Adhyaya 118
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ઇન્દ્રતીર્થની ઉત્પત્તિ પૂછે છે અને ઋષિ માર્કંડેય પ્રશ્નોત્તરરૂપે પ્રાચીન ઇતિહાસ વર્ણવે છે. વૃત્રવધ પછી ઇન્દ્રને બ્રહ્મહત્યાનો ઘોર દોષ પીછો કરે છે; અનેક તીર્થો અને પવિત્ર જળસ્થાનોમાં ફર્યા છતાં શાંતિ મળતી નથી—અર્થાત્ ગહન નૈતિક ભંગ માત્ર સામાન્ય તીર્થપરિક્રમાથી દૂર થતો નથી. ઇન્દ્ર કઠોર તપ, ઉપવાસ અને દીર્ઘ વ્રતો કરે છે; અંતે દેવસભા મળે છે અને બ્રહ્મા પાપને ચાર ભાગમાં વહેંચી જળ, પૃથ્વી, સ્ત્રીઓ તથા કર્મ/વ્યવસાય ક્ષેત્રો વગેરેમાં વિતરે છે—જે દ્વારા કેટલાક સામાજિક-ધાર્મિક નિયમોના કારણરૂપ કથન પણ થાય છે. નર્મદાતટે મહાદેવની આરાધનાથી શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; ઇન્દ્ર ત્યાં શાશ્વત દિવ્ય સાન્નિધ્ય માગે છે અને ઇન્દ્રતીર્થ સ્થાપિત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ઇન્દ્રતીર્થમાં સ્નાન, તર્પણ અને પરમેશ્વરપૂજાથી મહાપાપ પણ નાશ પામે છે અને મહાયજ્ઞ સમું પુણ્ય મળે છે; આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પણ પાવન ગણાયું છે.
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે રાજેન્દ્ર, પરમ શોભાયમાન તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે ‘ઇન્દ્રતીર્થ’ તરીકે વિખ્યાત છે અને નર્મદાના દક્ષિણ તટે સ્થિત છે।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ઇન્દ્રતીર્થ કેવી રીતે બન્યું? હે વિપ્રેન્દ્ર, આરંભ-મધ્ય-અંત સહિત સંપૂર્ણ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 3
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः । कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम्
ધર્મપુત્ર એવા બુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરના વચન સાંભળી, તેમણે જેમ બન્યું તેમ જ પ્રાચીન ઇતિહાસનું વર્ણન કરવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 4
श्रीमार्कण्डेय उवाच । विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् । वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—દીર્ઘકાળ મહાબળવાન દેવશત્રુ વૃત્રનો વિશ્વાસ જીતી, પછી તેને જીતીને વધ કરીને, શચીપતિ ઇન્દ્ર માર્ગે પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 5
निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा । अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम्
માર્ગે નીકળેલા ઇન્દ્રને પાછળથી દુર્જેય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ અહોરાત્ર વિશ્રાંતિ વિના ત્રિલોકમાં અનુસરતું રહ્યું।
Verse 6
यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् । दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति
બ્રહ્મહા જ્યાં જ્યાં શોભન રથમાં જાય, દેવો સાથે દિશાઓના ભાગોમાં પહોંચે તોય, ત્યાંથી બ્રહ્મહત્યા તેને કદી છોડતી નથી।
Verse 7
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम्
બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અને ગુરુપત્નીગમન—આ પાતકો માટે પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ દેખાય છે; પરંતુ વિશ્વાસઘાતીઓ માટે કોઈ ગતિ દેખાતી નથી।
Verse 8
पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति । नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः
પાપકર્મનું પ્રગટ સ્વરૂપ જોઈ મનુષ્ય સ્નાન અને દાનથી શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, વિશ્વાસઘાતી તેનાથી પણ શુદ્ધ થતો નથી।
Verse 9
एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् । वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्
આ રીતે અન્ય અનેક વચનો સાંભળી, અને તેવી જ રીતથી બોલનારાઓના શબ્દો સાંભળી, દેવરાજ અત્યંત વિષાદમાં પડી ગયા।
Verse 10
त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् । पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च
દેવો સાથે રાજ્ય ત્યજીને તે ઉત્તમ તપ કરવા ગયો; પુત્ર, પત્ની, ઘર, રાજ્ય અને અનેક પ્રકારના ધનને પણ પરિત્યાગ કરીને।
Verse 11
फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् । फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः
આ ધર્મનાં પ્રત્યક્ષ ફળો છે, જે મનુષ્યોમાં રાજાને શોભાવે છે; અને સુહૃદો, સ્વજન તથા બાંધવો કહે છે—‘એ ધર્મફળ ભોગવે છે’।
Verse 12
पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते । परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्
આ બધાં જોતા હોવા છતાં પાપનો ભાર એકલો જ ભોગવે છે; કારણ કે પરમ સુખ ત્યજીને તે દુઃખના ભારથી પોતાના દેહને ક્ષીણ કરે છે.
