Adhyaya 209

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાર્થ! તેના તરત પછી ઉત્તમ પુષ્કલી તીર્થ છે. તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય નિશ્ચયે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે.

Verse 2

क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्

ત્યાંથી ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા ક્ષમાનાથ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે દાનવો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા પણ સેવિત છે.

Verse 3

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः

ત્યાં દેવેશ, સాక్షાત્ રુદ્ર—મહેશ્વર—વિરાજે છે. મહાન ભારના કારણે તેઓ ‘ભારભૂતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ અને સ્મરણીય થયા.

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર! ‘ભારભૂતિ’ નામે વિખ્યાત, સર્વગુણસંપન્ન તે તીર્થ વિષે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે મારી કૌતૂહલતા બહુ છે.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम । विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, ભારભૂતિની ઉત્પત્તિ સાંભળ; જેમ પૂર્વે સ્વયં દેવ શંભુએ વિસ્તારે કહી હતી તેમ।

Verse 6

आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः

કૃતયુગમાં એક વિપ્ર હતા, જે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતા. તેઓ ‘વિષ્ણુશર્મા’ તરીકે વિખ્યાત અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિષ્ણાત હતા।

Verse 7

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

ક્ષમા, દમ, દયા, દાન, સત્ય, શૌચ અને ધૃતિ; તેમજ વિદ્યા, વિજ્ઞાન અને આસ્તિક્ય—આ બધું તેમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત હતું।

Verse 8

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम । पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पित्ःंस्तु ते

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આવા ગુણવાળા બ્રાહ્મણો ઘોર નરકમાં પડેલા પિતૃઓને પણ તારવી લે છે।

Verse 9

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम । पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः

હે નૃપોત્તમ, જે બ્રાહ્મણો ઇન્દ્રિયસુખમાં લોલુપ હોય છે, તેઓ પાપમોહિત થઈ ‘રૌરવ’ નામના ઘોર નરકમાં પડી જાય છે।

Verse 10

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः

જે બ્રાહ્મણો ક્ષમાશીલ અને સંયમી છે, જેમના કાન શ્રુતિથી પરિપૂર્ણ છે, જેમણે ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે, પ્રાણિહિંસાથી નિવૃત્ત છે અને દાન-પ્રતિગ્રહમાં હાથ સંકોચે છે—એવા બ્રાહ્મણો અન્યને ભવસાગર પાર ઉતારવા સમર્થ છે.

Verse 11

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः

આ રીતે ગુણસમૂહથી પરિપૂર્ણ તે બ્રાહ્મણ નર્મદા-તટે વસતો; અન્ય બ્રાહ્મણો સાથે રહી ‘શિલોઞ્છ’ વૃત્તિથી જીવન નિર્વાહ કરતો હતો.

Verse 12

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम्

એવા બ્રાહ્મણને જાણી દેવોના દેવ મહેશ્વરે સ્વયં દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને તેના આશ્રમમાં ગયા.

Verse 13

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः

તેમને બ્રાહ્મણો સાથે પદક્રમથી પાઠ કરતા જોઈ તે વિપ્રે અતિથિનું અભિવાદન કર્યું; અને આગંતુકનું યથોચિત સ્વાગતથી પૂજન થયું.

Verse 14

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम्

થોડા ક્ષણે વિસ્મયથી ભરાયેલા તે બ્રાહ્મણે તેને કહ્યું—“બટુ, શા માટે આવ્યો છે? કહો; તને ઇચ્છિત સેવા હું શું કરું?”

Verse 15

बटुरुवाच । विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम । ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे

બટુ બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મને વિદ્યાર્થી સમજી જાણો; હું વિદ્યાની ઇચ્છાથી આવ્યો છું. જો તમે મને વિદ્યા આપશો, તો હું તમારા ગૃહમાં નિવાસ કરીશ.

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे । दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते

બ્રાહ્મણ બોલ્યો—હે ગોત્રોત્તમ બટુ, તું સર્વ વિપ્રોમાં શ્રેષ્ઠ છે. દાનોમાં પરમ દાન વિદ્યા છે; એવી વિદ્યા ખરેખર કેવી રીતે અપાય?

Verse 17

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा

ગુરુની શુશ્રૂષાથી વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે, અથવા પ્રચુર ધનથી; તેમજ વિદ્યાથી જ વિદ્યા મળે છે—આ લોકમાં તે ફળદાયી બને છે.

Verse 18

बटुरुवाच । यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् । तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः

બટુ બોલ્યો—જેમ અન્ય બાલકો સ્નાનાદિ નિત્યકર્મ કરીને દિવસ-રાત શુશ્રૂષા કરે છે, તેમ હું પણ અન્ય બટુઓ સાથે નિઃસંદેહ સેવા કરીશ.

Verse 19

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने । वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन्

“તથાસ્તુ” કહી વિપ્રશ્રેષ્ઠે તેને રોજેરોજ પાઠ ભણાવ્યો. તે શિષ્યો સાથે ત્યાં જ રહી, શિલોঞ્છથી મેળવેલ અન્ન ઉપહારરૂપે અર્પણ કરતો.

Verse 20

ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः । पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम्

પછી કેટલાંક દિવસો પછી બટુઓએ ઈશ્વરને કહ્યું— “હે બટુ, ક્રમથી જે જે કર્તવ્ય આવે, તેમાં પકાવવાનું વગેરે કર્મ યથાવિધિ કર।”

Verse 21

तथेति चोक्तो देवेशो भारग्राममुपागतः । ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

‘તથાસ્તુ’ એમ કહી દેવેશ ભારગ્રામમાં પહોંચ્યા. સર્વ વનસ્પતિઓનું ધ્યાન કરીને તેમણે આ વચન કહ્યું.

Verse 22

यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् । अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम्

જ્યાં સુધી બ્રાહ્મણ બટુઓ સાથે મંદિરમાં ન આવે, ત્યાં સુધી તમે અદૃશ્ય રહો; અને ત્યાં સુધી સારી રીતે પકાવેલું, સુસંસ્કૃત અન્ન તૈયાર કરો.

Verse 23

एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक्

આમ સર્વને કહી વિશ્વરૂપ મહેશ્વર લીલાર્થ ત્યાં અલગથી બટુ (બ્રહ્મચારી) નો વેશ ધારણ કરીને ગયા.

Verse 24

दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् । धिक्त्वां च परुषं वाक्यमूचुस्ते गिरिसन्निधौ

ત્યાં અલગથી આવેલા બટુ-વેશધારીને જોઈ, પર્વતની સન્નિધિમાં તેમણે કઠોર વચન કહ્યું— “ધિક્ તને!”

