Adhyaya 52

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप । सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નરાધિપ, હું એક બીજું પ્રાચીન આખ્યાન કહું છું. તે પવિત્ર સ્થાને મહાતપસ્વી મુનિ કુટુંબসহ સ્વર્ગને પામ્યા॥

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः । कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—હે દેવ, તે મહર્ષિ બ્રાહ્મણ કુટુંબসহ સ્વર્ગે કેવી રીતે ગયા? હે પ્રભુ, આ મારું પરમ કૌતુક છે; કહો॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् । शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં કાશીરાજ ‘ચિત્રસેન’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તે શૂરવીર, દાતા, સુધર્મમાં સ્થિત, અને સર્વ કામ્ય સમૃદ્ધિથી યુક્ત હતો॥

Verse 4

सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता । वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता

એ નગરી જનસમૂહથી ભરપૂર અને નાનાવિધ રત્નોથી શોભિત હતી. તે ‘વારાણસી’ તરીકે વિખ્યાત હતી અને ગંગાતટનો આશ્રય લઈને સ્થિત હતી.

Verse 5

शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता । इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता

તે શરદચંદ્ર સમાન તેજસ્વી હતી, વિદ્વજ્જનોની સભાઓથી વિભૂષિત હતી. ઊંચી ઇન્દ્રયષ્ટિઓથી ભરપૂર અને ગોપો તથા ગોકુલથી ઘેરાયેલી હતી.

Verse 6

बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता । वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी

તે અનેક ધ્વજોથી છલકાતી હતી અને વેદપાઠના નાદથી ગુંજતી હતી. નાનાવિધ વણિકજનોથી સમૃદ્ધ, ખરીદ-વેચાણના વ્યવહારથી શોભતી હતી.

Verse 7

यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता

તે ઊંચા પ્રતોલી-દ્વારો તથા અન્ય ભવ્ય રચનાઓથી અતિ શોભિત હતી. દિવ્ય દેવાલયોથી અને એકાંત, ગહન આશ્રમોથી તે સમ્પન્ન હતી.

Verse 8

नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता । पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा

તે નાનાવિધ પુષ્પ-ફળોથી રમણીય હતી અને કેળાના વનો દ્વારા મંડિત હતી. તેમાં પનસ, બકુલ, તાલ, અશોક તથા આમ્રવૃક્ષો પણ શોભતા હતા.

Verse 9

राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता । वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला

તે રાજવૃક્ષ, કપિત્થ અને દાડિમ (દાડમ) વૃક્ષોથી વધુ શોભિત હતી; તથા વેદાધ્યયનના અવિરત ઘોષથી તેનું મંગળ પવિત્ર બન્યું હતું।

Verse 10

तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः । तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

તેના ઉત્તર દિશાભાગમાં અતિ શોભન આશ્રમ હતો; તે વન ‘મંદારવન’ નામે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ હતું।

Verse 11

बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः । विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति

ઘણા મંદાર વૃક્ષોથી યુક્ત હોવાથી તેને ‘મંદારક’ કહે છે; ત્યાં ‘દીર્ઘતપા’ નામનો એક વિપ્ર સદૈવ નિવાસ કરે છે।

Verse 12

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा

તે અત્યંત કઠોર તપ કરે છે, તેથી ‘દીર્ઘતપા’ તરીકે સ્મરાય છે; તે ત્યાં પત્ની સાથે, પુત્રો સાથે અને પુત્રવધુઓ સાથે રહે છે।

Verse 13

शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः । तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः

તેના પાંચ પુત્રો સદૈવ પ્રયત્નપૂર્વક તેની સેવા કરે છે; પુત્રોમાં કનિષ્ઠ ‘ઋક્ષશૃંગ’ નામનો મહાતપસ્વી હતો।

Verse 14

वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः । योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः

તે વેદાધ્યયનમાં પારંગત, બ્રહ્મચારી અને ગુણસંપન્ન હતો. તે નિત્ય યોગાભ્યાસમાં રત રહી કંદ‑મૂળ અને ફળનો જ આહાર કરતો હતો.

Verse 15

तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा । दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः

ત્યારે તે મૃગરূপ ધારણ કરીને મૃગોના યુથમાં ફરતો રહ્યો. દરરોજ દિવસના અંતે તે માતા‑પિતાની નજીક આવી જતો હતો.

Verse 16

अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे

ભક્તિમાન તે મુનિપુત્ર રોજ નમસ્કાર કરીને અભિવાદન કરતો. પછી ફરી તે જ વનમાં, પર્વતના ગુહા‑ખીણોમાં પાછો જતો હતો.

Verse 17

क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः । कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः

મુનિનો તે પુત્ર દરરોજ નાનાં મૃગો સાથે રમતો. એક વખત દૈવયોગે એ જ ઋક્ષશૃંગનું અવસાન થયું.

Verse 52

। अध्याय

આ દ્વિપંચાશત્તમ અધ્યાયની સમાપ્તિ દર્શાવતું સૂચક છે—‘અધ્યાય’ (અધ્યાય-સમાપ્તિ).