Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— અહો! આ અતિ પુણ્યતમ અને વિશિષ્ટ છે; યુગાંતમાં પણ અહીં તેનો ક્ષય થતો નથી. તેથી ધ્યાન, પૂજન અને તીર્થસ્નાનમાં પરાયણ મુનીન્દ્રો દ્વારા તે સદા સેવનીય છે.

Verse 2

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः

જેનાં આશ્રયથી ધર્મપ્રિય ઋષિઓએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; અને તમે કહેલા તે ઋષિઓના વેદ-નિર્મિત નિયમો—

Verse 3

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा

વિવિધ પ્રકારના નિયમોનું પાલન કરનારાઓને મોક્ષપ્રાપ્તિ શક્ય બને છે—દસ હોય કે બાર, અથવા છ હોય કે આઠ।

Verse 4

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्

ત્રણ કે ચાર વર્ષમાં—અથવા એ જ રીતે થોડા મહિનામાં પણ—દેવેશ ઈશાનની સમ્યક આરાધનાથી તેઓ કલિના દોષોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 5

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

હે દેવશ્રેષ્ઠ! બ્રહ્મા અથવા જગદ્ગુરુ કેશવની આરાધના કરનાર મનુષ્ય નિઃસંદેહ સર્વ પાપોનો ત્યાગ કરે છે।

Verse 6

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद

હે અનઘ! આ બધું મને વિસ્તારે કહો. જે સંસારરૂપ ઘન વનમાં સર્વ જીવો ડૂબેલા છે, તેઓ સ્વર્ગને કેવી રીતે પામ્યા? મારું આ સંશય કહો-દૂર કરો।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—અनेक જન્માંતરો પછી માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાય છે; અને અહીં કોઈ રીતે શંકર (શિવ) પ્રત્યે ભક્તિ પણ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 8

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप

હે રાજન! તીર્થ, દાન, ઉપવાસ, યજ્ઞ તથા દેવો અને દ્વિજોની પૂજા—આ બધાનું સાચું ફળ મનુષ્યોને માત્ર પરમ શ્રદ્ધાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 9

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते

અતએવ ધર્મવત્સલ મનુષ્યોએ શ્રદ્ધા પોષવી જોઈએ; કારણ કે ઈશ્વર પણ શ્રદ્ધાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે—એથી શ્રદ્ધા વિશેષ છે।

Verse 10

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

નહિતર, હે ભારત, શ્રદ્ધા વિના કરેલું સર્વ કર્મ નિષ્ફળ થાય છે. તેથી પરમેશ્વર રુદ્રની ભક્તિનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 11

। अध्याय

અધ્યાય-ચિહ્ન: ‘અધ્યાય’. આ પાઠ-વિભાગ દર્શાવતો શબ્દ છે.

Verse 12

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः

તામસી વૃત્તિથી જગતના જીવો ત્રિવિધ ફળ મેળવે છે; અને કર્મફળના સંયોગથી તેઓ વારંવાર ફરી આવે છે.

Verse 13

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः

દેવયજન કરનાર તે જ્ઞાનીઓમાં, સૈકડો જન્મો પછી, પાપકર્મ ક્ષય પામે ત્યારે દેવત્રય પ્રત્યે ભક્તિ પ્રગટે છે.

Verse 14

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः

પરંતુ ઈશાન (શિવ) પાસેથી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને જે દ્વિજશ્રેષ્ઠો નર્મદા-તીરનો આશ્રય લે છે…

Verse 15

त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्

જે ત્રયી-વેદમાર્ગમાં નિઃસંદેહ સ્થિર છે, તે પરમ ગતિને પામે છે. અને જેમનું મન એકાગ્ર થઈ અવિનાશી શિવ—શંકર પર સ્થિર છે…

Verse 16

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्

અહીં જે સતત પૂજનમાં રત છે, તે લોકો શીઘ્ર સિદ્ધિ પામે છે. અન્યત્ર દેહધારીઓને સિદ્ધિ બહુ સમય પછી થાય છે.

Verse 17

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः

નર્મદાના પરના કાંઠે શીઘ્ર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. અને સાંખ્યના વિદ્વાન લોકો પણ ત્યાં છ વર્ષમાં સિદ્ધ થાય છે.

