Adhyaya 55

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । माहात्म्यं तीर्थजं दृष्ट्वा चित्रसेनो नरेश्वरः । किं चकार क्व वा वासं किमाहारो बभूव ह

ઉત્તાનપાદ બોલ્યા— તીર્થજન્ય મહાત્મ્ય જોઈ નરેશ્વર ચિત્રસેને શું કર્યું? તે ક્યાં વસ્યો અને કયા આહારથી જીવન નિર્વાહ કરતો હતો?

Verse 2

ईश्वर उवाच । भृगुतुङ्गं समारुह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचार विपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः

ઈશ્વર બોલ્યા— ભૃગુતુંગ પર આરોહણ કરીને અને ઈશાન દિશાનો આશ્રય લઈને, તે નૃપોત્તમે ત્યાં કુંડ પાસે વિશાળ તપ કર્યું.

Verse 3

सर्वान् देवान् हृदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ । करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वचनमब्रवीत्

હૃદયમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર સહિત સર્વ દેવોનું ધ્યાન કરીને, જ્યારે તે પોતાનું દેહત્યાગ કરવા ઉદ્યત થયો, ત્યારે રુદ્ર અને કેશવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા. રુદ્રે રાજાનો હાથ પકડી આ વચન કહ્યાં.

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्राणत्यागं महाराज मा काले त्वं कृथा वृथा । अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહારાજ, સમય પહેલાં પ્રાણત્યાગ ન કર; વ્યર્થ એવું ન કર. તું હજી યુવાન છે; તારા માટે મરણ યોગ્ય નથી.

Verse 5

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः

તું ઝડપથી પોતાના સ્થાને પરત જા. તું યોગ્ય રીતે ઇચ્છેલા ભોગો ભોગવ; અને સ્વર્ગમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન, કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) રાજ્ય સ્થાપિત કર.

Verse 6

चित्रसेन उवाच । न राज्यं कामये देव न पुत्रान्न च बान्धवान् । न भार्यां न च कोशं च न गजान्न तुरंगमान्

ચિત્રસેને કહ્યું—હે દેવ, મને રાજ્ય નથી જોઈએ, ન પુત્રો, ન સગાંસંબંધીઓ; ન પત્ની, ન ખજાનો; ન હાથી, ન ઘોડા.

Verse 7

मुञ्च मुञ्च महादेव मा विघ्नः क्रियतां मम । स्वर्गप्राप्तिर्ममाद्यैव त्वत्प्रसादान्महेश्वर

મને મુક્ત કરો, મુક્ત કરો, હે મહાદેવ; મારા માટે કોઈ વિઘ્ન ન કરશો. હે મહેશ્વર, તમારી કૃપાથી આજે જ મને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાઓ.

Verse 8

ईश्वर उवाच । यस्याग्रतो भवेद्ब्रह्मा विष्णुः शम्भुस्तथैव च । स्वर्गेण तस्य किं कार्यं स गतः किं करिष्यति

ઈશ્વરે કહ્યું—જેનાં સમક્ષ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શંભુ સ્વયં હાજર હોય, તેને સ્વર્ગની શું જરૂર? તે ત્યાં જઈને પણ ખરેખર શું સિદ્ધ કરશે?

Verse 9

तुष्टा वयं त्रयो देवा वृणीष्व वरमुत्तमम् । यथेप्सितं महाराज सत्यमेतदसंशयम्

અમે ત્રણેય દેવ પ્રસન્ન છીએ. હે મહારાજ, ઉત્તમ વર માગો; તમને જે ઇચ્છિત હોય તે નિઃસંદેહ સત્ય બની પૂર્ણ થશે.

Verse 10

चित्रसेन उवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अद्यप्रभृति युष्माभिः स्थातव्यमिह सर्वदा

ચિત્રસેને કહ્યું—જો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર આ ત્રણેય દેવ પ્રસન્ન હોય, તો આજથી આપ સૌએ અહીં સદૈવ નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 11

गयाशिरो यथा पुण्यं कृतं युष्माभिरेव च । तथैवेदं प्रकर्तव्यं शूलभेदं च पावनम्

જેમ ગયાશિરને આપોએ જ પુણ્યમય બનાવ્યું, તેમ જ આ પાવન સ્થાન ‘શૂલભેદ’ને પણ તીર્થરૂપે સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

Verse 12

यत्रयत्र स्थिता यूयं तत्रतत्र वसाम्यहम् । गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यमथास्तु मे

તમે જ્યાં જ્યાં નિવાસ કરશો ત્યાં ત્યાં હું પણ વસું; અને સર્વ ગણો પરનું અધિપત્ય પણ મને પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 13

ईश्वर उवाच । अद्यप्रभृति तिष्ठामः शूलभेदे नरेश्वर । त्रिकालां हि त्रयो देवाः कलांशेन वसामहे

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નરેશ્વર! આજથી અમે શૂલભેદે નિવાસ કરીશું. ત્રિકાળમાં ત્રણેય દેવો પોતાના અંશે અહીં વસે છે.

