Verse 53

गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत् । बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्

હે નારદ! જ્યાં દાનવેન્દ્ર બાણનું તે મહાન ત્રિપુર છે—જે સર્વ લોકોને ભય આપનારું છે—ત્યાં તું ત્વરિત જા।

Verse 54

भर्तारो देवतातुल्याः स्त्रियस्तत्राप्सरःसमाः । तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत्

તે નગરીમાં પતિઓ દેવતાસમાન છે અને સ્ત્રીઓ અપ્સરાસમાન છે; તેમની તેજસ્વિતાથી તે મહાન ત્રિપુર પણ જાણે ફરતું-ઝળહળતું હોય તેમ લાગે છે।

Verse 55

न शक्यते कथं भेत्तुं सर्वोपायैर्द्विजोत्तम । गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मैरनेकधा

હે દ્વિજોત્તમ! સર્વ ઉપાયોથી પણ તે ભેદી શકાય તેમ નથી; તેથી તું ત્યાં જઈ, ભિન્ન-ભિન્ન ધર્માચારોથી તેમને અનેક રીતે ત્વરિત મોહમાં પાડી દે।

Verse 56

नारद उवाच । तव वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम् । अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः

નારદ બોલ્યા—હે દેવેશ! તમારા વચનથી હું તે ઉત્તમ પુરીમાં ભેદ પેદા કરીશ; જે અનેક ઉપાયો છતાં ઇન્દ્રসহ દેવો માટે પણ અભેદ્ય ગણાતી હતી।

Verse 57

एवमुक्त्वा गतो भूप शतयोजनमायतम् । बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठमृद्धिवृद्धिसमायुतम्

આમ કહીને, હે રાજન, તે બાણના તે નગરશ્રેષ્ઠમાં ગયો; તે શતયોજન વિસ્તૃત હતું અને સમૃદ્ધિ તથા વધતા વૈભવથી યુક્ત હતું.

Verse 58

कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितम् । अनेकहर्म्यसंछन्नमनेकायतनोज्ज्वलम्

તે નગર રચિત કૌતુકોથી ગીચ હતું, નાનાં ધાતુઓથી વિચિત્ર રીતે શોભિત હતું; અસંખ્ય હર્મ્યો વડે ઢંકાયેલું અને અનેક આયતનો વડે તેજસ્વી હતું.

Verse 59

द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम् । बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्ज्वलम्

તે દ્વાર અને તોરણોથી સંયુક્ત હતું, કપાટ અને અર્ગળોથી ભૂષિત હતું; બહુ યંત્રોથી સજ્જ અને પ્રાકાર તથા પરિખાથી ઉજ્જ્વળ હતું.

Verse 60

वापीकृपतडागैश्च देवतायतनैर्युतम् । हंसकारण्डवाकीर्णं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

તે વાપી, કૂવા અને તળાવો વડે શોભિત હતું તથા દેવતાયતનો વડે યુક્ત હતું. તેમાં હંસ અને કારંડવ પક્ષીઓ છવાયેલા હતા અને કમળવાટિકાના ખંડોથી અલંકૃત હતું.

Verse 61

अनेकवनशोभाढ्यं नानाविहगमण्डितम् । एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य पुरमुत्तमम्

અनेक વનોની શોભાથી સમૃદ્ધ અને નાનાવિધ પક્ષીઓથી અલંકૃત—આ રીતે ગુણસમૂહથી પરિપૂર્ણ હતું બાણનું તે ઉત્તમ નગર.

Verse 62

तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम् । बाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काञ्चनभूषितम्

તેના મધ્યમાં બાણનું દિવ્ય ભવન સ્થિત હતું—અતિ વિશાળ, સાત કક્ષોથી સુશોભિત, અને સર્વત્ર કાંસ્ય-સુવર્ણ અલંકારોથી અલંકૃત।

Verse 63

मौक्तिकादामशोभाढ्यं वज्रवैडूर्यभूषितम् । रुक्मपट्टतलाकीर्णं रत्नभूम्या सुशोभितम्

તે મુક્તાના હારની શોભાથી સમૃદ્ધ, વજ્ર અને વૈડૂર્ય મણિઓથી ભૂષિત; રુક્મપટ્ટોથી જડિત તળિયાં અને રત્નમય ભૂમિથી અતિશય શોભિત હતું।

Verse 64

मत्तमातङ्गनिःश्वासैः स्यन्दनैः संकुलीकृतम् । हयहेषितशब्दैश्च नारीणां नूपुरस्वनैः

મત્ત ગજોના ઉષ્ણ નિશ્વાસ અને રથોની ભીડથી તે સંકુલિત હતું; ઘોડાંના હ્રેષાધ્વનિ અને નારીઓના નૂપુરઝંકારથી તે ગુંજતું હતું।

Verse 65

खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्कुशशरायुधैः । रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः

તે બલદર્પથી મત્ત, ઘોરરૂપ દાનવો દ્વારા રક્ષિત હતું—જેઓના હાથમાં ખડ્ગ અને તોમર હતા, અને વજ્ર, અંકુશ તથા શર-આયુધોથી સજ્જ હતા।

Verse 66

एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य भवनोत्तमम् । कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम्

આ રીતે ગુણસમૂહોથી પરિપૂર્ણ બાણનું તે ઉત્તમ ભવન હતું—કૈલાસશિખર સમાન તેજસ્વી, અને મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના ભવન સમાન।

Verse 67

नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसंमुखः । द्वारदेशं समासाद्य क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्

નારદ ઝડપથી આકાશમાર્ગે નગર તરફ ગયા. દ્વારપ્રદેશે પહોંચી તેમણે દ્વારપાળને આ વચન કહ્યાં.