Verse 18

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः

જ્ઞાનસમ્પન્ન વૈષ્ણવો પણ ત્યાં અગ્રસ્થાને સિદ્ધિ પામે છે. અને સર્વ યોગોના જાણકારો નદીઓ સમુદ્રમાં મળ્યા જેમ પૂર્ણતા પામે છે.

Verse 19

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः

માહેશ્વર-યોગમાં પ્રવેશ કરનારાઓ કલ્પાંતમાં એકત્વ પામે છે. સર્વ યોગોમાં માહેશ્વર-યોગને શ્રેષ્ઠ કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 20

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः । शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु

તે પવિત્ર સ્થાનને પ્રાપ્ત કરીને પાપયોનિમાં જન્મેલા પણ મુક્ત થાય છે. નદીકાંઠે શિવની અર્ચના કરવાથી તેઓ ફરી સામાન્ય યોનિમાં જન્મ લેતા નથી.

Verse 21

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः

આ ગતિ (માર્ગ) ચઢવામાં કઠિન છે, છતાં તે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે છે. રેવાનો આશ્રય લેનારા જીવો ત્વરિત સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 22

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्

અતએવ નિત્ય સ્નાન કરવું અને પવિત્ર ભસ્મનું લેપન પણ કરવું. નર્મદા તીરને પ્રાપ્ત કરીને તે ત્વરિત સિદ્ધિ (આધ્યાત્મિક પૂર્ણતા) પામે છે.

Verse 23

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

જે પુરુષ શાંતચિત્તે દિવસના ત્રણ કાળે આદરપૂર્વક લિંગની પૂજા કરે છે, તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 24

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः

તે પાપકર્મી હોય તોય છ માસમાં સિદ્ધિ પામે છે. પરંતુ જેમનું મન શુદ્ધ છે તેઓ ત્રણ માસમાં જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 25

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते । तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः

જેમ પર્વત પરનું હિમ સૂર્યના સ્પર્શથી ઓગળી જાય છે, તેમ શુભ ભસ્મકણોના સ્પર્શથી પાપ વિલીન થઈ જાય છે।

Verse 26

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह

જેમ વૈનતેય (ગરુડ) ના ભયથી ત્રસ્ત સર્પો નાશ પામે છે, તેમ ભસ્મથી અભ્યુક્ત થતાં પાપો નાશ પામે છે।

Verse 27

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः

જે નર્મદાજળથી પવિત્ર કરેલી ભસ્મનું ઉદ્ધૂલન (લેપન) કરે છે, તેઓ તત્કાળ પાપસમૂહમાંથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 28

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्

જે ભક્તિપૂર્વક પાશુપત વ્રતને યથોક્ત રીતે પાળે છે અને શૂદ્રાન્નથી વિહિન રહે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 29

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

બ્રાહ્મણનું અન્ન અમૃત સમાન ગણાયું છે; ક્ષત્રિયાનું અન્ન દૂધ સમાન સ્મૃત છે; વૈશ્યનું અન્ન સામાન્ય અન્ન જ છે; અને શૂદ્રનું અન્ન રુધિર સમાન કહેવાયું છે।

Verse 30

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते

શૂદ્રપ્રદત્ત અન્નના રસથી પોષાઈ મરણ પામતા ‘દ્વિજોત્તમ’ તપ અને આત્મજ્ઞાનથી રહિત થાય છે; તેઓ કાગડા અને ગિધ બની જાય છે.

Verse 31

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

મનુષ્યોનું દુષ્કૃત્ય અન્નને આશ્રય કરીને જ રહે છે. જે જેનું અન્ન ખાય છે, તે ખરેખર તેનું પાપ પણ ખાય છે.

Verse 32

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

જે વિશેષરૂપે યતિ-ધર્મ ધારણ કરીને પણ તપસ્યા પ્રત્યે લોભાસક્તિ રાખે છે, તેઓ નિઃસંદેહ નરકમાં જાય છે—એવું શંકરે કહ્યું.