Verse 14

नन्दिसंज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम् । मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति

તમે નિશ્ચિતપણે ‘નંદિ’ નામના ગણાધીશ બનશો. અને મારી સાન્નિધ્યમાં તમારી પૂજા સૌપ્રથમ થશે.

Verse 15

प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ । सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस्त्वं तथा कुरु

આ અસ્થિઓને જ્યાં દીર્ઘતપા ગયા હતા ત્યાં પ્રવાહિત કર. ત્યારે તું પણ કુટુંબসহ દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ થઈ સ્વર્ગને પામશે—એમ જ કર.

Verse 16

एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव । कुण्डमूर्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः

આ રીતે, હે પાર્થિવ! દેવોએ ચિત્રસેનને વર આપીને, પછી કુંડના મસ્તકભાગે દક્ષિણ તરફ ત્રણેય દેવો સ્થિત થયા.

Verse 17

परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम् । यथा हि गयाशिरः पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते । तथा रेवातटे पुण्यं शूलभेदं न संशयः

તેઓ પરસ્પર બોલ્યા—‘આ પરમ પુણ્યતીર્થ છે. જેમ ગયાશિર પૂર્વથી જ પુણ્યપ્રદ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેમ રેવા-તટે શૂલભેદ પણ પુણ્યપ્રદ છે—એમાં શંકા નથી.’

Verse 18

ईश्वर उवाच । इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः । सकृत्पिण्डोदकेनैव नरो निर्मलतां व्रजेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—આ તીર્થ પુણ્યમાં પુણ્યવાન ગયાશિર સમાન છે. અહીં એકવાર પણ પિંડ અને જળ અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 19

एकं गयाशिरो मुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते । शूलभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

હે ભૂપતે! ગયાશિરને છોડીને અન્ય સર્વ તીર્થો શૂલભેદ-તીર્થના પુણ્યના સોળમા અંશને પણ સમાન નથી.

Verse 20

कुण्डमुदीच्यां याम्यायां दशहस्तप्रमाणतः । रौद्रवारुणकाष्ठायां प्रमाणं चैकविंशति

આ કુંડ ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશામાં દસ-દસ હાથ પ્રમાણનું છે; અને રૌદ્ર તથા વારુણ દિશામાં તેનું પ્રમાણ એકવીસ હાથ કહેવાયું છે.

Verse 21

एतत्प्रमाणं तत्तीर्थं पिण्डदानादिकर्मसु । नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि

પિંડદાન વગેરે કર્મોમાં તે તીર્થનું આ જ પ્રમાણ છે. અધર્મમાં રત લોકો અહીં દાનનું ફળ પામતા નથી; ખરેખર અહીં તેમનું દાન નિષ્ફળ રહે છે.

Verse 22

विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पितामहः । प्रपितामहो रुद्रोऽभूदेवं त्रिपुरुषाः स्थिताः

વિષ્ણુ પિતૃરૂપે સ્થિત છે, બ્રહ્મા પિતામહરૂપે; અને રુદ્ર પ્રપિતામહ બને છે—આ રીતે ત્રણ પિતૃ-પુરુષો સ્થાપિત છે.

Verse 23

कदा पश्यति तीर्थं वै कदा नस्तारयिष्यति । इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप । शूलभेदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा शूलधरं सकृत्

“તે ક્યારે તીર્થનું દર્શન કરશે—ક્યારે અમને તારશે?” હે રાજન, પિતૃગણ પુત્રોની એવી જ સતત પ્રતીક્ષા કરે છે. પરંતુ શૂલભેદમાં જે પુરુષ સ્નાન કરીને એકવાર પણ શૂલધારી શિવનું દર્શન કરે, તેનો ઉદ્ધાર નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 24

नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते । एकविंशतिं पितुः पक्षे मातुश्वैवेकविंशतिम्

સાત જન્મ સુધી તે ન પુત્રહીન જન્મે, ન ગરીબ, ન રોગી. તે પિતૃપક્ષની એકવીસ પેઢીઓને અને માતૃપક્ષની પણ તેવી જ એકવીસ પેઢીઓને તારશે.

Verse 25

भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् । शूलभेदवने राजञ्छाकमूलफलैरपि

અને પત્નીપક્ષમાં અહીં દસ કુળોને પણ તે તારશે. હે રાજન, શૂલભેદવનમાં શાક, મૂળ અને ફળ માત્ર પણ ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરાય તો એ જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटीर्भवति भोजिता । पञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान्नरः

એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી જાણે કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય તેમ ફળ મળે છે. જે ભક્તિમાન પુરુષ પાંચ પવિત્ર સ્થાનોમાં શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનું પુણ્ય અનેકગણું થાય છે.