Verse 68

भोभोः क्षत्तर्महाबुद्धे राजकार्यविशारद । शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति

“હો હો! હે ક્ષત્તર, મહાબુદ્ધિમાન અને રાજકાર્યમાં નિપુણ! તુરંત બાણને કહો—નારદ દ્વારે ઊભા છે.”

Verse 69

स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः । सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुमुपचक्रमे

તે નારદના ચરણોને વંદન કરીને ઉતાવળથી સભામધ્યમાં રહેલા બાણને આ વાત જણાવવા લાગ્યો.

Verse 70

वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः । शृण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमब्रवीत्

તેના અંગો કંપતા હતા; તેણે હાથથી મોઢું ઢાંકી, સર્વ યોદ્ધાઓ સાંભળતા હોય તેમ આ વચન કહ્યાં.

Verse 71

वन्दितो देवगन्धर्वैर्यक्षकिन्नरदानवैः । कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारि तिष्ठति

“દેવ-ગંધર્વ, યક્ષ-કિન્નર અને દાનવો દ્વારા વંદિત; કલહપ્રિય અને દુરારાધ્ય—નારદ દ્વારે ઊભા છે.”

Verse 72

द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः । द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा

દ્વારપાળના વચન સાંભળીને બાણ ત્વરિત થયો. ત્યારે તે મહાદૈત્ય આશ્ચર્યથી તે જ ક્ષણે દ્વારસ્થને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 73

बाण उवाच । ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम् । प्रवेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः

બાણ બોલ્યો—“બ્રહ્મપુત્ર તેજસ્વી, દુર્ધર્ષ અને દુર્લંઘ્ય છે. હે મહાભાગ, તેમને અંદર પ્રવેશ કરાવો; બહાર કેમ અટકાવ્યા છે?”

Verse 74

श्रुत्वा प्रभोर्वचस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम् । गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम्

પ્રભુના ‘પ્રવેશ કરાવો’ એવા આદેશને સાંભળીને તે દોડી ગયો. મહા વેગથી જઈને નારદને ગૃહપ્રાસાદમાં લઈ આવ્યો.

Verse 75

दृष्ट्वा देवर्षिमायान्तं नारदं सुरपूजितम् । साहसोत्थाय संहृष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः

દેવોથી પૂજિત દેવર્ષિ નારદને આવતાં જોઈ તે આનંદથી તરત ઊભો થયો અને મુનિના ચરણોમાં વંદન કર્યું.

Verse 76

ददौ चासनमर्घ्यं च पाद्यं पूजां यथाविधि । न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह

તેણે વિધિપૂર્વક આસન, અર્ઘ્ય, પાદ્ય અને પૂજા અર્પણ કરી; તેમજ બંધુઓসহ પોતાનું રાજ્ય અને પોતાને પણ મુનિને સમર્પિત કરી દીધાં.

Verse 77

पप्रच्छ कुशलं चापि मुनिं बाणासुरः स्वयम्

ત્યારે બાણાસુરે સ્વયં મુનિને તેમના કુશળ-ક્ષેમ વિષે પૂછ્યું.

Verse 78

नारद उवाच । साधु साधु महाबाहो दनोर्वंशविवर्द्धन । कोऽन्यस्त्रिभुवने श्लाघ्यस्त्वां मुक्त्वा दनुपुंगव

નારદ બોલ્યા— સાધુ સાધુ, મહાબાહો! દનુના વંશને વધારનાર! હે દાનવપુંગવ, તને છોડીને ત્રિભુવનમાં બીજો કોણ શ્લાઘ્ય છે?

Verse 79

पूजितोऽहं दनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः । राज्येन चात्मना वापि ह्येवं कः पूजयेत्परः

હે દનુશ્રેષ્ઠ! તું મને સુશોભિત ધન-રત્નોથી, તેમજ તારા રાજ્યથી અને તારા સ્વયંથી પણ પૂજ્યો છે; આવું સન્માન બીજો કોણ કરે?

Verse 80

न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम् । त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्

મને ભોગોની જરૂર નથી; તું નિરામય રહીને તારા રાજ્યનું પાલન કર. મહેશ્વર દેવના દર્શન કરીને, તારા દર્શનની ઉત્કંઠાથી હું અહીં આવ્યો છું.

Verse 81

भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम् । तान्द्रष्टुकामः सम्प्राप्तस्त्वद्दारान्दानवेश्वर

મેં સાંભળ્યું છે કે સ્ત્રી-સતીત્વના કારણે ત્રિપુરા લોકમાં ભ્રમણ કરે છે. હે દાનવેશ્વર, તેમને જોવા ઇચ્છાથી હું તારી પત્નીઓ પાસે આવ્યો છું.

Verse 82

मन्यसे यदि मे शीघ्रं दर्शयस्व च माचिरम् । नारदस्य वचः श्रुत्वा कञ्चुकिं समुदीक्ष्य वै

જો તને ઇચ્છા હોય તો તેમને મને તરત દર્શાવ; વિલંબ ન કર. નારદના વચન સાંભળી રાજાએ કંચુકી તરફ નજર કરી.

Verse 83

अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम् । उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः

અંતઃપુરમાં ફરતા દંડધારી, ગુણવાન વૃદ્ધને હર્ષિત રાજાએ એવી વાણીથી કહ્યું કે તેની ધ્વનિથી દિશાઓ ગુંજી ઊઠीं.