Verse 25

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्

અમે બધા ભૂખથી વ્યાકુળ છીએ અને અમારા ગળા સુકાઈ ગયા છે. તમારા દ્વારા રાંધેલા ભોજનથી અમે તૃપ્તિ પામીશું, એમ વિચારીને અમે મંદિરે ગયા હતા.

Verse 26

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते

હે દ્વિજ! તમારા આવવાથી તે બધું આયોજન વ્યર્થ ગયું છે. ખોટું વચન આપીને તમે આજે બહુ ખરાબ વર્તન કર્યું છે.

Verse 27

बटुरुवाच । सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा

બટુએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો! ભોજન માટે સંતાપ કે પસ્તાવો કરશો નહીં. જ્યારે રસોઈ વિધિવત તૈયાર થઈ જશે, ત્યારે તમે ઘરે પધારજો.

Verse 28

बटुरुवाच । दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः

બટુએ કહ્યું: દિવસનો થોડો ભાગ બાકી છે અને આપણું જીવન પણ દિન-પ્રતિદિન અનિશ્ચિત છે. કાર્ય સિદ્ધ થશે કે નહીં, તે સંપૂર્ણપણે અનિશ્ચિત છે.

Verse 29

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् । दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे

જે તૈયાર ન હતું તે તૈયાર છે, એમ તમે અમને કહ્યું હતું. ત્યાં જઈને જો તે અસત્ય જણાશે, તો હું તમને બાંધીને પાણીમાં ફેંકી દઈશ.

Verse 30

बटुरुवाच । भोभोः शृणुध्व सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः । प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्

બટુ બોલ્યો—“ભો ભો! અહીં ઉપસ્થિત તમે સર્વે, ઉપાધ્યાયসহ, હે દ્વિજોત્તમો, સાંભળો. મારી આ દુર્ધર્ષ પ્રતિજ્ઞા સાંભળો; તેને સાંભળીને આશ્ચર્ય થશે.”

Verse 31

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः । यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि

“જો ગુરુના આશ્રમમાં આ સર્વ અન્ન ખરેખર સિદ્ધ થયું હોય, તો હું તમને સૌને બાંધીને નર્મદાના જળમાં ફેંકી દઈશ.”

Verse 32

अथवान्नं न सिद्धं स्याद्भवद्भिर्दृढबन्धनैः । गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे

“અથવા અન્ન સિદ્ધ ન થયું હોય, તો તમે દૃઢ બંધનોથી મને કસીને બાંધી, ગુરુ જોતા હોય તેમ, મને નર્મદાના હ્રદમાં ફેંકશો.”

Verse 33

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ । स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः

“તથૈવ” કહી તેઓ સૌએ ગુરુની સન્નિધિમાં તે સંધિ નિશ્ચિત કરી. પછી સ્નાન કરીને અને નિયમ મુજબ જપ કરીને, તેઓ ભૂતગ્રામ નામના સ્થાને ગયા.

Verse 34

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने । षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! વિસ્તૃત ભક્ષ્ય-ભોજ્ય જોઈ તેઓ વિસ્મિત થયા. પછી ષડ્રસયુક્ત ભોજન કરીને, તેમણે દરેકે અલગ અલગ હવનમાં આહુતિ અર્પી.

Verse 35

ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । वरदोऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते

ત્યારે હર્ષિત અને પુષ્ટ એવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજે કહ્યું— “વત્સ, હું વરદાતા છું; તને જે ગમે તે વર માગ।”

Verse 36

साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्

“હે વિપ્ર, અંગ-ઉપાંગসহ વેદો અને નાનાવિધ શાસ્ત્રો તારી બુદ્ધિમાં પ્રકાશિત થશે— આ મારો આપેલો વર છે।”

Verse 37

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् । द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले

તે બટુઓ સાથે પ્રણામ કરીને મનગમતું રમ્યો; પછી બીજા દિવસે નર્મદાના જળમાં…

Verse 38

क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर । ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः

હે યુધિષ્ઠિર, બધા ઉપાધ્યાય સાથે રમવા ગયા; પછી શરત યાદ કરીને સૌએ વિધિપૂર્વક ફરીથી કહી।

Verse 39

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः । जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो

પછી દેવે હાથ જોડીને ઉપાધ્યાયને નમસ્કાર કરી કહ્યું— “પ્રભો, આજે હું પ્રતિજ્ઞાભ્રષ્ટ બટુઓને જળમાં ફેંકી દઈશ।”

Verse 40

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश

હે નૃપ! દેવના વચન સાંભળતાં જ તે બટુકો અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને ગુરુ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, હે રાજન, તેઓ દસેય દિશામાં દોડી ગયા।

Verse 41

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर

હે નરેશ્વર! પવનના વેગે દેવએ તેમને સર્વ તરફથી ઝપટ્યા; અને તે બધા બટુકો પર એક ભાર બાંધી દેવાયો।

Verse 42

शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले

શાપ અને અનુગ્રહ કરનાર તે દેવે તેમને પાણીમાં એમ ફેંકી દીધા, જેમ કોઈ વસ્તુ ઘરમાં નાખે. પછી નર્મદાના જળમાં તેમને જોઈ તે શોકથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 43

गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः

પછી બટુકે ગુરુને કહ્યું—“આ કેવું સાહસ કર્યું છે? આ બાળકોના માતા-પિતા અને ઘરની સ્ત્રીઓ તો ઘરમાં જ છે.”

Verse 44

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति

“જો તેઓ બાળકો વિશે—‘ક્યાં ગયા?’—એમ પૂછે તો હું શું કહું? આવી સ્થિતિમાં, હે મહાભાગ, જો કોઈ મરી જાય તો…”

Verse 45

तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि । मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः

ત્યારે તારે પોતાના જ પ્રાણબળથી તેમને પુનર્જીવિત કરવું યોગ્ય છે. જો તે બ્રાહ્મણ બાલકો મરી જાય, તો હું જીવતો રહીશ એવો નિશ્ચય નથી—હું પણ મરી જઈશ।

Verse 46

ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि । द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम्

હું મરી જાઉં તો તને અનેક બ્રહ્મહત્યાના દોષ લાગશે. માત્ર દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ને બાંધવાથી પણ નરક નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 47

मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम । एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

મૃત્યુથી આરંભ કરીને તું જે ગતિને પામશે તે મને ખબર નથી, હે દ્વિજાધમ! એમ કહ્યા પછી દેવોના દેવ મહેશ્વર સ્મિત કર્યા।

Verse 48

भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् । मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान्

ભારભૂતેશ્વર તીર્થમાં તેણે જળમાંથી તે દ્વિજોને ઉપર ઉઠાવ્યા. ભાર દૂર કરીને દેવે તે બ્રાહ્મણોને આચ્છાદિત કરી રક્ષા કરી।

