Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—બ્રહ્મલોકપ્રાપ્ત બ્રહ્મા આદિ અને મુનિશ્રેષ્ઠો દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ થતો, જગત્પ્રભુએ ત્યારે તે પ્રકટ સ્વરૂપ સંહરી લીધું.

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

ત્યારે (પ્રભુએ) પોતાનું દક્ષિણ મુખ પ્રગટ કર્યું—અવ્યય, ભયંકર, મહારૌદ્ર; મહાદંષ્ટ્રયુક્ત, ઉગ્ર ગર્જનાવાળું, પાતાળતલ સમાન।

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

તે ભૈરવના પિંગલ નેત્ર વીજળી અને અગ્નિ સમા જ્વલિત હતા; દર્શને રોમાંચક—મહાજિહ્વા, મહાદંષ્ટ્ર અને શિરે મહાસર્પો ધારણ કરનાર।

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

તે મહાસુરોના શિરોની માળથી અલંકૃત, મહાપ્રલયનું કારણ હતો; અને સમુદ્રમાં નिहિત વાયુ તથા જલરૂપ હવિને પણ તે ગ્રસી લેતો હતો.

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

તેણે મહાદેવનું તે મુખ જોયું—વડવામુખ અગ્નિ સમાન; જીભના અગ્રભાગથી જાણે સમગ્ર જગતને ચાટી રહ્યું હતું।

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

હજારો અને લાખો યોજન સુધી દસેય દિશાઓ અત્યંત ભયંકર જણાઈ—માંસ, મેદ અને વસાથી ઘનભરી।

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

ત્યારે તેની દંષ્ટ્રાઓ સૈકડાઓ અને હજારોમાં વધવા લાગી; અસુરો, દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, નાગો અને રાક્ષસો—સર્વ પર સમાન રીતે ભયંકર પ્રભુત્વ જમાવ્યું।

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

પિતામહ (બ્રહ્મા) એ જોયું—તેઓ દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર અટવાયેલા હતા; દાંતના યંત્રમાં પીસાઈ તેમના શિર અને ગળા ચૂરચૂર થઈ ગયા હતા।

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

‘રાજેન્દ્ર! હું જોઈ રહ્યો છું કે સમગ્ર જગત્ તે ફાટેલા મુખમાં પ્રવેશી રહ્યું છે; જેમ અનેક તરંગોથી ભંગાયેલા અંગોવાળી, મહાફેનના પ્રવાહથી ભરેલી નદીઓ ગર્જના સાથે સમુદ્રને પામી તેમાં લય પામે છે.’

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

તેમ જ આ સર્વવ્યાપી સમસ્ત વિશ્વ—અસંખ્ય જીવોથી ભરેલા સમુદ્ર સમાન દુર્ગમ—રુદ્રના વિશાળ મુખમાં પ્રવેશ્યું; તે જ્વલંત, ઉગ્ર અને ઘનગર્જનાથી ભયંકર હતું।

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

પછી તેના મુખમાંથી અત્યંત ઘોર જ્વાળાઓ ફાટી નીકળી—ચિંગારીઓથી યુક્ત, બહુ, ધુમાડાવાળી, અનેકરૂપ અને અગ્નિપ્રકાશથી દીપ્ત—જાણે સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી હોય।

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

ત્યારે અદ્ભુતરূপી મહેશ્વરનું મુખ હજાર સૂર્યસમાન જ્વાળાઓની માળાથી શોભિત થયું; તેની જીભો અને દંષ્ટ્રાઓ ચલાયમાન હતાં. તે સમયે એ એક જ પરમેશ્વર દ્વાદશાત્મા બની પ્રગટ થયો।

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

પછી તે દ્વાદશ આદિત્યો રુદ્રના મુખમાંથી નીકળી દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લઈને પૃથ્વીને દહન કરવા લાગ્યા।

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

પૃથ્વી પર જે કંઈ જીવન હતું—વિવિધ વૃક્ષો અને તૃણોના નિવાસસ્થાનો—તે અગાઉની અનાવૃષ્ટિથી પહેલેથી જ સૂકી ગયું હતું, અને સમગ્ર ભૂતલ વ્યાકુળ બન્યું હતું।

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

રુદ્રસમ્ભવ તે સૂર્યો અચાનક પ્રજ્વલિત થતાં જ સર્વત્ર ધુમાડો છવાઈ ગયો અને ગ્રહ-તારાઓ નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા।

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

અચાનક સમગ્ર ભૂમંડળ સર્વત્ર નિઃશેષે ધધકી ઊઠ્યું; આ સમગ્ર ચરાચર જગત જ્વાળામાળાઓથી વ્યાપ્ત થઈ ગયું।

Verse 17

। अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાય-શીર્ષનું સૂચક ચિહ્ન છે।

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

અતિ વિશાળ તેજથી દીપ્ત અને મહાજ્વાળાઓથી ઘેરાયેલા રુદ્રસમ્ભવ આદિત્યોએ ખરેખર સમગ્ર જગત દહન કરી નાખ્યું।