Verse 33

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः

આવા સ્વરૂપના વિપ્રો જો પાશુપત માર્ગમાં દૃઢપણે સ્થિત રહે, તો તેઓ મહાપાપના સમૂહને દહન કરી નાખે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 34

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना

જે ઢોંગથી જોડાયેલા અને લોભથી પીડિત છે, તેઓ ‘અસંગ્રાહ્ય’ છે—આવી જ શ્રુતિની ચેતવણી/ઉપદેશ છે.

Verse 35

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे

કેટલાક માતા-પિતાએ કરેલા દોષોથી નાશ પામે છે, કેટલાક પોતાના કર્મજન્ય દોષોથી. બીજા જ્ઞાનના અભિમાનથી અને કેટલાક અહંકારથી વિનષ્ટ થાય છે.

Verse 36

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्

જે શાંકર ધર્મમાર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે—સ્મૃતિના નિયમો કારણે ભલે બહિષ્કૃત ગણાય—તોય કલીયુગના ક્લેશથી પીડિત થઈને પણ તેઓ પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 37

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः

શ્રદ્ધાવિહિન, મૂર્ખ અને દંભથી ફૂલેલા પુરુષો સિદ્ધિ પામતા નથી. કુદૃષ્ટાંત અને વાંકાં અર્થોનું કીર્તન કરનાર દુષ્ટમનવાળા લોકો કદી આધ્યાત્મિક સફળતા પામતા નથી.

Verse 38

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः

અતિ પુણ્યશાળી તીર્થસ્થળમાં પણ જે લોકો લોભથી યુક્ત થઈ શૈવ (શાંકર) વ્રત ધારણ કરે છે, તેઓ નિઃસંદેહ અયોગ્ય યોનિ—નીચ જન્મ—પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 39

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति

માત્ર તીર્થયાત્રા કે દાનથી દુષ્કૃત્ય ખરેખર લુપ્ત થતું નથી. પરંતુ અજ્ઞાન અને પ્રમાદથી કરેલું પાપ—વિવેક અને સંયમ જાગે ત્યારે—નાશ પામી શકે છે.

Verse 40

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः

આ જાણીને દ્વિજોએ વિધિ પ્રમાણે આચરણ કરવું જોઈએ. અને જે પરબ્રહ્મનું જપ કરે છે, તેમણે તે પરતત્ત્વનું વારંવાર, ફરી ફરી સતત ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 41

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः

જે ‘ઊર્ધ્વરૂપ’ અને ‘વિરૂપાક્ષ’ સ્તોત્રો તથા રુદ્રપાઠનો અભ્યાસ કરે છે અને સંગ-આસક્તિથી રહિત રહે છે—તે છ માસમાં સాక్షાત્ ઈશાન (શિવ)નું દર્શન કરે છે.

Verse 42

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः

જે સંયમી બની નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને સંહિતાનું દસ વાર આવર્તન કરે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 43

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः

પુરાણસંહિતા હોય, શૈવી હોય કે વૈષ્ણવી પણ હોય—જે નર્મદા-તટે શિવના સમક્ષ તેનું પાઠ કરે છે, તે શિવસ્વરૂપ બની જાય છે.

Verse 44

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना

ભૂતોના સંક્ષય (પ્રલય) સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે. ‘સંસાખ્યાસન’—સંસારબંધન ત્યાગવાની સાધના—પૂર્વે નંદીએ ઉપદેશી હતી.

Verse 45

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्

શિવાલયમાં દેવર્ષિ, સિદ્ધ અને ગંધર્વોની સભા વચ્ચે, હે રાજન, એકાગ્ર મનથી નંદીનું આ શુભ ગીત સાંભળો।

Verse 46

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्

આ પવિત્ર વાણી પુણ્યપ્રદા છે, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનારી છે તથા સંસારભયનો નાશ કરનારી છે।

Verse 47

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्

જો તમે દરેક પગલે સંસારતાપથી થાકી આ ગહન સંસાર-ગુહામાંથી બહાર નીકળવા ઇચ્છો—ભલે પોતાના નાનાવિધ કૃત કર્મોના અનેક કર્મપાશોથી બંધાયેલા હો—તો તમારા કલ્યાણ અને શાંતિ માટે મેં કહેલો આ એક હિતોપદેશ સાંભળો।