Verse 49

लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् । मृतांस्तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता

ત્યાં ‘ભારભૂત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયું. તે દ્વિજોને મૃતવત્ જોઈ બ્રહ્મહત્યાનો દોષ દૂર થયો।

Verse 50

गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै । ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः

પાંચસો બ્રહ્મહત્યા-રૂપ પાપો દૂર થયાં તે જોઈ અને તે બાલકોને નિહાળી ગુરુ અતિ વિસ્મયમાં લીન થયો।

Verse 51

नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीश्वरं विना । ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद्द्विजः

“ઈશ્વર વિના બીજાં કોઈમાં આવી શક્તિ નથી; આવું શક્ય નથી.” એમ જાણી દેવોના દેવેશને ઓળખી બ્રાહ્મણે ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।

Verse 52

अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर । अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो

હે પરમેશ્વર! અજ્ઞાનવશ મેં જે કંઈ કહ્યું અને જે કંઈ અપ્રિય કર્યું—હે પ્રભુ—તે સર્વ તમે ક્ષમા કરો।

Verse 53

देव उवाच । भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः । वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः

દેવે કહ્યું—હે ભગવન! તમે મારા ગુરુ છો, તમે જ મારા દેવ છો, તમે જ મારા પિતામહ છો. હે વેદગર્ભ! તમને નમસ્કાર; તમારા અધિકારનો વ્યતિક્રમ થતો નથી।

Verse 54

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः

જનક, ઉપનયન કરાવનાર, વિદ્યાપ્રદાતા, અન્નદાતા અને ભયથી રક્ષક—આ પાંચને ‘પિતા’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 55

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम्

આ રીતે કહી જગન્નાથે વિષ્ણુશર્માને નમસ્કાર કર્યો અને તે તીર્થમાંથી ત્વરિત પ્રસ્થાન કરીને ધરણીધર કૈલાસ પર્વત પર ગયા।

Verse 56

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

ત્યાંથી તે તીર્થ ‘ભારભૂતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; સર્વ લોકોમાં તે મહાપાતકનો નાશ કરનાર તરીકે વિખ્યાત છે।

Verse 57

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत्

તે તીર્થમાં પછી ફરી બનેલો એક ઇતિહાસ હું તને કહું છું; તે દિવ્ય છે, સર્વ પાપ હરનાર—એકાગ્ર થઈને તેને સાંભળ।

Verse 58

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः

પ્રાચીન કાળે, કૃતયુગના આરંભે, સુકેશ નામે એક મહામના વૈશ્ય હતો; તેનો પુત્ર અતિધાર્મિક હતો।

Verse 59

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः । स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच्चक्रे दरिद्रिणम्

તે સોમશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને, હે વિશાળનેત્ર, કાળક્રમે તે મૃત્યુ પામ્યો. તેણે દરિદ્ર બનેલા એક વણિકપુત્રને મિત્ર બનાવ્યો હતો।

Verse 60

सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् । एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत्

તે ‘સુદેવ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને સર્વ કાર્યોમાં નિપુણ હતો. એક વખત તેણે તેની સાથે સમભાગે સંયુક્ત વેપાર કરવાનો વિચાર કર્યો.

Verse 61

सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः । भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने

‘હે સખા, સમુદ્રયાનથી ચાલીએ, શુભ બંદરો અને ઉતરાણસ્થળો સુધી. ઘણો માલ લઈને, મારી મૂડીથી ધનસાધન કરીએ.’

Verse 62

परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः । इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम्

‘ચાલો, આપણે પરના કિનારે જઈએ; લાભ આપણો બન્નેનો સમાન રહેશે.’ એમ પરામર્શ કરીને તેઓ બન્ને નિશ્ચિત યોજનાવાળા પુરુષોની જેમ ઇચ્છિત કાર્યમાં મન લગાડ્યું.

Verse 63

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् । तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा

પ્રયાણની સર્વ સામગ્રી લઈને તેઓ બન્ને ખારા સમુદ્રમાં નૌકામાં ચઢ્યા. પરદેશ જઈને આગળના નગરમાં તેમણે પોતાનો માલ વેચી નાખ્યો.

Verse 64

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च । नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः

તેઓએ ઘણું સોનું અને અનેક પ્રકારનાં રત્નો મેળવ્યાં. પછી તે નૌકાને સજ્જ અને તૈયાર કરીને, પરત ફરવા માટે તેઓ બન્ને ફરી તેમાં ચઢ્યા.

Verse 65

नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् । दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम्

નિશીથે મધ્યજળમાં સુવર્ણથી ભરેલી નૌકા જોઈ, અને સોમશર્માને ગોદમાં માથું રાખીને પડેલો જોઈ।

Verse 66

शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् । एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै

તેને અત્યંત વિશ્વાસથી નિશ્ચિંત સૂતો જોઈ સહદેવે મનમાં વિચાર્યું—“આ નિદ્રાના વશમાં ગયો છે; ખરેખર પોતાના પ્રાણ પણ મને સોંપી દીધા છે।”

Verse 67

अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नमशेषतः । उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा

“આ બધું ધન અને રત્ન નિઃશેષે તેના અધિકારમાં છે. ત્યાં પહોંચ્યા પછી તે મને નફાનો અડધો ભાગ આપશે કે નહીં?”

Verse 68

इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ । चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा

આમ મનમાં નક્કી કરીને, પાપચિંતાથી મલિન થયેલા ચિત્તવાળો તે પાપી સોમશર્માને લવણસમુદ્રમાં ફેંકી દીધો।

Verse 69

उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम् । ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा

તે નૌકામાંથી ઉતરી જઈ તે ધન એકત્ર કર્યું; ત્યારબાદ થોડા જ દિવસોમાં તે કાળધર્મ સાથે જોડાયો—મૃત્યુના નિયમને પામ્યો।

Verse 70

गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः । स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः

તે ભયંકર યમપુરીમાં ગયો; યમકિંકરો દ્વારા પકડાયો. તેને એ જ માર્ગે લઈ જવાયો જ્યાં સૂર્ય પણ દહકતા તાપથી સંતાપ આપે છે.

Verse 71

कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा । सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः

પ્રલય આવતાં જેમ, જાણે તેનું અસ્તિત્વ બાર ભાગે વિખૂટું થયું હોય તેમ તે પીડિત થયો. તે એવા પ્રદેશોમાં પ્રવેશ્યો જ્યાં સર્વત્ર ક્ષુરધાર કાંટા અને દરેક વળાંકે ભયંકર, ક્રૂર કૂતરા હતા.

