Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હવે આગળ હું સર્વ તીર્થોમાં અનुत્તમ તીર્થ કહું છું; હે યુધિષ્ઠિર, નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલું શુક્લતીર્થ।

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

તે તીર્થની પવિત્રતા અને શુભ દર્શનના પ્રભાવથી પૃથ્વી上的 સર્વ તીર્થો તેની મહિમાના સોળમા અંશને પણ સમાન નથી।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હું તે તીર્થનું તત્ત્વતઃ મહાત્મ્ય સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું, મારા સર્વ ભાઈઓ સાથે તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે નરેશ્વર, શુક્લતીર્થની ઉત્પત્તિ સાંભળ; જેના માત્ર દર્શનથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ લય પામે છે।

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ પાપનો નાશ કરનારી; અને બાળપણમાં કરેલું પાપ પણ તેના માત્ર દર્શનથી નષ્ટ થાય છે।

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

હે નૃપ, મોક્ષ આપનારાં તીર્થ સર્વત્ર નથી—શુક્લતીર્થ વિના નથી. શુક્લતીર્થનું મહાત્મ્ય મેં પુરાણોમાં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ કહું છું।

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

મુનિઓ અને દેવતાઓની સભામાં દેવોના દેવ શિતિકંઠ (શિવ) એ, હે ભારત, પર્વતશ્રેષ્ઠ કૈલાસ પર જે કહ્યું હતું, તે વર્ણન હું હવે તને કહું છું।

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

પ્રાચીન કાળે કૃતયુગના આરંભે ગિરિજાપતિ (શિવ) ને પ્રસન્ન કરવા વિષ્ણુએ એક સહસ્ર વર્ષ મહાતપ કર્યું. તેઓ વાયુભક્ષ, નિરાહાર રહી શુક્લતીર્થમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

પછી દેવોના દેવ મહેશ્વર પ્રત્યક્ષ થયા; હે નરાધિપ, તેઓ સહસા તે તીર્થમાં પ્રાદુર્ભૂત થયા।

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

તેમણે આ પ્રદેશને બે ક્રોશ સુધી ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનાર બનાવ્યો. તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

ગંગા કનખલમાં પવિત્ર છે, સરસ્વતી કુરુક્ષેત્રમાં પવિત્ર છે; પરંતુ નર્મદા તો ગામમાં હોય કે અરણ્યમાં—સર્વત્ર પવિત્ર છે।

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

સર્વ ઔષધોમાં ભોજન જ મુખ્ય છે, સર્વ પેયોમાં જળ મુખ્ય છે. સુખોમાં નિદ્રા શ્રેષ્ઠ છે, રતિસુખોમાં પ્રિય પ્રમદા શ્રેષ્ઠ છે; અને સર્વ અંગોમાં શિર (મસ્તક) મુખ્ય છે.

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

હે નૃપસત્તમ! સ્નાન કરેલાને પણ જેમ લલાટ વિશેષ પુણ્ય માનવામાં આવે છે, તેમ જ હે યુધિષ્ઠિર! નર્મદામાં શુક્લતીર્થ અત્યંત પુણ્ય છે.

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

જેમ નદીઓમાં ગંગા અને દેવતાઓમાં જનાર્દન શ્રેષ્ઠ છે, તેમ નર્મદામાં સ્થિત શુક્લતીર્થ પરમ પવિત્ર છે.

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

હે નૃપ! જેમ ચતુષ્પદોમાં સુરભિ (કામધેનુ) મુખ્ય છે અને વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે, તેમ સર્વ તીર્થોમાં શુક્લતીર્થ મુખ્ય છે.

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

જેમ ગ્રહોમાં આદિત્ય (સૂર્ય) મુખ્ય છે, નક્ષત્રોમાં શશી (ચંદ્ર) મુખ્ય છે, અને સર્વ અંગોમાં શિર મુખ્ય છે—તેમ સર્વ ધર્મોમાં સત્યને મુખ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

હે પાર્થ! તીર્થોમાં શુક્લતીર્થ અનુત્તમ છે; છતાં તેને ઓળખવું દુષ્કર છે—જેમ આ લોકમાં સનાતન પરમાત્માને સમજવું કઠિન છે।

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

હે નૃપ! અતિસૂક્ષ્મતા કારણે શુક્લતીર્થનું નિર્દેશન કરવું કઠિન છે; મંદબુદ્ધિ અને મહામોહથી ઘેરાયેલો તેને ગ્રહણ કરી શકતો નથી।

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

તે નર્મદા-તટ પર સ્થિત શુક્લતીર્થને જાણતો નથી. અહીં વધુ શું કહેવું, હે ધર્મપુત્ર, વારંવાર?