Verse 48

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप

હે શક્ર, વાંકાં માર્ગે ન જા; યમલોકની યાતના ઊભી ન કર। હે ચિત્ત, સચેત થા—શાંત થા; હે ધનપતિ, લોભ ત્યજ।

Verse 49

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः

જો તું સંસાર-સમુદ્રની તરંગોના ઉછાળાથી વ્યાકુળ હોય, તો દીન અને અનાથ—વિશેષ કરીને એવા નિરાધારોને—તું તારો સર્વ ધન દાન કરી દે।

Verse 50

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः

જન્મની ચિંતા થી વ્યાકુળ, મૃત્યુના ભયથી ત્રસ્ત અને કામાદિ વિકારોમાં ગ્રસ્ત મનુષ્યને પાવન પિનાકી ભગવાન શિવ યમ વગેરેના હાથમાં પડવા દેતા નથી; તેઓ જ તેની રક્ષા કરે છે।

Verse 51

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव

હે કંજૂસ, ગર્વ ન કર; પ્રાણી ને પીડાવીને તું હાસ્યનો પાત્ર બનશે. જે સર્વ પ્રાણીઓનો શરણ છે, તે જ અંતે તારો પણ શરણ બનશે।

Verse 52

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्

શિવ-વિષ્ણુમાં પરાયણ પુરુષો માટે ભયંકર કાળ પણ બાળક સમાન થઈ જાય છે; તો પછી મૃત્યુ શું અને અધમ યમ શું? તેમને ભય ક્યાંથી થાય?

Verse 53

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ

સંસારના ભારથી પીડિત જીવો માટે, ખાસ કરીને રેવા-તીર પર વસતા લોકો માટે, ભર્ગ (શિવ) અને ભગવાન (વિષ્ણુ)—આ બે જણ ભવભીતિને ચીરી નાશ કરે છે।

Verse 54

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि

શિવનું ભજન કર, શિવનું ધ્યાન કર, શિવની સ્તુતિ કર, શિવને યજ્ઞ અર્પણ કર; હે દીન, શિવને નમસ્કાર કર—જો તને જ્ઞાન અને મોક્ષ જોઈએ।

Verse 55

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्

પંચાનન પ્રભુનું શાસ્ત્ર પાઠ કર, પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કર, પંચાત્મક તત્ત્વનું ધ્યાન કર અને પરમ પંચાનન શિવની પૂજા કર।

Verse 56

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः

અਨੇક ભાવભેદોથી વિશેષિત એવા દયનીય કર્મસમૂહોનો શું ઉપયોગ? જો શ્રીમાન પંચાનન શિવની સર્વથા ભક્તિપૂર્વક સેવા થાય।

Verse 57

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि । यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः

સંસારરૂપ ઉન્મત્ત હાથીના ગર્જનાની પ્રતિધ્વનિ સમાન એવા સંયત, ગંભીર ઉચ્ચારોનો શું લાભ? જો પંચાનન દેવની ઉપાસના અંતર્ભક્તિના સુગંધથી ન થાય।

Verse 58

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्

અરે મૂઢ! પોતાના કર્મોથી આવેલી અપમાનજનક દશા પામી શા માટે વિષાદ કરે છે? ભવાનીના વલ્લભ, ભયનાશક ભીમનો જપ કર।

Verse 59

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्

હે મૂઢ! નર્મદા-તીરે નિવાસ કરનાર, દુઃખના પ્રવાહને વિલય કરનાર, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર દેવેશ ભર્ગનું ભજન કર।

Verse 60

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

દેવો દ્વારા સેવિત રેવા અને તેના તટ પર બિરાજમાન હર અને હરિને છોડીને, હે મૂર્ખ! તું ઉન્મત્તની જેમ ભાવશૂન્ય થઈને કઈ દિશાઓમાં ભટકી રહ્યો છે?

Verse 61

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

પવિત્ર રેવા જળનું ભજન કર, સનાતન રુદ્રનું પૂજન કર, પંચાક્ષરી મંત્રનો જાપ કર અને ઇચ્છિત પરમ ધામને પામ.

Verse 62

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

અનેક ઉપાયો વડે પોતાના શરીરને કષ્ટ આપવાથી શું લાભ? રેવા અને શિવનું ભજન કર અને સુખપૂર્વક સાધ્ય એવા પરમ પદને પામ.