Verse 72

तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः । सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्

ત્યાં તીક્ષ્ણ દાંતવાળા મહાસર્પો, વાઘો અને વિશાળ વરુઓ છે. ત્યાંની રેતી અત્યંત તપ્ત છે; અને ભૂખ, તરસ તથા ઘોર અંધકાર વ્યાપે છે.

Verse 73

पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् । अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्

પીવાના પાણીની તો વાત જ નથી; ક્યાંય છાંયો નથી, ક્યાંય વિશ્રામસ્થાન નથી. અને જે અન્ન તથા પાણી આપવામાં આવે છે, તે બધું જ વિષ હોય છે.

Verse 74

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः । तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः

છાંયાની પ્રાર્થના કરનારાઓ માટે અગ્નિ વધુ જ પ્રચંડ રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે. તેનાથી વારંવાર દગ્ધ થઈ તેઓ ફરી ફરી વિલાપ કરે છે.

Verse 75

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः । इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः

“હાય ભાઈ! હાય મા! હાય પુત્ર!” એમ રડતાં રડતાં તેઓ માર્ગમાં મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે. આવા માર્ગે યમના કિંકરો તેને હાંકીને આગળ લઈ જાય છે.

Verse 76

यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः । ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः

જ્યાં દેવેશ, પ્રજાનો સંયમક યમ નિવાસ કરે છે, ત્યાં દ્વારસ્થાને યમના કિંકરો તેને છોડીને વાતનું નિવેદન કરે છે.

Verse 77

बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् । अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम्

તે મિત્રઘાતીને ગળાના પાશથી બાંધીને બેસાડીને તેઓ બોલ્યા—“હે દેવેશ! ધ્યાન આપો; આગળનું જે છે તે સમજો.”

Verse 78

यम उवाच । न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् । ये मित्रद्रोहिणः पापास्तेषां किं शासनं भवेत्

યમે કહ્યું—“વિશ્વાસઘાતીઓનું મુખ મેં પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી. જે પાપી મિત્રદ્રોહી છે, તેમના માટે કયો દંડ હોવો જોઈએ?”

Verse 79

ऋषयोऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः । ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्

“અહીં વિચારણા માટે નિપુણ ઋષિઓ નિયુક્ત થઈ ઊભા છે. તેઓ જ્યાં કહે ત્યાં તરત જ તેને ફેંકો—વધુ વિચાર ન કરવો.”

Verse 80

इत्युक्तास्ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः । मुनीशांस्तत्र तानूचुस्तं निवेद्य यमाज्ञया

એમ કહ્યા પછી તે ઝડપી ગતિ કરનારા કિંકરો તેને લઈને ત્યાંના મુનીશ્વરો પાસે ગયા; યમની આજ્ઞા મુજબ તેને રજૂ કરીને તેઓ બોલ્યા.

Verse 81

द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् । विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति

તેઓ બોલ્યા—“હે દ્વિજ મુનિઓ! આ માણસે ધનના લોભે પોતાના જ મિત્રને—વિશ્વાસ કરીને રાત્રે સૂતેલા—મારી નાખ્યો. એને કયો દંડ થશે?”

Verse 82

मुनय ऊचुः । अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् । कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम्

મુનિઓએ કહ્યું—“મિત્રઘાતીઓનું મુખ અમે પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી. એને પડદાની પાછળ રાખો; દૂતોએ એની નિર્ધારિત ગતિ (ફળ) સાંભળે.”

Verse 83

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् । आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः

પછી ઋષિઓએ પરસ્પર શાસ્ત્રવિચાર કરીને તે યમદૂતોને બોલાવ્યા; અને બ્રાહ્મણપુંગવો તેમને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 84

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च

“અમે શાસ્ત્રોનું અવલોકન કર્યું છે—સાંગ વેદો, સ્મૃતિઓ, પુરાણો અને મીમાંસাও; અને આ વિષયમાં જે નિયમ છે તે અમે અહીં નિશ્ચિત કર્યો છે.”

Verse 85

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे । निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

બ્રાહ્મણઘાતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને ગુરુપત્નીગામી—એમના માટે શાસ્ત્રે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધાર્યું છે; પરંતુ કૃતઘ્ન દ્રોહી માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।

Verse 86

ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

સ્ત્રીહંતક, ગુરુહંતક અને બાળ બ્રાહ્મણઘાતક—એમના માટે પણ શાસ્ત્રે પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવ્યું છે; પરંતુ કૃતઘ્ન દ્રોહી માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।

Verse 87

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः । उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः

વાવ, કૂવો અને તળાવોને તોડી નષ્ટ કરનાર પાપીઓ, તેમજ ઉદ્યાન અને વાટિકાઓને કાપી નાખનાર દુર્જનો।

Verse 88

दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः । न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः

જેઓ વનમાં દાવાગ્નિ લગાવી દહન કરે છે, જેઓ સતત જીવહિંસા કરે છે, જેઓ ન્યાસ (જમા કરાવેલી ધરોવર) અપહરે છે, વિષપ્રયોગી અને પોતાના સ્વામીનો વંચક છે।

Verse 89

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः । स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी

જે માતા-પિતા અને ગુરુનો ત્યાગ કરીને એમને જ દોષ આપે છે; અને જે સ્ત્રી પતિને વંચવામાં તત્પર રહી ગર્ભનાશ કરે છે—એ પણ અપરાધીઓમાં ગણાય છે।

Verse 90

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे

જે સ્ત્રી વિવેકવિહોણી થઈ સ્નાન કર્યા વિના ભોજનમાં આસક્ત રહે છે, તેમજ વૈષ્ણવ-વાસરે પણ દિવસમાં બે વાર ભોજન કરનારાઓ—નિંદનીય કહેવાયા છે।

Verse 91

तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् । विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा

એ સ્ત્રીઓની ગતિ તો જોઈને જાણી લેવાઈ છે; પરંતુ વિશ્વાસઘાતી પુરુષોની—જે વિશ્વાસ ભંગ કરે અને મિત્રદ્રોહ કરે—તેમની ગતિ જાણી શકાતી નથી।

Verse 92

तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा । इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते

તેમની ગતિ વેદોમાં પણ નથી કહેવાઈ; તો પુરાણોમાં શું કહીએ? આ રીતે પાપમાં સ્થિર રહેનારાઓ માટે કોઈ ઉદ્ધારમાર્ગ મળતો નથી।

Verse 93

नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् । इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम्

મિત્રહંતા અને વિશ્વાસ રાખનારનો ઘાત કરનાર માટે બીજી કોઈ ગતિ અમે સાંભળી નથી. તેથી યમદૂતોએ આ વિશ્વાસઘાતીને અહીંથી લઈ જઈ…

Verse 94

कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् । नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया

તે સો કરોડ કલ્પોથી પણ વધુ સમય સુધી, ક્રમશઃ અલગ અલગ રીતે, ત્રીસ કરોડ સંખ્યાવાળા સર્વ નરકોમાં ભોગવવામાં આવે છે।

Verse 95

क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् । इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य च

“આ મિત્રઘાતકને અંદર ફેંકી દો—કોઈ વિચાર-વિમર્શ ન કરવો!” એવું વચન સાંભળીને સેવકોએ તેને પકડી કડક બંધનમાં રાખ્યો.