Verse 13
देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च । गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च
દેવરાજ ઇન્દ્ર તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો તરફ ગયો; ગંગાના સર્વ તીર્થો તથા એ જ રીતે યમુનાના પણ સર્વ તીર્થોનું દર્શન કર્યું.
Verse 14
सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च
તે સર્વ સારસ્વત તીર્થોમાં ગયો અને સમુદ્રસંબંધિત પવિત્ર સ્થાનોમાં એકેક કરીને; નદીઓમાં, દેવનિર્મિત ખાત/નહેરોમાં, તળાવો તથા સરોવરોમાં પણ ગયો.
Verse 15
पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे । रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि
દેવસમાગમ પછી પણ તે બધા તીર્થો તેને પાપથી મુક્ત કરી શક્યા નહીં; રેવા-પ્રભવ તીર્થોમાં—તેના બંને કાંઠે—જ તેને અંતે વિમોચન મળ્યું.
Verse 16
पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् । तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
મહાદેવની પૂજા કરીને તે સ્કંદતીર્થ પાસે પહોંચ્યો. ત્યાં રહી તેણે ઉપવાસ કર્યા અને કૃચ્છ્ર તથા ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રત-તપનું અનુષ્ઠાન કર્યું.
Verse 17
कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
પોતાના દેહને કષ્ટ આપતાં પણ તેને ક્યારેય શાંતિ મળી નહિ. ઉનાળામાં તે પંચાગ્નિ વચ્ચે રહેતો અને વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરતો.
Verse 18
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः । एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः
હેમંત ઋતુમાં ભીના વસ્ત્રો ધારણ કરીને તેણે વિશાળ તપ કર્યું. આ રીતે આત્મજ્ઞાનસંપન્ન ઇન્દ્રની તપશ્ચર્યા ચાલુ રહી.
Verse 19
वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत । ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम
હે ભારત! દસ સહસ્ર વર્ષો વીતી ગયા. ત્યારબાદ જ્યારે અગિયારમું વર્ષ આવ્યું, હે નૃપશ્રેષ્ઠ!
Verse 20
सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
અચાનક પરમેશ્વર ભગવાન દેવ પ્રસન્ન થયા. તેમજ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના આગેવાન બની બ્રહ્મર્ષિઓ તથા સિદ્ધગણ પણ તૃપ્ત થઈ સમવેત થયા.
Verse 21
तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः । दृष्ट्वा समागतान् देवानृषींश्चैव महामतिः
ત્યાં સર્વ દેવતાઓ જ્યાં દેવ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) હતા ત્યાં આવ્યા. મહામતિ ઇન્દ્રે એકત્ર થયેલા દેવો તથા ઋષિઓને પણ જોઈ (વિચાર કર્યો).
Verse 22
उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः
પછી સર્વ દેવોના પુરોહિતે નમસ્કાર કરીને કહ્યું—“વૃત્રવધ કેવી રીતે થયો તે આ સૌને જાણીતું છે.”
Verse 23
युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम्
“હે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર! પૂર્વે તમારી આજ્ઞાથી તે થયું હોવા છતાં, લોક તેને બ્રાહ્મણહંતા અને પાપકર્તા માને છે.”
Verse 24
भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति । न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
“તે સર્વ તીર્થોમાં ભ્રમણ કરે તોય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તેને છોડતું નથી; અને ચરાચર સહિત ત્રિલોકનું સર્વ જગત આનંદિત થતું નથી.”
