Adhyaya 41

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कुण्डलेश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धो महायक्षः कुण्डधारो नृपोत्तम

શ્રીમાર્કંડેય બોલ્યા—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તે ઉત્તમ કુંડલેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; જ્યાં મહાયક્ષ કુંડધારે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી, હે નૃપોત્તમ.

Verse 2

तपः कृत्वा सुविपुलं सुरासुरभयंकरम् । पौलस्त्यमन्दिरे चैव चिक्रीड नृपसत्तम

અતિ વિશાળ તપ કરીને—જે દેવો અને અસુરો માટે પણ ભયંકર હતું—તે પૌલસ્ત્યના મંદિરમાં પણ ક્રીડા કરતો રહ્યો, હે નૃપસત્તમ.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्युगे समुत्पन्नः कस्य पुत्रो महामतिः । तपस्तप्त्वा सुविपुलं तोषितो येन शङ्करः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—એ મહામતિ કયા યુગમાં ઉત્પન્ન થયો અને કોનો પુત્ર હતો? જેણે અતિ વિશાળ તપ કરીને શંકરને પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 4

एतद्विस्तरतस्तात कथयस्व ममानघ । शृण्वतश्च न तृप्तिर्मे कथामृतमनुत्तमम्

હે તાત, હે નિર્દોષ! આ વાત મને વિસ્તારે કહો. સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી; આ અનુત્તમ કથામૃત કદી પૂરતું લાગતું નથી.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । त्रेतायुगे ब्रह्मसमः पौलस्त्योनाम विश्रवाः । तपः कृत्वा सुविपुलं भरद्वाजसुतोद्भवः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્રેતાયુગમાં પૌલસ્ત્ય વંશમાં વિશ્રવા નામે એક મહર્ષિ હતા, મહિમામાં બ્રહ્માસમાન. તેઓ ભરદ્વાજના પુત્રની પરંપરામાં જન્મી અતિ વિશાળ તપ કરતા હતા.

Verse 6

पुत्रं पौत्रगणैर्युक्तं पत्न्या भक्त्या सुतोषितः । धनदं जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम्

પત્નીની ભક્તિથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તેમણે એક પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો—ધનદ—જે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતો અને વંશપરંપરાથી સમૃદ્ધ હતો.

Verse 7

जातमात्रं तु तं ज्ञात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चकार नाम सुप्रीत ऋषिदेवसमन्वितः

બાળક જન્મ્યો તે જાણતાં જ લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે હાજર રહી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તેનું નામકરણ કર્યું.

Verse 8

यस्माद्विश्रवसो जातो मम पौत्रत्वमागतः । तस्माद्वैश्रवणो नाम तव दत्तं मयानघ

તમે વિશ્રવા પાસેથી જન્મ લઈને મારા પૌત્ર બન્યા છો; તેથી હે અનઘ, મેં તમને ‘વૈશ્રવણ’ નામ આપ્યું છે।

Verse 9

तथा त्वं सर्वदेवानां धनगोप्ता भविष्यसि । चतुर्थो लोकपालानामक्षयश्चाव्ययो भुवि

આ રીતે તમે સર્વ દેવતાઓના ધનના રક્ષક બનશો; અને લોકપાલોમાં ચોથા બની પૃથ્વી પર અક્ષય તથા અવ્યય રહેશો।

Verse 10

तस्य भार्या महाराज ईश्वरीति च विश्रुता । यक्षो यक्षाधिपः श्रेष्ठस्तस्य कुण्डोऽभवत्सुतः

હે મહારાજ, તેની પત્ની ‘ઈશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી. તે શ્રેષ્ઠ યક્ષાધિપને ‘કુંડ’ નામનો પુત્ર થયો।

Verse 11

स च रूपं परं प्राप्य मातापित्रोरनुज्ञया । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः

માતા-પિતાની અનુમતિથી તેણે ઉત્તમ રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું અને નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને મહાન તપ કર્યું।

Verse 12

ग्रीष्मे पञ्चाग्निसंतप्तो वर्षासु स्थण्डिलेशयः । हेमन्ते जलमध्यस्थो वायुभक्षः शतं समाः

ઉનાળામાં તે પંચાગ્નિના તાપને સહન કરતો, વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરતો, અને હેમંતમાં જળમધ્યે સ્થિત રહેતો. માત્ર વાયુને આહાર બનાવી તેણે સો વર્ષ સુધી આ તપ કર્યું।

Verse 13

एवं वर्षशते पूर्णे एकाङ्गुष्ठेऽभवन्नृप । अस्थिभूतः परं तात ऊर्ध्वबाहुस्ततः परम्

આ રીતે સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં, હે રાજન, તે જાણે એક અંગૂઠા જેટલો—માત્ર અસ્થિ-શેષ—થઈ ગયો. ત્યારબાદ, હે પ્રિય, બાહુઓ ઊંચા રાખીને તેણે વધુ કઠોર તપ કર્યું.

Verse 14

अतपच्च घृतश्वासः कुण्डलो भरतर्षभ । चतुर्थे वर्षशतके तुतोष वृषवाहनः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ઘૃત સમ સ્થિર અને સંયત શ્વાસ ધરાવતો કુંડલ આ રીતે તપ કરતો રહ્યો; અને ચોથા શતવર્ષે વૃષવાહન શિવ પ્રસન્ન થયા.

Verse 15

वरं वृणीष्व भो वत्स यत्ते मनसि रोचते । ददामि ते न सन्देहस्तपसा तोषितो ह्यहम्

“હે વત્સ, તારા મનને જે ગમે તે વર માગ. તારા તપથી હું પ્રસન્ન છું; નિઃસંદેહ હું તને તે આપીશ.”