Verse 96

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः । ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते

પછી તેને ફેંકવા માટે જ્યાં ભયંકર નરકો છે ત્યાં તેઓ ગયા. તેને સાથે લઈ જઈ ‘રૌરવ’ નામના ઘોર નરકમાં પહોંચાડ્યો.

Verse 97

चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान् । नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत्

ત્યાં તેમણે તે મહાપાપીને ફેંકી દીધો; ફેંકાતાં જ મોટો ચીસકાર ઊઠ્યો. નરકમાં બંધાયેલા જીવોમાં આ પાપકર્તા મુક્ત થવા યોગ્ય નથી.

Verse 98

अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत् । यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः

માત્ર તેના સ્પર્શથી જ પીડા સોગણી થાય—જેમ વ્યથા આપનાર લાકડાં પ્રજ્વલિત થતાં દાહ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 99

भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् । यथा दुर्जनसंसर्गात्सुजनो याति लाघवम्

તેના સ્પર્શથી જ આવું થાય છે—તો તેણે કરેલું કલુષ કેટલું હશે? જેમ દુર્જનોના સંગથી સજ્જન પણ હીન બને છે.

Verse 100

सन्निधानात्तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् । प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः

તેના સન્નિધાનમાત્રથી જ જાણે ઘા પર તરત ક્ષાર ઢોળાયું હોય તેમ થાય છે. તેથી કૃપા કરીને તત્કાળ—આને બીજા નરકમાં લઈ જાઓ।

Verse 101

एवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति । तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्तेऽपि चुक्रुशुः

તેમણે એમ કહ્યાથી તે કિંકરો અશુચિ સ્થાને ઝડપથી ગયા. ત્યાં પણ પહેલાંની જેમ નરકવાસીઓ હાજર હતા અને તેઓ પણ ચીસો પાડ્યા।

Verse 102

एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले । नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः

આ રીતે તે બધા કિંકરો નરકમંડળમાં ફરતા રહ્યા. તે પાપી દુર્મતિને નરકમાં પણ સ્થિર રહેવાનું સ્થાન નહોતું।

Verse 103

यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ । गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः । नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद

પછી એક સમયે તેઓ બધા તેને પકડી યમના સન્નિધાનમાં ગયા અને નરકવાસી મનુષ્યોએ જે કહ્યું હતું તે બધું નિવેદન કર્યું—“જેને નરકમાં પણ સ્થિર સ્થાન નથી, તેના માટે શું કરવું? કહો।”

Verse 104

यम उवाच । पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् । कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम्

યમે કહ્યું—“આ મહાપાપી નિશ્ચયે તિર્યક્ પ્રાણીઓ સેવિત યોનિમાં જાય. મુનિઓએ નિર્દેશેલ સમય સુધી તેને પશુયોનિમાં પ્રવેશ કરાવો।”

Verse 105

एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च । स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक्

પ્રજાઓને સંયમમાં રાખનારના આવા વચન ઉચ્ચારાતા જ તે પાપી જુદા જુદા વિષ્ઠાના ઢગલાઓમાં અલગ અલગ કૃમિભાવને પામ્યો।

Verse 106

ततोऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् । यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः

પછી તે ચાંટીઓમાં જન્મેલા ડંખ મારનારા માખી અને મચ્છર બન્યો; જૂં અને ખટમલોથી ભરાઈને અંતે પક્ષી-યોનિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 107

स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततः परम् । सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः

પછી તે સ્થાવરભાવને પામ્યો, ત્યારબાદ વધુ આગળ પાષાણત્વને પ્રાપ્ત થયો; પછી સરિસૃપ, અજગર, વરાહ, મૃગ અને હાથીની યોનિઓમાં પણ જન્મ્યો।

Verse 108

वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् । योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम्

તે વરુ, કૂતરો, ગધેડો અને ઊંટ પણ બન્યો; તેમજ ગામમાં ઉછેરાયેલી ડુક્કરીની યોનિમાં ગયો. તેણે ખચ્ચરનો જન્મ અને એ જ રીતે મહિષનો જન્મ પણ મેળવ્યો।

Verse 109

एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै । स ता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्भारवाहकः

આવી અને બીજી પણ ઘણી યોનિઓ તેણે ક્રમે કરીને પ્રાપ્ત કરી. તે યોનિઓમાંથી પસાર થઈ અંતે તે ધુર્ય બની ભાર વહન કરનાર પશુ થયો।

Verse 110

स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः । स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः

તે ધર્મનિષ્ઠ અને યશસ્વી રાજાના ગૃહમાં જન્મ્યો. એક વખત નૃપશ્રેષ્ઠે કાર્ત્તિકી માસનું આગમન જોઈ ધ્યાન આપ્યું.

Verse 111

पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् । न गृहे कार्त्तिकीं कुर्यादेतन्मे बहुशः श्रुतम्

તેણે પુરોહિતને બોલાવી અને અનેક બ્રાહ્મણોને પણ એકત્ર કરી કહ્યું—“ઘરમાં કાર્ત્તિકી વ્રત કરવું ન જોઈએ; આ વાત મેં વારંવાર સાંભળી છે.”

Verse 112

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः । यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्स्नानदानादिवर्जितः

“હે દ્વિજોત્તમો! આપણે સૌ મળીને ક્યાં જઈએ—કહો. કારણ કે જે માત્ર ઘરમાં કાર્ત્તિક વ્રત કરે અને સ્નાન, દાન વગેરે છોડે…”

Verse 113

संवत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम्

“શ્રુતિ-પરંપરા કહે છે—તે વર્ષભર સંગ્રહિત પુણ્યના ફળથી બહાર થઈ જાય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સર્વગુણસંપન્ન તીર્થનો આશ્રય લેવો જોઈએ.”