Verse 84

नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन् । अन्तःपुरचरैः सर्वैः समेतामविशङ्कितः

હે કંચુકી, અહીં નારદને મહાદેવીના દર્શન કરાવ. તે અંતઃપુરના સર્વ સેવકો સાથે નિઃશંક થઈને આવે.

Verse 85

नाथस्याज्ञां पुरस्कृत्य गृहीत्वा नारदं करे । प्रविश्याकथयद्देव्यै नारदोऽयं समागतः

પ્રભુની આજ્ઞાને માન આપી કંચુકીએ નારદનો હાથ પકડી અંદર પ્રવેશ કર્યો અને દેવીને જણાવ્યું—“આ નારદ આવ્યા છે.”

Verse 86

दृष्ट्वा देवी मुनिश्रेष्ठं कृत्वा पादाभिवन्दनम् । आसनं काञ्चनं शुभ्रमर्घ्यपाद्यादिकं ददौ

મુનિશ્રેષ્ઠને જોઈ દેવીએ તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો અને શુદ્ધ સુવર્ણ આસન, અર્ઘ્ય, પાદ્ય તથા અન્ય સત્કારવિધિઓ અર્પણ કર્યા.

Verse 87

तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम् । नान्या देवि त्रिलोकेऽपि त्वत्समा दृश्यतेऽङ्गना

તેણી પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાનસમાન ઋષિએ તેને પરમ આશીર્વાદ આપ્યો— “હે દેવી, ત્રિલોકમાં પણ તારા સમાન બીજી કોઈ સ્ત્રી દેખાતી નથી।”

Verse 88

पतिव्रता शुभाचारा सत्यशौचसमन्विता । यस्याः प्रभावात्त्रिपुरं भ्रमते चक्रवत्सदा

તમે પતિવ્રતા, શુભ આચરણવાળી, સત્ય અને શૌચથી યુક્ત છો; તમારા પ્રભાવથી ત્રિપુર સદા ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે।

Verse 89

तच्छ्रुत्वा वचनं देवी नारदस्य सुदान्वितम् । पर्यपृच्छदृषिं भक्त्या धर्मं धर्मभृतांवरा

નારદના કૃપાભર્યા વચન સાંભળી, ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ એવી દેવી ભક્તિપૂર્વક ઋષિને ધર્મ વિષે પૂછવા લાગી।

Verse 90

राज्ञ्युवाच । भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्व्रतैः । कानि दानानि दीयन्ते येषां च स्यान्महत्फलम्

રાણીએ કહ્યું— “ભગવન્, માનવલોકમાં કયા વ્રતોથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે? અને કયા દાનો આપવા જોઈએ, જેમનું મહાન ફળ થાય?”

Verse 91

उपवासाश्च ये केचित्स्त्रीधर्मे कथिता बुधैः । यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा

અને સ્ત્રીધર્મમાં બુદ્ધિમાનો દ્વારા કહેલા જે જે ઉપવાસ છે, જેને કરવાથી પુણ્યવતી સ્ત્રીઓ સ્વર્ગને પામે છે—તે પણ મને કહો।

Verse 92

यत्तत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथातथम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं कथयस्वाविशङ्कितः

હે મહાભાગ! જે કંઈ છે તે યથાવત્ મને કહો. હું બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું—નિઃશંક થઈને કહો.

Verse 93

नारद उवाच । साधु साधु महाभागे प्रश्नोऽयं वेदितस्त्वया । यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते

નારદે કહ્યું—સાધુ, સાધુ, હે મહાભાગે! આ પ્રશ્ન તું યોગ્ય રીતે સમજીને પૂછ્યો છે. તેનો ઉત્તર સાંભળવાથી સર્વ સ્ત્રીઓમાં ધર્મવૃદ્ધિ થાય છે.

Verse 94

उपवासैश्च दानैश्च पतिपुत्रौ वशानुगौ । बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैः कृतैः कथयामि ते

ઉપવાસ અને દાનથી પતિ અને પુત્રો વશમાં રહી અનુગામી બને છે, અને સગાં નિત્ય સન્માન કરે છે. જે વિધિઓ કરવાથી આ ફળ મળે છે, તે હું તને કહું છું.

Verse 95

दुर्भगा सुभगा यैस्तु सुभगा दुर्भगा भवेत् । पुत्रिणी पुत्ररहिता ह्यपुत्रा पुत्रिणी तथा

આ (વિધિઓ)થી દુર્ભાગ્યવતી સૌભાગ્યવતી બને છે, અને સૌભાગ્યવતી પણ અવગણનાથી દુર્ભાગ્યવતી બની શકે છે. પુત્રવતી પુત્રરહિત થઈ શકે છે, અને અપુત્રા પણ પુત્રવતી બને છે.

Verse 96

भर्तारं लभते कन्या तथान्या भर्तृवर्जिता । कृताकृतैश्च जायन्ते तन्निबोधस्व सुन्दरि

કન્યાને પતિ પ્રાપ્ત થાય છે, અને બીજી સ્ત્રી પતિથી વંચિત રહે છે. આ ફળ કરેલા અને ન કરેલા કર્મોથી જન્મે છે—હે સુંદરિ, આ સારી રીતે સમજો.