Verse 27

कुलानि प्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत् । द्विजदेवप्रसादेन पितॄणां च प्रसादतः

પ્રેતભાવને પામેલા સર્વ કુળોને પણ તે તારશે. ભૂમિદેવ એવા દ્વિજોની કૃપાથી અને પિતૃઓની પ્રસન્નતાથી આ સર્વ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 28

श्राद्धदो निवसेत्तत्र यत्र देवो महेश्वरः । स्युरात्मघातिनो ये च गोब्राह्मणहनाश्च ये

શ્રાદ્ધ કરનાર તે જ સ્થાને વસે જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે. ત્યાં આત્મઘાત કરનારાં તથા ગો-બ્રાહ્મણહંતક જેવા મહાપાપીઓ પણ મળે છે.

Verse 29

दंष्ट्रिभिर्जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः । न येषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

દંષ્ટ્રિધારી પ્રાણીઓના દંશથી, જળમાં પડીને, અથવા વિદ્યુત્પાતથી જે મર્યા—જેઓનો અગ્નિસંસ્કાર ન થયો, અશૌચ ન પાળાયું અને ઉદકક્રિયા ન થઈ—તેઓ પણ (અહીં ગણાય છે)।

Verse 30

तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धं कुर्वीत भक्तितः । मोक्षावाप्तिर्भवेत्तेषां युगमेकं न संशयः

તે તીર્થમાં જે કોઈ તેમના માટે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે, તેમને એક જ યુગમાં મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 31

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं बालभावाच्च यत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेत्पापं स्नानमात्रेण भूपते

હે ભૂપતે! અજ્ઞાનથી કરેલું પાપ અને બાળભાવથી કરેલું જે કંઈ—તે બધું ત્યાં માત્ર સ્નાનમાત્રથી નાશ પામે છે।

Verse 32

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा पापोऽपि तत्तीर्थे स्नातो भवति निर्मलः

જેમ ધોબી ધોઈ આપે તો વસ્ત્ર નિર્મળ બને, તેમ જ તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પાપી પણ શુદ્ધ બને છે।

Verse 33

संन्यासं कुरुते योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम् । ध्यायन्नित्यं महादेवं स गच्छेत्परमं पदम्

જે આ તીર્થમાં વિધિપૂર્વક સંન્યાસ ગ્રહણ કરીને નિત્ય મહાદેવનું ધ્યાન કરે છે, તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 34

क्रीडित्वा स यथाकामं स्वेच्छया शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जायतेऽसौ शुभे कुले

શિવમંદિરમાં સ્વેચ્છાએ યથાકામ ક્રીડા કરીને તે વેદ-વેદાંગોના તત્ત્વનો જ્ઞાતા બની શુભ કુળમાં જન્મે છે.

Verse 35

रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः । राजा वा राजपुत्रो वाचारसमन्वितः

તે રૂપવાન અને સుభગ, સર્વ રોગોથી રહિત થાય છે—રાજા કે રાજપુત્ર બને છે—અને સદાચારથી યુક્ત રહે છે.

Verse 36

एतत्ते कथितं राजंस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

હે રાજન, આ તીર્થનું ઉત્તમ ફળ મેં તને કહ્યુ છે; તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય નિત્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 37

य इदं श्रावयेन्नित्यमाख्यानं द्विजपुंगवान् । श्राद्धे देवकुले वापि पठेत्पर्वणि पर्वणि

જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આ આખ્યાનને નિત્ય શ્રવણ કરાવે અને શ્રાદ્ધમાં કે દેવાલયમાં, દરેક પર્વે પર્વે તેનું પાઠ કરે—

Verse 38

गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्याः पितृभिः सह । पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम्

તેનાથી દેવગણ પ્રસન્ન થાય છે અને મનુષ્યો પણ પિતૃઓ સાથે તૃપ્ત થાય છે. જે પાઠ કરે અને જે શ્રવણ કરે, તેમના સર્વ પાપો નાશ પામે છે.

Verse 39

लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम्

જે આ તીર્થ-માહાત્મ્ય લખીને બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, તે પૂર્વજન્મ-સ્મરણ પામે છે અને ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदक्षरमन्वितम्

અવિનાશી પવિત્ર અક્ષરથી યુક્ત પુણ્ય જેટલો સમય રહે, તેટલો સમય તે રુદ્રલોકમાં વસે છે.

Verse 55

। अध्याय

“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-સીમા દર્શાવતું લેખક-ચિહ્ન છે.