Verse 63

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

આ રીતે કૈલાસ પહોંચીને તે નદીએ (નર્મદાએ) શિવના સાન્નિધ્યમાં લોકપાલોને જે કહ્યું, તે મેં અત્યારે તને કહ્યું છે.

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

માર્કંડેય ઋષિ બોલ્યા: જે મનુષ્ય નર્મદાના તટનો આશ્રય લઈને નિત્ય સ્નાન અને દાનમાં તત્પર રહે છે તથા ધર્મનું પાલન કરે છે, તે સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 65

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः

વિધિ વિના પણ જો કોઈ નિત્ય સો વર્ષ સુધી સર્વ વેદોનો જપ કરે, તો પણ તે ‘મૃત્યુ-લાંગલ’ મંત્રજપથી મળતા પુણ્યને માત્ર સમાન જ થાય; ખરેખર તે જપ ગુણોમાં વધુ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 66

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि

જેમ બીજ અને વંશથી અશુદ્ધ મનુષ્ય રુદ્રને પ્રાપ્ત કરતો નથી, તેમ જ જેનું આયુષ્ય (આધ્યાત્મિક બળ) ક્ષીણ થયું હોય તેના માટે લાંગલ-મંત્ર પણ સ્થિર રહેતો નથી, ફળ આપતો નથી।

Verse 67

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा

ગાયત્રીજપમાં યુક્ત અને સંયમી પુરુષ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે. અથવા ‘અગ્નિમીડે’, ‘ઇષેત્વો’ કે ‘અગ્ન આયાહિ’ જેવા વૈદિક મંત્રોનું પણ નિત્ય જપ કરવો—પ્રતિદિન કરવું યોગ્ય છે।

Verse 68

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः

નદીના કાંઠે ઊભા રહી ‘શં નો દેવી…’થી શરૂ થતો મંત્ર જપવો; એમ કરવાથી પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 69

साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा

અંગ-ઉપાંગ સહિત વેદોનું નિત્ય એકાગ્રતાથી જપ કરનારને પણ, ગાયત્રીમાં સંયમી પુરુષને જે ફળ મળે છે તેવું સમાન ફળ મળતું નથી।

Verse 70

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણ રુદ્રાધ્યાય એકવાર પણ જપે તો તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 71

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

એ જ રીતે અન્ય નિર્ધારિત જપપાઠો—વૈદિક સૂક્તો તથા આરણ્યકના અંશો—જપવાથી પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 72

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

જે કોઈ જપ કરવામાં આવે અને જે કોઈ દાન આપવામાં આવે—નર્મદાજળનો આશ્રય લઈને કરાય તો—તે સર્વ અક્ષય પુણ્યરૂપ બને છે।

Verse 73

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्

જે નિત્ય નર્મદાનો આશ્રય લઈને આવા વ્રતો નિયમિત કરે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી અવિનાશી પદ—વૈષ્ણવ લોક અથવા શૈવ લોક—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 74

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्

કેટલાક મનુષ્યો સત્યલોકને પહોંચે છે અને કેટલાક અન્ય સૂર્યલોકને; અપ્સરાગણોથી સેવિત રહી તેઓ ભૂતસમ્પ્લવ પ્રલય સુધી ત્યાં વસે છે।

Verse 75

एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! આ લોક જેમ વર્તે છે તેમ વર્તતો રહે ત્યારે પણ, કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર ઋષિઓ દસ કરોડ છે એમ કહેવાય છે.

Verse 76

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्

હે મહાભાગ! તેઓ મારી સાથે નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને, ફળ-મૂળનો આહાર કરીને, ત્યાં જ સ્થિત રહી શિવની આરાધના કરે છે.

Verse 77

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया

દિવ્ય કાળગણના મુજબ તે સો વર્ષનો સમય, માનવ ગણતરીએ છવીસ હજાર વર્ષ થાય છે.

Verse 78

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्

પછી, હે નૃપસત્તમ! તે સંધ્યાકાળ વીતી ગયા પછી માત્ર એક માનવકાળ જ શેષ રહ્યો; છતાં કાળના પ્રવાહમાં તે સો વર્ષ સુધી સ્થિત રહ્યો.