Verse 97

तिलधेनुं सुवर्णं च रूप्यं गा वाससी तथा । पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्

તિલધેનુનું દાન, સુવર્ણ અને રૂપ્ય, ગાયો તથા વસ્ત્રદાન; તેમજ પીવાનું પાણી અને ભૂમિદાન, અને સુગંધ, ધૂપ તથા અનુલેપનનું અર્પણ—આ બધાં પ્રશસ્ત દાન કહેવાય છે.

Verse 98

पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च । पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च

પાદુકા અને જૂતાં, છત્ર, તથા પુણ્યકારી ભોજન; પગ અને મસ્તકનો અભ્યંગ, સ્નાન, અને શય્યા તથા આસનનું દાન—આ પણ પુણ્યદાયક અર્પણ છે.

Verse 99

एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्पन्ति ते यमम् । मधु माषं पयः सर्पिर्लवणं गुडमौषधम्

જે આ દાન આપે છે તેઓ યમને નજીક નથી જતા. મધ, માષ (ઉડદ), દૂધ, ઘી, મીઠું, ગોળ અને ઔષધ—આ પણ પ્રશસ્ત દાન છે.

Verse 100

पानीयं भूमिदानं च शालीनिक्षुरसांस्तथा । आरक्तवाससी श्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने

પીવાનું પાણી અને ભૂમિદાન, ચોખા તથા શેરડીનો રસ; તેમજ નરમ લાલછાંય વસ્ત્રો—લલિતા શુભદિને દંપતી માટે આ દાન કરવાં યોગ્ય છે.

Verse 101

सौभाग्यं जायते चैव इह लोके परत्र च । ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे च गुणान्विते

આથી ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સૌભાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે; ખાસ કરીને સદાચારસંપન્ન, સુરૂપ અને ગુણયુક્ત બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી ફળ વિશેષ વધે છે.

Verse 102

तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम् । प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्णे च शुचिव्रता

હે રાણી, કઈ તિથિએ આ દાન આપવું તે હું તને કહું છું. પ્રતિપદાના દિવસે પૂર્વાહ્ને શુચિવ્રત ધારણ કરનારી સ્ત્રી…

Verse 103

इन्धनं ब्राह्मणे दद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः । तस्या जन्मानि षट्त्रिंशदङ्गप्रत्यङ्गसन्धिषु

તે બ્રાહ્મણને ઇંધણ દાન કરે અને મનમાં કહે—‘હુતાશન અગ્નિ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.’ તેના માટે જન્મે જન્મે અંગ-પ્રત્યંગના સાંધાઓમાં છત્રીસ (દોષ/પીડા) થાય છે…

Verse 104

न रजो नैव सन्तापो जायते राजवल्लभे । द्वितीयायां तु या नारी नवनीतमुदान्विता

હે રાજપ્રિયે, તેને ન રજઃકષ્ટ થાય, ન દેહતાપ ઊપજે. દ્વિતીયા તિથિએ જે સ્ત્રી નવનીત (તાજું માખણ) દાન કરે, તે આ પુણ્ય પામે છે.

Verse 105

ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत् । लवणं विप्रवर्याय तृतीयायां प्रयच्छति

શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી દેહ સુકુમાર બને છે. અને તૃતીયા તિથિએ જે સ્ત્રી ઉત્તમ બ્રાહ્મણને લવણ (મીઠું) અર્પે છે, તે આવું પુણ્ય મેળવે છે.

Verse 106

गौरी मे प्रीयतां देवी तस्याः पुण्यफलं शृणु । कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा

‘દેવી ગૌરી મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.’ તે વ્રતનું પુણ્યફળ સાંભળો—કુમારી કન્યા પતિને પામી, ઉમા જેવી રીતે તેની સાથે શુભ દાંપત્યમાં વસે છે.

Verse 107

क्रीडत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः । नक्तं कृत्वा चतुर्थ्यां वै दद्याद्विप्राय मोदकान्

તે આનંદથી ક્રીડા કરે છે અને વિધવા થતી નથી; મહાન યશ પામે છે. ચતુર્થીએ નક્તવ્રત કરીને બ્રાહ્મણને મોદક દાન કરવું જોઈએ.

Verse 108

प्रीयतां मम देवेशो गणनाथो विनायकः । तस्यास्तेन फलेनाशु सर्वकर्मसु भामिनि

“મારા દેવેશ—ગણનાથ વિનાયક—પ્રસન્ન થાઓ.” તે પુણ્યફળથી, હે સુન્દરી, તે સર્વ કાર્યોમાં શીઘ્ર સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 109

विघ्नं न जायते क्वापि एवमाह पितामहः । पञ्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या

ક્યાંય વિઘ્ન ઊભું થતું નથી—એવું પિતામહે કહ્યું. ત્યારબાદ પંચમીએ જે બ્રાહ્મણને તલ દાન કરે છે, તે તે પુણ્યફળની અધિકારિણી બને છે.

Verse 110

सा भवेद्रूपसम्पन्ना यथा चैव तिलोत्तमा । षष्ठ्यां तु या मधूकस्य फलदा तु भवेत्सदा

તે તિલોત્તમા જેવી રૂપસંપન્ન બને છે. અને જે ષષ્ઠીએ મધૂકનું ફળ દાન કરે છે, તે સદા ફળપ્રદા અને સમૃદ્ધ રહે છે.

Verse 111

उद्दिश्य चाग्निजं देवं ब्राह्मणे वेदपारगे । तस्याः पुत्रो यथा स्कन्दो देवसङ्घेषु चोत्तमः

અગ્નિજ દેવ (સ્કંદ)ને ઉદ્દેશીને, વેદપારંગત બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી, તેની પુત્ર સ્કંદ સમાન દેવસંઘોમાં ઉત્તમ બને છે.