Verse 25
यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् । तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति
“જેમ ચંદ્ર-સૂર્ય વિના જગત્ હોય, તેમ નાયક વિના રાજ્ય હોય. તેથી, હે સુરશ્રેષ્ઠો, હવે મારી વિનંતી સાંભળો.”
Verse 26
कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः । बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम्
બૃહસ્પતિના મુખમાંથી નીકળેલા તે શુભ વચનો સાંભળી સર્વ મહર્ષિઓએ નિશ્ચય કર્યો— “શક્રને નિર્દોષ કરવો જોઈએ।”
Verse 27
ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्
પછી લોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું— “આ પાપ અતિ ઘોર છે; બ્રહ્મહત્યાથી ઉત્પન્ન થયું છે।”
Verse 28
दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् । एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः
“હું તેનો ચોથો ભાગ દેવતાઓ અને ભૂતપ્રાણીઓ પર નાંખીશ।” એમ કહી તે મહામતિએ તે પાપને જળ પર નાંખ્યું.
Verse 29
अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः । धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः
અતએવ વિદ્વાનો કહે છે— જળમાં અવગાહન (સ્નાન) કરવું અને તેને પીવું જ યોગ્ય છે; અન્યથા નહીં. પછી પદ્મસમ્ભવે બીજો ભાગ ધરતી પર નાંખ્યો.
Verse 30
अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा । तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्ठिर
તે ભાગથી વસુંધરા સદાકાળ (તેના ઉપજમાં) સંપૂર્ણ ભક્ષ્ય રહી નહિ. અને તે હિસ્સાનો અડધો ભાગ બીજા દિવસે સ્ત્રીઓ પર પડ્યો, હે યુધિષ્ઠિર।
Verse 31
निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह । असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला
આ રીતે નિક્ષેપ કરીને ભગવાન દેવ ફરી બોલ્યા—“અતએવ તે અસંગ્રાહ્યા, એટલે અસ્પર્શ્યા અને અનાગમ્યા બની; રજસ્વલા થઈ ગઈ।”
Verse 32
चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् । चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः
પ્રાજ્ઞો કહે છે કે તે ચાર દિવસ સુધી તે મહાપાપનો મોટો ભાગ વહન કરે છે; ત્યારબાદ પરમેશ્વરે ચોથો ભાગ પણ વિભાજિત કરીને નિર્ધારિત કર્યો।
Verse 33
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे । ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः
જ્યારે કોઈ દ્વિજ કૃષિ, ગોરક્ષા અને વાણિજ્ય—તથા શૂદ્રસેવા—આ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થયો, ત્યારે સર્વ દેવો અને મહર્ષિઓએ તેનું અભિનંદન કર્યું।
Verse 34
देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम् । वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः
નર્મદા જળમાં સ્થિત દેવೇಂದ್ರને પ્રિય સ્તુતિવચનો વડે પ્રસન્ન કરવામાં આવ્યો; ત્યારબાદ તુષ્ટ મહેશ્વરે તેને વરદાન આપ્યું।
Verse 35
वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम्
“હે દેવેશ! હું તને વરદાન આપીશ; તને ઇચ્છિત હોય તે વર પસંદ કર.”
Verse 36
इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव
ઇન્દ્રે કહ્યું—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો હું તમને અહીં જ સ્થાપિત કરીશ; તમે સદા અહીં નિત્ય સન્નિધિરૂપે રહો।
Verse 37
एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः
તેને ‘એવમસ્તુ’ કહી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામતા—આકાશમાં પ્રવેશ કરીને પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 38
गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम्
દેવદેવો પ્રસ્થાન કર્યા પછી દેવરાજ શતક્રતુ ઇન્દ્રે મહાદેવને ત્યાં સ્થાપિત કરીને ત્રિદશોના આલયમાં ગયો।
Verse 39
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः
જે ઇન્દ્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરે છે, તે મહાપાતકોથી યુક્ત હોવા છતાં સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 40
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते
જે ઇન્દ્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું પૂર્ણ અને પુષ્કળ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 41
एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः
હે રાજેન્દ્ર, આ પરમ ઉત્તમ તીર્થમાહાત્મ્ય મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યુ́. માત્ર શ્રવણથી જ મનુષ્યો પાપોથી મુક્ત થાય છે.