Verse 79

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्

ત્યારબાદ લોકક્ષય કરનાર અનાવૃષ્ટિ ઊભી થઈ; જેના કારણે સમગ્ર જગત ફરી અત્યંત દારુણ વિનાશ તરફ ધસી ગયું.

Verse 80

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा

અહીં પૂર્વે સિદ્ધિ પામેલા વેદપારંગત ઋષિઓના તપઃપ્રભાવથી ભગવાન્ બલવૃત્રહાએ વરસાદ વરસાવ્યો।

Verse 81

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत

ચારેય તરફ બહુ જળવાળી મહાવૃષ્ટિ થઈ; તે વરસાદથી તેમનો નિર્વાહ અને જીવનપ્રવાહ ફરી સ્થિર થયો।

Verse 82

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्

પછી યુગાંત આવી પહોંચતાં, કલિયુગનો થોડોક અંશ બાકી રહેતાં જ સ્થાવર-જંગમ સહિત બધું નિઃશેષ સૂકાઈ ગયું।

Verse 83

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्

વૃક્ષ-ઔષધિ-ગુલ્મ વિનાનું, તૃણ-લતા રહિત, અનાવૃષ્ટિથી પીડિત સમગ્ર ભૂમંડળ અત્યંત દુઃખિત બન્યું।

Verse 84

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप

ત્યારે હજારો ઋષિઓ ભૂખ-તરસથી પીડિત થઈ યુગસ્વભાવના વશમાં આવ્યા; હે નૃપ, તેમનું સત્ત્વબળ ક્ષીણ થયું।

Verse 85

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्

યુગાંત આવી પહોંચ્યો અને હોમ તથા સ્વધા-અર્પણના કર્મો લુપ્ત થયા, ત્યારે અમે શું કરીએ? ક્યાં જઈએ? અમારો શરણ કોણ બને?

Verse 86

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः

મેં તેમને વારંવાર કહ્યું—“ભય ન કરો.” સમયના આવા અનેક ફેરફાર અને પરિવર્તનો મેં જોયા છે.

Verse 87

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये

નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને મેં તેમને સૌને અહીં લાવ્યા. યુગક્ષય આવે ત્યારે આ દેવિ નર્મદાજ સાચું શરણ છે.

Verse 88

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો, અહીં અમારે માટે બીજી કોઈ ગતિ કે આશ્રય નથી. તે સર્વ ભૂતોની જનની છે—વિશેષ કરીને હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 89

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्

પિતામહો, પિતરો અને અન્ય પ્રપિતામહો—તેઓ સૌ મહાનદીનો આશ્રય લઈને સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા છે.

Verse 90

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा

ભૃગુ આદિ જે સાત ઋષિઓ મારા પ્રાચીન પિતામહ હતા; તથા મહાભાગા ધૌમૃણી—શુચિ સ્મિતવાળી મારી પત્ની; પરંપરાસ્મૃતિમાં પ્રસિદ્ધ મનસ્વતી; તેમજ ભાર્ગવ અને આંગિરસ—આ સર્વે આ પુણ્યસિદ્ધિ સાથે સંકળાયેલા છે.

Verse 91

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः

પુલસ્ત્ય, પુલહ, વસિષ્ઠ, અત્રિ અને કાશ્યપ; તેમજ નિયમ-વ્રતનું પાલન કરનારા અન્ય મહાભાગો—અને વધુ લાખો લોકો અહીં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી ગયા છે.

Verse 92

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा

અતએવ આ મહાભાગા (નદી) ક્યારેય ત્યજવી નહીં. ત્રિલોકના ફળ આપવાની શક્તિ બીજી કોઈ નદીમાં નથી.

Verse 93

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः । मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः

નર્મદા-તીરે વસતા લોકો અનેક દ્વંદ્વો અને કષ્ટો—ભૂખ, તરસ વગેરે મહાભય—માંથી તરત જ મુક્ત થાય છે.

Verse 94

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च

અતએવ ઇહલોક અને પરલોકમાં પરમ શ્રેય ઇચ્છનારોએ સર્વ પ્રયત્નથી આ શ્રેષ્ઠ નદીની સેવા અને આરાધના કરવી જોઈએ.