Verse 112

उत्पद्यते महाराजः सर्वलोकेषु पूजितः । सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत्

મહાન રાજા જન્મે છે અને સર્વ લોકોમાં પૂજિત થાય છે. જે સ્ત્રી સપ્તમીએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સુવર્ણથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજે છે, તે આ મહાપુણ્ય પામે છે.

Verse 113

उद्दिश्य जगतो नाथं देवदेवं दिवाकरम् । तस्य पुण्यफलं यद्वै कथितं द्विजसत्तमैः

જગતના નાથ, દેવોના દેવ એવા દિવાકર સૂર્યને ઉદ્દેશીને કરેલા કર્મનું જે પુણ્યફળ છે, તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ નિશ્ચયે કહેલું છે.

Verse 114

तत्ते राज्ञि प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सति । दद्रूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका

હે રાણી, હું તને આ કહું છું; હે સતી, એકાગ્ર મનથી સાંભળ. દદ્રુ, ચિત્રક-કુષ્ઠ, મંડલરોગ અને વિચર્ચિકા (ખંજવાળ) નાશ પામે છે.

Verse 115

न भवन्तीह चाङ्गेषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि । कृष्णां धेनुं तथाष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी

હે ભામિની, જે સ્ત્રી અષ્ટમીએ કાળી ધેનુનું દાન કરે છે, તેના અંગોમાં અહીં પૂર્વકર્મથી પ્રાપ્ત થયેલા રોગો પણ ઉત્પન્ન થતા નથી.

Verse 116

ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने प्रीयतां मे महेश्वरः । तस्या जन्मार्जितं पापं नश्यते विभवान्विता

વૃત્તસંપન્ન બ્રાહ્મણને (દાન) આપવાથી મારા મહેશ્વર પ્રસન્ન થાઓ. વૈભવવતી તે સ્ત્રીનું જન્મજન્માંતરનું સંચિત પાપ નાશ પામે છે.

Verse 117

जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम् । गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत्

અહીં કોઈ સંશય નથી—આ દાન અનુત્તમ છે. જે સ્ત્રી ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણને સુગંધ અને ધૂપ અર્પણ કરાવે છે, તે મહાપુણ્યની ભાગીદાર બને છે.

Verse 118

कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम् । तस्या भ्राता पिता पुत्रः पतिर्वा रणमुत्तमम्

કાત્યાયનીને ઉદ્દેશીને નવમીના વ્રત/કર્મનું ફળ સાંભળો. તેના ભાઈ, પિતા, પુત્ર અથવા પતિ—યુદ્ધમાં ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 119

प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः । इक्षुदण्डरसं देवि दशम्यां या प्रयच्छति

તેઓ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને દુઃખમાં પડતા નથી; તે દાનથી રક્ષિત રહે છે. હે દેવી, જે દશમીના દિવસે શેરડીનો રસ દાન કરે છે—

Verse 120

लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते । तेन दानेन सा नित्यं सर्वलोकस्य वल्लभा

લોકપાલોને ઉદ્દેશીને, અંગદોષ રહિત બ્રાહ્મણને તે દાન આપવાથી—તે દાનના પ્રભાવથી તે સદા સર્વ લોકોની પ્રિય બને છે.

Verse 121

जायते नात्र सन्देह इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा

‘આ નિશ્ચયે થાય છે—એમાં સંશય નથી,’ એમ શંકરે કહ્યું. ‘એકાદશીએ ઉપવાસ કરીને, પછી દ્વાદશીએ જળદાન કરવું—’

Verse 122

नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणे विष्णुतत्परे । सा सदा स्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्भावयेज्जनम्

નારાયણને ઉદ્દેશીને વિષ્ણુપરાયણ બ્રાહ્મણને દાન અર્પણ કરીને, તે સ્ત્રી પોતાના સ્પર્શ અને મધુર વાણીથી સદા લોકોના હૃદયને દ્રવિત કરી પ્રેરણા આપે છે।

Verse 123

यस्माद्दानं महर्लोके ह्यनन्तमुदके भवेत् । पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं काममुद्दिश्य वै द्विजे

જળદાન મહર્લોક સુધી પહોંચીને અનંત પુણ્યફળ આપે છે; તેમ જ યોગ્ય સંકલ્પથી દ્વિજ બ્રાહ્મણને પાદાભ્યંગ અને શિરોઽભ્યંગ કરવું પણ મહાફલદાયક કહેવાય છે।

Verse 124

ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङ्गना । यस्यां यस्यां मृता जायेद्भूयो योन्यां तु जन्मनि

ત્રયોદશીએ પરમ ભક્તિથી સ્ત્રીએ દાન કરવું જોઈએ; જે જે યોનિમાં તેનું મરણ થાય, પરજન્મે તે એ જ યોનિમાં ફરી જન્મ લે છે।

Verse 125

तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित् । तथाप्येवं चतुर्दश्यां दद्यात्पात्रमुपानहौ

તે તે જન્મોમાં તે પતિથી ક્યારેય વિયોગ પામતી નથી; તેમજ આ રીતે ચતુર્દશીએ એક પાત્ર અને એક જોડી પાદરક્ષા દાનમાં આપવી જોઈએ।

Verse 126

ब्रह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्या लोका ह्यनामयाः । एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद्द्विजोत्तमान्

બ્રહ્મ અને ધર્મને અર્પણ કરીને કર્મ કરવાથી તેના લોક નિરામય બને છે; તેમજ દરેક પક્ષાંતમાં શ્રાદ્ધકાળે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 127

अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि सन्ततिर्जायते भुवि । एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम्

હે રાણી, પૃથ્વી પર સદા અવિચ્છિન્ન સંતતિની પરંપરા જન્મે છે. આ રીતે દાનયોગ દ્વારા તને તિથિઓનું માહાત્મ્ય કહેલું છે.