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

આદિત્યોના કિરણો પરસ્પર સ્પર્શીને એકરૂપ થયા; આ રીતે ભગવાને ચરાચર સહિત ત્રિલોકને દહન કર્યું।

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

અગ્નિરૂપ બની મહેશ્વર સાત દ્વીપોના પ્રમાણ જેટલા વિસ્તર્યા અને સાત-દ્વીપોના સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી ધરતીને દહન કરી નાખી।

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

ત્યારે તેણે સુમેરુ અને મંદર સુધીની વસુધાને દહન કરી; અને સાત પાતાળ ભેદીને પછી નાગલોકને પણ બળી નાખ્યો।

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

ભૂમિની નીચે સાત પાતાળોને તારાઓ સહિત દહન કરતાં તે અગ્નિ સર્વ દિશામાં ફરી—હે યુધિષ્ઠિર—અને સર્વને ભસ્મ કરી નાખ્યું।

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

જાણે અંગારાઓથી ફૂંકીને પ્રજ્વલિત કરાયું હોય, લોખંડ જેવી અંધારી રાત સમાન દહકતું—સંવર્તાગ્નિથી પ્રદીપ્ત થયેલું સર્વે ભભૂકી ઊઠ્યું।

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

ધરતી વૃક્ષવિહોણી, તૃણવિહોણી બની; ઝરણાં, સરોવર અને નદીઓ અદૃશ્ય થઈ ગઈ. તૂટેલા પર્વતશિખરોના ઢગલા રહ્યા અને તે કાચબાની પીઠ જેવી લાગી।

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

જ્વાળામાળાઓથી સર્વ જગતને વ્યાપી, સમગ્ર વિશ્વને ભસ્મમય કરી દીધું. ત્યારે વિશાળ ભયંકર રૂપ ધારણ કરનાર રુદ્ર—મહેશ્વર—પ્રગટ થઈ સ્થિત થયો.

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

ત્યારે માતૃગણોથી ઘેરાયેલી, યક્ષો, ઉરગો અને રાક્ષસો સહિત કમલનેત્રી દેવી મહાદેવમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

તે પરમ નિર્વાણને પામી—જેમ અગ્નિશિખા શાંત થઈ જાય તેમ. હે નિષ્પાપ! ત્રિલોક સહિત સર્વ જગત દગ્ધ થઈ ગયું.

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

રુદ્રના પ્રસાદથી મને—અને અયોનિજા નર્મદાને પણ—મુક્ત રાખીને, તે દેવ દસ હજાર યુગો સુધી અમને ભક્ષણ ન કરી શક્યો; અને આજેય તે તેને ગળી જતો નથી.

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

પૂર્વકાળે શૂલધારી પ્રભુની આરાધના થઈ; તે આરાધનાથી હું અજર-અમર થયો—અઘમર્ષણ, ઘોર, વામદેવ અને ત્ર્યંબક એવા પવિત્ર રૂપ-મંત્રોથી.

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

તેણે ઋષભ, ત્રિસુપર્ણ, દુર્ગાસૂક્ત અને સાવિત્રી (ગાયત્રી)નો જપ કર્યો; તેમજ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ, બૃહત્સામ અને ‘ઉત્તર’ (પૂરક સામ)નું પણ પાઠન કર્યું।

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

તેણે રૌદ્રી, પરમ-ગાયત્રી અને શિવોપનિષદનો પણ જપ કર્યો; તેમજ પ્રતિરથ-સૂક્તનું પાઠન કરીને મૃત્યુઞ્જય મંત્રનું પણ ઉચ્ચારણ કર્યું।

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

નદીઓ અને સમુદ્રો સહિત સમગ્ર ધરતી ભસ્મસાત થઈ ગઈ; પરંતુ અમૃતસમાન મહાભાગા નર્મદાને છોડીને।

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, હેમકૂટ, માલ્યવાન, વિંધ્ય અને પારિયાત્ર—આ સાત પ્રસિદ્ધ ‘કુલપર્વત’ છે।

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

બાર આદિત્યોના તાપથી દગ્ધ થયેલા પર્વતો, તૂટેલી શિલાઓ સાથે અલગ અલગ ઊભા રહ્યા; તેઓ ભસ્મરૂપ દેખાયા—પરંતુ તે સમયે નર્મદા નષ્ટ થઈ નહોતી।

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

હિમવાન અને હેમકૂટ, નિષધ અને ગંધમાદન; પર્વતશ્રેષ્ઠ માલ્યવાન, તેમજ નીલ, શ્વેત અને શૃંગવાન પણ।

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

આ પર્વતરાજાઓ દેવો અને ગંધર્વોથી સેવિત હતા; યુગાંતની અગ્નિથી દગ્ધ થઈ સૌની મહાશિલાઓ તૂટી ચૂરચૂર થઈ ગઈ।

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

આ રીતે મેં પૂર્વકালে યુગાંતનો સર્વસંક્ષય જોયો; પરંતુ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મહાપુણ્યા નર્મદાને વર્જીને (બધું લય પામ્યું)।