Verse 114

सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः । एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः

“આવો, આપણે સૌ સાથે ત્યાં જઈએ—સ્નાન કરીએ અને શક્તિ મુજબ દાન કરીએ.” રાજાએ એમ કહ્યે ત્યારે દ્વિજોત્તમો…

Verse 115

ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे । भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम

તેઓએ કહ્યું—હે રાજમાર્ગપ્રિય નૃપ! રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે; ‘ભારેશ્વર’ તરીકે વિખ્યાત, તે મુક્તિ આપનાર તીર્થ છે, હે નૃપોત્તમ।

Verse 116

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् । एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु

‘ચાલો, આપણે સૌ ત્યાં જઈએ—તે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે.’ એમ કહ્યા પછી તે રાજા દાનાર્થે બહુ ધન લઈને…

Verse 117

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः । यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः

તેણે ગાડું સારી રીતે સામાનથી ભરપૂર કરીને તૈયાર કર્યું અને તેને જોડીને નીકળી પડ્યો. (સાથે) એક ભારવાહક પશુ હતું, જેણે મિત્રહત્યા કરીને ગૌ-યોનિ પ્રાપ્ત કરી હતી.

Verse 118

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् । गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः

આ રીતે તે નર્મદા તટ પરના તે ઉત્તમ તીર્થમાં પહોંચ્યો. ચતુર્દશીના દિવસે ત્યાં જઈ તેણે તે સમય ઉપવાસ કર્યો.

Verse 119

गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् । शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्

નર્મદા તટે જઈ ‘રુદ્ર’ નામનું અનુસ્મરણ કરતાં, શુચિ સ્થાનેથી મૃદા આ મંત્ર દ્વારા ગ્રહણ કરવી જોઈએ.

Verse 120

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना । अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च

તને વરાહ—શતબાહુ રુદ્ર—એ ઉદ્ધર્યો છે. હું પણ સંતાનসহ અને બંધનોসহ પોતાનો ઉદ્ધાર કરીશ.

Verse 121

स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे । ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्

તે એ પવિત્ર મૃત્તિકા લઈને ઉત્તર કાંઠે તીરે મૂકી દે; પછી ભાસ્કરનું દર્શન કરે; ત્યારબાદ આ મંત્રથી સ્પર્શ/અર્ચન કરે.

Verse 122

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्

હે વસુંધરા! અશ્વક્રાંત, રથક્રાંત અને વિષ્ણુક્રાંતથી પાવન થયેલી; હે મૃત્તિકા! કરોડો જન્મોમાં સંગ્રહિત મારા પાપ હરી લે.

Verse 123

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्

પછી આ રીતે જળમાં અવગાહન કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો—“હે નર્મદે, પુણ્યજલરૂપે! તારો જળ શંકરથી ઉદ્ભવેલો છે.”

Verse 124

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम् । स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः

આજે સ્નાન કરતાં મારા સંચિત પાપનું હરણ થાઓ. આ વિધિથી સ્નાન કરીને તે પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણથી સંતોષે.

Verse 125

ययौ देवालयं पश्चादुपहारैः समन्वितः । भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम्

ત્યારબાદ તે ઉપહારોથી સમન્વિત થઈ દેવાલયે ગયો. સાન્નિધ્યમાં ભક્તિપૂર્વક લોકમંગલકારી શંકરનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 126

पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे । पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते

તેણે પુરાણોક્ત વિધાન મુજબ પૂજા આરંભી. હે દેવી, શિવરાત્રિએ ચતુર્વિધ પૂજા નિર્ધારિત કહેવાય છે.

Verse 127

संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् । घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु

રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરમાં તેણે પંચગવ્યથી શંકરનું સ્નાનાભિષેક કર્યું. ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ રાજાએ ઘીથી અભિષેક કર્યો.

Verse 128

धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि । अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम्

તેણે યથાવિધિ સંકલ્પ કરીને ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય વગેરે ગોઠવ્યાં. પછી આ અર્ઘ્યથી દેવેશની અને આ મંત્રથી શંકરની પૂજા કરી.

Verse 129

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण । गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु

હે દેવોના દેવેશ શંભુ, પરમ કારણ! હે દેવ, આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો અને સંસારજન્ય પાપ દૂર કરો.

Verse 130

वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् । अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात्

પોતાની શક્તિ અનુસાર મંત્રથી સંસ્કૃત કરેલું સુવર્ણ દાન કરવું જોઈએ. કારણ કે અગ્નિ જ સર્વ દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે, અને સુવર્ણ હુતાશન (અગ્નિ)માંથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 131

अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः । तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः

અતએવ સુવર્ણદાનથી સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. અને તે અર્ઘ્ય-સમર્પણથી દાતાપ્રતિ શંકર સદૈવ પ્રસન્ન રહો.

Verse 132

अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः । यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत्

આ વિધાનથી પ્રથમ યામમાં શિવની પૂજા કરવામાં આવી. પછી દ્વિતીય યામમાં ફરી પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ જ આચરણ કરવું.

Verse 133

स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् । तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः

તેણે ગાયના દૂધથી ત્રિપુરાંતક (શિવ)ને સ્નાન કરાવ્યું. ત્યારબાદ શૂલધારી પ્રભુના લિંગમાં તંડુલ (ચોખાના દાણા)થી પૂરણ/નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યું.

Verse 134

कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् । श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम्

પૂર્વોક્ત વિધાન કરીને તેણે સફેદ વસ્ત્રોની જોડી અર્પણ કરી; કારણ કે શંકરને શ્વેત વસ્ત્રયુગલ અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 135

प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा । यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः

શ્વેત વસ્ત્રોના દાનથી નિશ્ચયે શંભુ પ્રસન્ન થાય છે. તૃતીય પ્રહર આવી પહોંચ્યો એમ જોઈ રાજશ્રેષ્ઠ નૃપતિ આગળ વધ્યો.

Verse 136

देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस्तिलैः । तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन्

દેવને મધથી સ્નાન કરાવી તેણે તિલથી અર્પણ-પૂજન કર્યું. મંત્ર ઉચ્ચારતાં તિલનો એક દ્રોણ પ્રમાણ દાન પણ કરવું જોઈએ.

Verse 137

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः । तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम

તિલ—શ્વેત તિલ, કૃષ્ણ તિલ—તિલ સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે. તિલના એક દ્રોણ દાનથી મારું સંસારબંધન છેદાઈ જાય.

Verse 138

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् । अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम्

આ વિધિથી રાજાએ રાત્રિના પ્રહર-પ્રહરમાં પૂજન કર્યું. ભક્તિરસના આનંદથી અને બ્રહ્મઘોષ (વૈદિક ધ્વનિ) સાથે જાગરણ વિતાવ્યું.