Verse 16

कुण्डल उवाच । यक्षाधिपप्रसादेन तस्यैवानुचरः पुरे । विचरामि यथाकाममवध्यः सर्वशत्रुषु

કુંડલ બોલ્યો—“યક્ષાધિપતિના પ્રસાદથી હું તેની જ નગરીમાં તેનો અનુચર બની રહું છું. હું ઇચ્છા મુજબ વિહરું છું, અને સર્વ શત્રુઓમાં હું અવધ્ય છું—મારો વધ થઈ શકતો નથી.”

Verse 17

तथेत्युक्त्वा महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः । जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्

“તથાસ્તુ” કહી, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત મહાદેવ આકાશમાં પ્રવેશ કરીને ધરણીધર કૈલાસને પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 18

गते चादर्शनं देवे सोऽपि यक्षो मुदान्वितः । स्थापयामास देवेशं कुण्डलेश्वरमुत्तमम्

દેવ અદૃશ્ય થયા પછી તે યક્ષ પણ આનંદથી ભરાઈ ગયો અને દેવેશ્વરને ‘કુંડલેશ્વર’ નામના ઉત્તમ લિંગરૂપે સ્થાપિત કર્યો।

Verse 19

अलंकृत्वा जगन्नाथं पुष्पधूपानुलेपनैः । विमानैश्चामरैश्छत्रैस्तथा वै लिङ्गपूरणैः

તેણે જગન્નાથને પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી અલંકૃત કર્યા; તેમજ વિમાનોત્સવ, ચામર અને છત્ર જેવા સન્માન તથા લિંગપૂજાના વિધાનોક્ત ઉપચારોથી પણ આરાધના કરી।

Verse 20

तर्पयित्वा द्विजान्सम्यगन्नपानादिभूषणैः । प्रीणयित्वा महादेवं ततः स्वभवनं ययौ

અન્ન-પાન વગેરે તથા યોગ્ય દાન-ઉપહારોથી તેણે દ્વિજોને સારી રીતે તૃપ્ત કર્યા; મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને પછી પોતાના નિવાસે ગયો।

Verse 21

तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । उत्तमं परमं पुण्यं कुण्डलेश्वरनामतः

તે સમયથી તે તીર્થ ત્રણેય લોકમાં ‘કુંડલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું—પરમ, ઉત્તમ અને મહાપુણ્યદાયક।

Verse 22

तत्र तीर्थे तु यः कश्चिदुपवासपरायणः । अर्चयेद्देवमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते

તે તીર્થમાં જે કોઈ ઉપવાસપરાયણ બની ઈશાન દેવની અર્ચના કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 23

सुवर्णं रजतं वापि मणिं मौक्तिकमेव च । दद्याद्भोज्यं ब्राह्मणेभ्यः स सुखी मोदते दिवि

જે સોનું, ચાંદી, મણિ કે મોતી દાન કરે અને બ્રાહ્મણોને ભોજન અર્પે—એ દાતા સુખી થઈ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 24

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ऋग्यजुःसामगोऽपि वा । ऋचमेकां जपित्वा तु सकलं फलमश्नुते

તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને, તે ઋગ્વેદી, યજુર્વેદી કે સામવેદી હોય—એક જ ઋચાનો જપ કરે તો પણ સંપૂર્ણ ફળ પામે છે।

Verse 25

गां प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तत्फलं शृणु पाण्डव । यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च

હે પાંડવ, બ્રાહ્મણોને ગાય દાન કરવાનો ફળ સાંભળ—તે ગાયના જેટલા રોમ છે અને તેના સંતાનની વંશપરંપરાના કુલોમાં જેટલી ગણના છે, તેટલું મહાન પુણ્ય પ્રકીર્તિત છે।

Verse 26

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । स्वर्गे वासो भवेत्तस्य पुत्रपौत्रैः समन्वितः

એટલા જ હજાર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે; અને પુત્ર-પૌત્રો સહિત તેને સ્વર્ગમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 27

तावन्ति वर्षाणि महानुभावः स्वर्गे वसेत्पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धम् । तत्रान्नदो याति महेशलोकमसंख्यवर्षाणि न संशयोऽत्र

એટલા વર્ષો સુધી તે મહાનુભાવ પુત્ર-પૌત્રો સાથે સ્વર્ગમાં વસે છે। ત્યાં અન્નદાન કરનાર મહેશલોકને પામે છે અને અસંખ્ય વર્ષો રહે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 28

स वै सुखी मोदते स्वर्गलोके गन्धर्वसिद्धाप्सरःसम्प्रगीते । एवं तु ते धर्मसुत प्रभावस्तीर्थस्य सर्वः कथितश्च पार्थ

તે સુખી થઈ સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે, જ્યાં ગંધર્વો, સિદ્ધો અને અપ્સરાઓના ગીતો ગુંજતા રહે છે. હે ધર્મસુત, હે પાર્થ, આ તીર્થનો સર્વ પ્રભાવ તને કહ્યો છે.

Verse 29

श्रुत्वा स्तुवन्मुच्यते सर्वपापैः पुनस्त्रिलोकीमिह तत्प्रभावात्

આને સાંભળી અને સ્તુતિ કરીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને એ જ પ્રભાવથી ફરી અહીં ત્રિલોકવ્યાપી શુભસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 41

। अध्याय

અધ્યાય સમાપ્ત.