Verse 128

तथा वनस्पतीनां तु आराधनविधिं शृणु । जम्बूं निम्बतरुं चैव तिन्दुकं मधुकं तथा

હવે પવિત્ર વૃક્ષોની આરાધનાની રીત પણ સાંભળો—જાંબુ, લીમડાનું વૃક્ષ, તિંદુક અને મધૂક.

Verse 129

आम्रं चामलकं चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ । शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा

આમ્ર, આમલક, શાલ્મલી, વડ અને પીપળ; શમી, બિલ્વ અને આમલી વૃક્ષ; તેમજ કેળી અને પાટલી પણ.

Verse 130

अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षानुपेत्य स्वर्गमाप्नुयात्

અન્ય અતિ પવિત્ર અને પુણ્યદાયક વૃક્ષો પાસે જઈ તેમની આરાધના કરવાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 131

नारद उवाच । चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम् । तस्य व्रतस्य चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

નારદે કહ્યું—ચૈત્ર માસમાં જે સ્ત્રી તે અનુત્તમ વ્રત કરે છે, તેના વ્રતના પુણ્યના સોળમા અંશ જેટલું પણ અન્ય વ્રતોનું ફળ નથી.

Verse 132

श्रुतेन येन सुभगे दुर्भगत्वं न पश्यति । यथा हिमं रविं प्राप्य विलयं याति भूतले

હે સુભગે! આ સાંભળવાથી દુર્ભાગ્ય દેખાતું નથી; જેમ હિમ સૂર્યને પામી ધરતી પર વિલીન થઈ જાય છે।

Verse 133

तथा दुःखं च दौर्भाग्यं व्रतादस्माद्विलीयते । मधुकाख्यां तु ललितामाराधयति येन वै

તેમ જ આ વ્રતથી દુઃખ અને દૌર્ભાગ્ય વિલીન થઈ જાય છે; કારણ કે આ દ્વારા ‘મધુકા’ નામે પ્રસિદ્ધ લલિતા દેવીની આરાધના થાય છે।

Verse 134

विधिं तं शृणु सुभगे कथ्यमानं सुखावहम् । चैत्रे शुक्लतृतीयायां सुस्नाता शुद्धमानसा

હે સુભગે! સુખ અને કલ્યાણ આપતી જે વિધિ કહેવામાં આવે છે તે સાંભળ. ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ સ્નાન કરીને શુદ્ધ મનથી વ્રત આરંભ કરવું।

Verse 135

प्रतिमां मधुवृक्षस्य शाङ्करीमुमया सह । कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

મધૂકા વૃક્ષ સાથે સંબંધિત ઉમાસહિત શંકરની પવિત્ર પ્રતિમા બનાવડાવી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા યથાવિધી પ્રતિષ્ઠા કરાવવી।

Verse 136

सुगन्धिकुसुमैर्धूपैस्तथा कर्पूरकुङ्कुमैः । पूजयेद्विधिना देवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी

હે ભામિની! સુગંધિત પુષ્પો, ધૂપ, તેમજ કપૂર અને કુંકુમથી, મંત્રસહિત યથાવિધી દેવની પૂજા કરવી।

Verse 137

पादौ नमः शिवायेति मेढ्रे वै मन्मथाय च । कालोदरायेत्युदरं नीलकंठाय कण्ठकम्

પાદોની પૂજા ‘નમઃ શિવાય’ મંત્રથી કરવી; જનનેન્દ્રિયની ‘મન્મથાય નમઃ’થી; ઉદરની ‘કાલોદરાય નમઃ’થી; અને કણ્ઠની ‘નીલકંઠાય નમઃ’થી કરવી।

Verse 138

शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत् । क्षामोदरायैह्युदरं सुकण्ठायै च कण्ठकम्

‘સર્વાત્મને નમઃ’ કહી શિરની પૂજા કરીને, પછી વિધિપૂર્વક ઉમાની પૂજા કરવી—તેણી ઉદરને ‘ક્ષામોદરાયૈ નમઃ’ અને કણ્ઠને ‘સુકણ્ઠાયૈ નમઃ’ કહી।

Verse 139

शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादर्घ्यं प्रदापयेत्

શિરે ‘સૌભાગ્યદાયિન્યૈ નમઃ’ કહી પૂજા કરીને, ત્યારબાદ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 140

नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते । अर्घ्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो । इति अर्घ्यमन्त्रः

હે દેવોના દેવેશ! હે ઉમાવર! હે જગત્પતે! આ અર્ઘ્ય વડે, પ્રભુ, મારું સર્વ દુર્ભાગ્ય નાશ કરો—આ અર્ઘ્યમંત્ર છે।

Verse 141

अर्घ्यं दत्त्वा ततः पश्चात्करकं वारिपूरितम् । मधूकपात्रोपभृतं सहिरण्यं तु शक्तितः

અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા પછી, પાણીથી ભરેલું કરક (પાત્ર) આપવું; મધૂક-લાકડાના પાત્રમાં રાખેલું, અને શક્તિ મુજબ સોનાં સહિત।

Verse 142

करकं वारिसम्पूर्णं सौभाग्येन तु संयुतम् । दत्तं तु ललिते तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम् । इति करकदानमन्त्रः

જળથી પરિપૂર્ણ અને સૌભાગ્યથી સંયુક્ત આ કરક, હે લલિતા, તને સૌભાગ્યાદિ વૃદ્ધિ માટે અર્પિત કરવામાં આવે છે—આ કરક-દાન મંત્ર છે.