Verse 139

चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् । ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः

તેણે શંભુનું બહુ પુણ્ય પ્રસાદક એવું પૂજન કર્યું. જે શિવરાત્રિએ ત્રિનેત્ર પ્રભુ માટે જાગરણ કરે છે અને શિવમાં સ્થિત રહે છે,

Verse 140

ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः । पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि

હે પાર્થ! શિવરાત્રિના જાગરણમાં તત્પર રહેનારા જે પરમ ગતિને પામે છે, તે યજ્ઞ કરનારા યજ્વિન પણ પામી શકતા નથી. જે કોઈ પાપ હોય—કરોડો જન્મોમાં સંચિત પણ—

Verse 141

हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् । यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम्

જાગરણમાં હર-કેશવ સંબંધિત પાપો ધોઈ જાય છે અને ક્ષય પામે છે. મનુષ્યો રાત્રે જેટલા જેટલા ક્ષણ જાગે છે—

Verse 142

निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् । उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्

હે રાજન! ઉપવાસમાં તત્પર અને દેવાલયના પ્રાંગણમાં નિવાસ કરનારાઓને પ્રત્યેક ક્ષણે નિશ્ચિત રીતે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 143

शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ । न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः

જે લોકો આ ધર્માખ્યાન સાંભળે છે અને હર (શિવ) તથા કેશવ (વિષ્ણુ)નું ધ્યાન કરે છે, તેઓ જે ગતિ પામે છે તે બહુ સોનાથી કરાયેલા ક્રતુઓ દ્વારા પણ પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 144

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः । रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च

શિવરાત્રિની તિથિ પુણ્યદાયી છે—વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં. રેવા (નર્મદા)નું ઉત્તર કિનારું પણ ‘ભારેશ્વર તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 145

जागृतश्चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति । इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः

અતિ દુઃખમાં પણ જે જાગરણ કરે, તેનું પાપ કેમ ન ક્ષીણ થાય? આ રીતે, હે નરેશ્વર, શિવરાત્રિએ રાત્રિ-જાગરણ કરવાથી પાપક્ષય થાય છે.

Verse 146

प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् । स्नापितास्तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः

નિર્મળ પ્રભાતે તે નર્મદાના ઉત્તમ તટે ગયો. તેના દ્વારા તે સર્વ વાહનો—હાથી વગેરે—સ્નાન કરાવવામાં આવ્યા.

Verse 147

यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान् । तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक्

‘જે વાહનો દ્વારા હું તીર્થે જઈ સ્નાન કર્યો, તે જ વાહનોને હું સ્નાન કરાવું છું.’ ત્યાં મધ્યપ્રવાહમાં ઊભો રહી સ્નાન કરીને તે વણિક તિર્યક્-યોનિથી મુક્ત થઈ બહાર આવ્યો.

Verse 148

दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः

તેમને ઉદ્દેશીને તેણે પોતાની શક્તિ મુજબ થોડું દાન આપ્યું. તેથી મનુષ્ય વાહન-ઉપયોગથી થયેલા દોષોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 149

अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति । संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः

નહિતર પ્રાપ્ત થયેલો લાભ નિષ્ફળ બને છે અને તેમનાં પ્રત્યે જ પ્રતિકૂળ થઈ જાય છે. તેથી રાજાએ પહેલાં તેને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરાવ્યું, પછી પોતે પણ વિધાન મુજબ સ્નાન કર્યું.

Verse 150

संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम्

પિતૃઓ અને દેવતાઓને સંતોષ આપી, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કર્યું; પિતૃઓને પિંડ અર્પણ કરીને, લક્ષણયુક્ત વૃષભને શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે મુક્ત કર્યો.

Verse 151

गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च । संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च

પછી દેવાલયમાં જઈ તીર્થના પવિત્ર જળથી દેવને સ્નાન કરાવ્યું; ત્યારબાદ પંચગવ્યથી અને પછી પંચામૃતથી પણ અભિષેક કર્યો.

Verse 152

सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम्

પ્રથમ સર્વઔષધિ-મિશ્રિત જળથી (પ્રભુનું) સ્નાન કરાવી, પછી શુદ્ધ જળથી; અને સુગંધિત ચંદનથી શંકરને લેપન કરવું.

Verse 153

कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा । पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम्

કુંકુમ, કર્પૂર તથા વિવિધ સુગંધિ દ્રવ્યો વડે, અને સુગંધથી ભરપૂર પુષ્પસમૂહો વડે—આ લિંગનું ચોથું ‘લિંગપૂરણ’ પૂજા-શૃંગાર કહેવાયું છે.

Verse 154

कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् । गोदानं च कृतं पश्चाद्विधिदृष्टेन कर्मणा

અહીં શ્રેષ્ઠ રાજાએ શાસ્ત્રોક્ત પૂર્વક વિધિ નિયમપૂર્વક કરી; ત્યારબાદ વિધિમાં દર્શાવેલ કર્મ પ્રમાણે ગોદાન પણ કર્યું.

Verse 155

धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता । अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर

હે ધેનુ! તું રુદ્રસ્વરૂપા છે, રુદ્રે જ તને નિર્મિત કરી છે. આ અગાધ સંસાર-સમુદ્રમાં પડતો મને ઉદ્ધર કર॥

Verse 156

धेनुं स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिना ततः । क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद्बहून्

ત્યારબાદ આ જ વિધિ પ્રમાણે સુશોભિત ધેનુનું દાન કરવું; અને દેવોના દેવેશ્વર પાસે ક્ષમા માગીને અનેક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું॥

Verse 157

षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत् । दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्

છ પ્રકારના ભોજન, ભક્ષ્ય અને વસ્ત્રોથી તેમનો સન્માન કરવો; અને વિવિધ દક્ષિણાઓથી પૂજા કરીને ફરી ક્ષમા યાચવી॥

Verse 158

स स्वयं बुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः । तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः

પછી તે પોતે પરિવારসহ ભોજન કરવા લાગ્યો; અને એ જ રાત્રે જગતીપતિ ત્યાં જ નિવાસે રહ્યો॥

Verse 159

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर । आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्

આ રીતે ત્યાં નિવાસ કરનાર તે નરેશ્વરે મધ્યરાત્રિએ આકાશમાં ઉચ્ચારાયેલી દિવ્ય વાણી સ્પષ્ટ રીતે સાંભળી॥

Verse 160

वागुवाच । राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् । संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्

વાણી બોલી—હે રાજન, તે કર્મથી અત્યારે આ લોકમાં સમાન જ ફળ પ્રગટે છે; અહીં સંસાર-સાગરમાં પડેલા દુષ્ટાત્માઓ માટે.

Verse 161

यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् । यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्

જો માત્ર સાન્નિધ્યથી જ ત્યાં ફળ થાય એમ કહેવાય, તો તે કેવી રીતે શક્ય? અને જો એવું હોય, તો શંતનુવંશ માટે તે ઉન્માદકારક બની જાય.