Verse 143

मन्त्रेणानेन विप्राय दद्यात्करकमुत्तमम् । लवणं वर्जयेच्छुक्लां यावदन्यां तृतीयिकाम्

આ મંત્રથી બ્રાહ્મણને ઉત્તમ કરક દાન કરવો જોઈએ. શુક્લ પક્ષમાં આગળની તૃતીયા સુધી મીઠું વર્જ્ય રાખવું જોઈએ.

Verse 144

क्षमाप्य देवीं देवेशां नक्तमद्यात्स्वयं हविः । अनेन विधिना सार्धं मासि मासि ह्यपक्रमेत्

દેવોની પરમેશ્વરી દેવી પાસે ક્ષમા માગીને, પોતે માત્ર રાત્રે જ સરળ હવિષ્યાન્ન ગ્રહણ કરવું. આ જ વિધિ અનુસાર મહિને મહિને ક્રમથી વ્રત ચાલુ રાખવું.

Verse 145

फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्लायां तु समाप्यते । वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते

ફાલ્ગુન શુક્લ તૃતીયાએ તેનું સમાપન થાય છે. વૈશાખમાં મીઠું દાન આપવું જોઈએ અને જ્યેષ્ઠમાં ઘી દાન કરવામાં આવે છે.

Verse 146

आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे । मुद्गा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा

આષાઢ માસમાં નિષ્પાવા (સીમ/બીન્સ) દાન આપવું જોઈએ; શ્રાવણમાં દૂધ દાન આપવું જોઈએ. નભસ્ય (ભાદ્રપદ)માં મુદગ (મૂંગ) દાન, અને તેમ જ આશ્વયુજમાં શાલી ચોખા દાન કરવું જોઈએ.

Verse 147

कार्त्तिके शर्करापात्रं करकं रससंभृतम् । मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम्

કાર્તિકમાં શર્કરાનું પાત્ર અને મધુર રસથી ભરેલું કરક (જળપાત્ર) દાન કરવું. માર્ગશીર્ષમાં કપાસથી ભરેલું કરક ઘૃતসহ અર્પણ કરવું.

Verse 148

पौषे तु कुङ्कुमं देयं माघे पात्रं तिलैर्भृतम् । फाल्गुने मासि सम्प्राप्ते पात्रं मोदकसंभृतम्

પૌષમાં કુંકુમ દાન કરવું. માઘમાં તલથી ભરેલું પાત્ર દાન કરવું. ફાલ્ગુન આવે ત્યારે મોદકથી ભરેલું પાત્ર અર્પણ કરવું.

Verse 149

पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् । विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये

તૃતીયા પછી જે દાન આપવાનું વિધાન છે, તે અગાઉના દિવસે ન આપવું. હે મનપ્રિય, સર્વ માસોની વિધિ માટે આ સામાન્ય નિયમ છે.

Verse 150

प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रतिपूजयेत् । तस्मै सर्वं तु विप्राय आचार्याय प्रदीयते

મધુવૃક્ષની પ્રતિમા બનાવી, એ પ્રતિમાની જ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. ત્યારબાદ તે સર્વ બ્રાહ્મણ—પોતાના આચાર્યને—અર્પણ કરવું.

Verse 151

ततः संवत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु । मधुवृक्षं ततो गत्वा बहुसम्भारसंवृतः

પછી વર્ષના અંતે ઉદ્યાપનવિધિ સાંભળ. ત્યારબાદ બહુ પૂજનસામગ્રી સાથે મધુવૃક્ષ પાસે જવું.

Verse 152

निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च । तत्रस्थं पूजयेत्सर्वमुमादेहार्द्धधारिणम्

સ્થળના મધ્યમાં માધૂકી તથા મધુક વૃક્ષની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી. ત્યાં ઉમાદેહનો અર્ધભાગ ધારણ કરનાર ભગવાન શિવ (અર્ધનારીશ્વર)ની સર્વ ઉપચારોથી પૂજા કરવી.

Verse 153

पूजोपहारैर्विपुलैः कुङ्कुमेन पुनःपुनः । श्लक्ष्णाभिः पुष्पमालाभिः कौसुम्भैः केसरेण च

વિપુલ પૂજોપહારોથી, અને વારંવાર કુંકુમ અર્પણ કરીને; કોમળ પુષ્પમાળાઓથી, કૌસુંભ પુષ્પો તથા કેસરના તંતુઓથી પણ (અલંકૃત કરવું).

Verse 154

कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निभे । परिधाप्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया

અતસીના પુષ્પ સમાન તેજસ્વી, શુભ કૌસુંભ વસ્ત્રો પહેરાવી; પરંપરામાં નિર્ધારિત ‘રવિ-સંખ્યા’ મુજબ દંપતીએ તે પ્રતિમાને વિધિપૂર્વક અલંકૃત કરવી.