Verse 162

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः । अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम्

તમારા ઘરમાં રહેલો આ ભારવાહક, અતિભાર વહન કરવામાં સમર્થ, એણે જ (પૂર્વજન્મે) મિત્રહત્યાનું પાપ કર્યું હતું—વિશ્વાસઘાતનું દુષ્કર્મ.

Verse 163

कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि । गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः

અતીતના એક પૂર્વજન્મમાં કરેલું તે પાપ હજારો જન્મોનું કારણ બન્યું; તે પાપથી તેની આત્મા નરકોમાં વસતી રહી.

Verse 164

ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि । गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः

પછી તે હજારો યોનિઓમાં, તિર્યક્ ગતિઓમાં ભટકતો રહી, અંતે ગો-યોનિ પ્રાપ્ત કરી; એ સുദુર્મતિ તમારા ઘરમાં આવ્યો.

Verse 165

स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे । दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया

આ તીર્થમાં પર્વ-સમાગમ સમયે તું તેને સ્નાન કરાવ્યું. તારા દ્વારા ગોઠવાયેલી પૂજા જોઈ તેણે પણ જાગરણ-વ્રતનું આચરણ કર્યું.

Verse 166

तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः । स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति

તેના કારણે તે નિષ્કલ્મષ થયો; તારા સમક્ષ જ દેહ ત્યજી, વિમાનમાં સ્થિત થઈ તે આજે, હે રાજન, સ્વર્ગ તરફ જશે.

Verse 167

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत । विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— આમ કહેવાતાં ધુર્ય પશુ પડી ગયું અને પ્રાણથી વિયોગ પામ્યું. તે જ ક્ષણે ઉત્તમ વિમાન પર આરૂઢ થઈ તે (દિવ્યરૂપે) દૃશ્યમાન થયું.

Verse 168

स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव

તે તે રાજેન્દ્રને પ્રણામ કરીને, જાણે હસતો હોય તેમ, બોલ્યો.

Verse 169

वृष उवाच । भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः । मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी

વૃષ બોલ્યો— હે નૃપવરશ્રેષ્ઠ! આ તીર્થનું માહાત્મ્ય પરમ ઉત્તમ છે; જ્યાં મારા જેવા માણસ પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે. મેં તેને સંપૂર્ણ રીતે જાણ્યું— મારા સમાન પાપી કોઈ નથી.

Verse 170

अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् । भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः

આ પછી હું વધુ શું કરું—આ તીર્થના મહિમાનું કીર્તન કરવાથી પરે? તમે જ મારી માતા, તમે જ ભ્રાતા અને તમે જ પિતામહ છો.

Verse 171

क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः । गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः

ક્ષમા કરશો; આજે હું પ્રણામ કરું છું. જે તીર્થમાં મારા જેવા લોકો આવી ગતિ પામે છે, તમારી ગતિ શું હશે—મને ખબર નથી.

Verse 172

समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि । का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो

મહેશાનનું સમ્યક્ આરાધન કરીને અને યથાવિધિ પૂજન કરીને (ભક્તે) કહ્યું—“મારી સાથે સંભાષણ કર્યા પછી તમારી ગતિ શું? હે પ્રભુ, મને અનુજ્ઞા આપો।”

Verse 173

त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः । स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात्

પ્રણયથી દિવિસ્થ આ ગણો મને ઉતાવળ કરાવે છે. ‘તને સ્વસ્તિ થાઓ; હું જાઉં છું’ એમ કહી તે ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયો.

Verse 174

श्रीमार्कण्डेय उवाच । गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः । तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—તે જઈને ત્યાં અદૃશ્ય થઈ ગયો ત્યારે રાજા વિસ્મયથી ભરાઈ ગયો. તે તીર્થના અતુલ માહાત્મ્યનું વર્ણન કરતો પોતાના નગરમાં પરત ગયો.

Verse 175

इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

આવું જ તે તીર્થ નર્મદા-તટે સ્થિત છે—પરમ ઉત્તમ; જે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે અને સર્વ દુઃખોનો નાશ કરે છે.

Verse 176

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

હે ભારત! ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ ઉપપાપો નાશ પામે છે; અને કાર્ત્તિકની ચતુર્દશીએ ઉપવાસમાં પરાયણ રહેવું જોઈએ.

Verse 177

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः

લિંગને ચાર રીતે પૂરીને (અર્પણ કરીને) કર; તેનું પુણ્યફળ સાંભળ. મહાપાપો—બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચૌર્ય અને ગુરુપત્નીગમન.

Verse 178

महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम्

આ ચાર મહાપાપો તે ચાર (આચરણો) વડે ક્ષય પામે છે; અને તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું પરમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 179

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम्

કાર્ત્તિક શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ જે ઉપવાસ કરે અને તે તીર્થમાં સ્વર્ણદાન પણ કરે, તે યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 180

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् । दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत्

વૈશાખ માસમાં અષ્ટમી અથવા ચતુર્દશીએ, પૂર્વવત્ વિધિ પ્રમાણે, લોટનો દીવો બનાવી સર્વ પિતૃઓને મુક્તિ અપાવે।

Verse 181

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः

ત્યાં અપાતું દાન—વાળના અગ્રમાત્ર જેટલું પણ હોય—તે સર્વે અક્ષય ફળદાયક બને છે; એમ મહેશ્વરે કહ્યું।

Verse 182

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान्निरन्तरम्

હે રાજન્! ભારભૂત્યામાં ભાવિતાત્મા (સંયમી-ધ્યાનપરાયણ) પુરુષો મૃત્યુ પામે તો તેમની ગતિ અનાવર્ત છે; તેઓ નિરંતર શિવલોકને પામે છે।

Verse 183

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले

અથવા લોકવૃત્તિના હેતુથી જો તે મર્ત્યલોકમાં પાછો આવવા ઇચ્છે, તો સाङ્ગ વેદજ્ઞ વિપ્રોના નિર્મળ કુળમાં જન્મ લે છે।

Verse 184

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

તે ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ, વેદવિદ્યાથી યુક્ત, સર્વ રોગોથી મુક્ત રહી, સો શરદ્ (વર્ષ) સુધી જીવશે।

Verse 185

पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्

પછી ફરી તે તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને તે નિશ્ચયે અક્ષય પદને પામે છે.

Verse 186

एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम । भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम्

હે નૃપોત્તમ! પાપહર અને પુણ્યદાયક આ વૃત્તાંત તને કહ્યો છે. હવે ભારત-પરંપરામાં સ્થિત આ મહાખ્યાનનું આગળનું પણ શ્રવણ કર.