Verse 155

उपानद्युगलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः । कटकैरङ्गुलीयैश्च शयनीयैः शुभास्तृतैः

જોડા પાદુકા, છત્ર, લૉકેટসহ કણ્ઠસૂત્ર; કટક અને અંગૂઠીઓ, તેમજ શુભ આવરણોથી સજ્જ શય્યા—આ બધું અર્પણ કરીને (દેવદંપતિ/પ્રતિમાનો) સત્કાર કરવો.

Verse 156

कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गौ बहुपुष्पैश्च पूजितौ । भोजयेद्विविधै रत्नैर्मधूकावासके स्थितौ

કુંકુમથી અંગોનું લેપન કરીને, અને અનેક પુષ્પોથી પૂજા કરીને; માધૂકાવાસમાં સ્થિત તે (દેવદંપતિ)ને વિવિધ રત્નાર્પણથી તૃપ્ત કરવો.

Verse 157

भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शय्यासु च क्षमापयेत् । गुरुमूलं यतः सर्वं गुरुर्ज्ञेयो महेश्वरः

ભોજન કરીને ઊઠ્યા પછી તેમને શય્યા પર વિશ્રામ કરાવી ક્ષમા માગવી જોઈએ; કારણ કે સર્વ ધર્મનું મૂળ ગુરુ છે—ગુરુને મહેશ્વર સ્વરૂપે જાણવો।

Verse 158

प्रीते गुरौ ततः सर्वं जगत्प्रीतं सुरासुरम् । यद्यदिष्टतमं लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे

ગુરુ પ્રસન્ન થાય તો દેવ-અસુર સહિત આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે. લોકમાં જે સર્વाधिक ઇષ્ટ છે અને ઘરમાં જે કંઈ પ્રિય સંપત્તિ છે—

Verse 159

तत्सर्वं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता । इदं तु धनिभिर्देयमन्यैर्देयं यथोच्यते

પોતાના પરમ શ્રેયની ઇચ્છા ધરાવનારએ તે બધું ગુરુને અર્પણ કરવું જોઈએ. પરંતુ આ (સર્વસ્વ દાન) ધનવાનોએ કરવું; અન્યોએ યથોચિત અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે દાન કરવું।

Verse 160

दाम्पत्यमेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः । द्वितीयं गुरुदाम्पत्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

શુભ વ્રતો દ્વારા વિધિવત એક દિવ્ય દંપતિની પૂજા કરીને, બીજા ક્રમે ગુરુ-દંપતિની પણ પૂજા કરવી; અને આ અર્પણોમાં ધન વિષે છળ કે કંજુસાઈ ત્યજવી।

Verse 161

ततः क्षमापयेद्देवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम् । यथा त्वं देवि ललिते न वियुक्तासि शम्भुना

ત્યારબાદ દેવી, દેવ અને બ્રાહ્મણ-ગુરુ પાસે ક્ષમા માગવી, (આ રીતે પ્રાર્થના કરીને): ‘હે દેવી લલિતે! જેમ તું શંભુથી કદી વિયોગ પામતી નથી—’

Verse 162

तथा मे पतिपुत्राणामवियोगः प्रदीयताम् । अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसंज्ञिकाम्

“એ જ રીતે મને પતિ અને પુત્રોથી કદી વિયોગ ન થાય—એવો વર પ્રદાન થાઓ.” આ જ વિધિ પ્રમાણે ‘મધુ’ નામનું તૃતીય વ્રત કરીને—

Verse 163

इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम् । सौभाग्यं सर्वलोकेषु सर्वर्द्धिसुखमुत्तमम्

ઇન્દ્રાણીએ ઇન્દ્રપત્નીપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને ઉત્તમ પુત્ર મેળવ્યો; તેમજ સર્વ લોકોમાં સૌભાગ્ય અને સર્વ ઐશ્વર્યથી જન્મેલું પરમ સુખ પણ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 164

अनेन विधिना या तु कुमारी व्रतमाचरेत् । शोभनं पतिमाप्नोति यथेन्द्राण्या शतक्रतुः

જે કુંવારી આ જ વિધિ પ્રમાણે આ વ્રત આચરે છે, તે શોભન (ઉત્તમ) પતિ પ્રાપ્ત કરે છે—જેમ ઇન્દ્રાણીએ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) ને પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

Verse 165

दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत् । पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित्

દુર્ભાગિની સ્ત્રી સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રી પુત્રવતી બને છે. પુત્રવતી અક્ષય સમૃદ્ધિ પામે છે અને ક્યાંય શોક નથી જોતી.

Verse 166

अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति ध्रुवम् । मृता तु त्रिदिवं प्राप्य उमया सह मोदते

અनेक જન્મોથી ઉત્પન્ન થયેલું દુર્ભાગ્ય નિશ્ચયે નાશ પામે છે. અને મૃત્યુ પછી તે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કરીને ઉમા સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 167

कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् । पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिमाप्नुयात्

સો કરોડ કલ્પોથી પણ વધુ સમય ઇચ્છિત ભોગો ભોગવીને, તે ફરી જગતમાં જન્મ લઈને રાજયોગ્ય પતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 168

सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत्सुतम्

તે સుభાગ્યવતી અને રૂપસંપન્ન બને છે તથા એક રાજકુમારને જન્મ આપે છે.

Verse 169

एतत्ते कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्धृदि स्थितम्

આ બધું તને કહેલું છે—વ્રતોમાં આ શ્રેષ્ઠ વ્રત છે. હવે, હે સుభગે, હૃદયમાં રહેલી ઇચ્છા મુજબ બીજું કંઈ પૂછ।