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

શુક્લતીર્થ મહાપુણ્યમય છે, કલ્મષનો ક્ષય કરનાર છે. જે અહીં શુચિ બની રેવા-જળની એક અંજલિ પણ અર્પે છે—

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

તે કર્મથી પિતૃઓ હજારો કરોડ કલ્પો સુધી તૃપ્ત થાય છે।

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

પૃથ્વી પર પિતૃઓની આર્તિ નાશ કરનાર એક પુત્ર થયો. ચાણક્ય નામનો રાજા પ્રગટ થયો; એ જ શુક્લતીર્થને જાણતો હતો.

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ! ચાણક્ય નામથી પ્રસિદ્ધ તે કોણ છે? જે શુક્લતીર્થનો જ્ઞાતા છે; કહે છે કે તેના સિવાય બીજો કોઈ જ્ઞાતા નથી.

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

કયા ઉપાયથી તે તીર્થ પૃથ્વી પર જાણીતું બન્યું, અને કોને તે શોધ્યું? હું તે સાંભળવા ઇચ્છું છું; મારી કૌતૂહલતા અતિ વિશાળ છે.

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો એક રાજા હતો; તે શુદ્ધોદનનો પૌત્ર હતો. ચાણક્ય નામનો તે રાજર્ષિ આ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરતો હતો.

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

તે પરાક્રમી, બુદ્ધિમાન અને શૂરવીર હતો; કોઈ લોક તેને છેતરી શક્યો નહોતો. છતાં તે શ્રેષ્ઠ નૃપતિ અચાનક બે ધૂર્ત કાગડાઓથી છેતરાયો.

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તે રાજા તે બે કાગડાઓથી કેવી રીતે છેતરાયો? તેઓ ક્યાંથી આવ્યા? અને પ્રાચીનકાળે મહાત્મા ધીગર્ભે કઈ રીતે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી?

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

જો હું બીજાથી છેતરાઈ જાઉં તો હું જીવતો ન રહું; નિઃસંદેહ પ્રાણ ત્યજી દઉં. હે વિપ્રેન્દ્ર, આ વાત મને કહો; મારી કૌતૂહલતા અતિ પ્રબળ છે.

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પોતે છેતરાયો છે એમ જાણીને તેણે ત્યારે તે બે કાગડાઓને પકડી, કઠોર દંડથી તેમને યમસદન (મૃત્યુ) તરફ મોકલ્યા.

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

બે કાગડાઓ બોલ્યા—અમે સુન્દ અને ઉપસુન્દના પુત્રો છીએ અને કાગડાપણું પ્રાપ્ત કર્યું છે. હે મહાભાગ, અમને ન મારશો; આ પાછળ એક વિશેષ કારણ છે.

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

અમે બંને નિર્ધારિત સંકલ્પથી બંધાયેલા છીએ. હે માનદ, તારા ક્રોધથી—અમને ત્યજી દે કે ન ત્યજી દે—અમે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરીશું.

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

અતએવ હે રાજેન્દ્ર! તમારું અતિ પ્રિય કાર્ય કરીને અમને આજ્ઞા આપો. ત્યાર પછી અમે શાપથી મુક્ત થઈશું—આ બ્રહ્માનું વચન છે.

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

કાગડાંના વચન સાંભળી નૃપશ્રેષ્ઠ ચાણક્ય (મનમાં બોલ્યો)—“આ જાણીને હું જીવતો નહીં રહું; ક્યારેય કોઈએ મને છેતર્યો છે.”

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

અતએવ હે બે દ્વિજોય! યમના સદનમાં પણ આને તીર્થ તરીકે જાણો. યોગ્ય રીતથી હું તમને ત્યાં મોકલું છું; જોઈને તમે તેનું વર્ણન કરશો.

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

એ જ કર્મથી તે બે કાગડા મુક્ત થયા, હાર અને ચંદનથી વિભૂષિત. ઝડપી ગતિથી તેમને યમના સદન તરફ મોકલવામાં આવ્યા.

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

રાજાએ કહ્યું—“ત્યાં ધર્મપુરમાં જઈ અહીં-ત્યાં ફરતા રહો. જો ધર્માત્મા મહાન સંયમન યમ તમને પૂછે તો…”

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

તેને કહો—તમે કયા સ્થાનથી આવ્યા છો અને તમો બંનેને કોણે અલંકૃત કર્યા છે? અને મારા જ વચનો તેને નિઃશંકપણે કહી દેવા.

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો ચાણક્ય નામનો એક ધાર્મિક રાજા છે. આ મૃતકના દ્વાદશાહ કર્મમાં તેણે અમને અન્નાદિથી તૃપ્ત કર્યા છે.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

રાજાના વચન સાંભળી તે બંને યમના સદન તરફ ગયા. હાર અને ચંદનથી અલંકૃત થઈ તેના પ્રાંગણમાં ક્રીડા કરવા લાગ્યા. ધર્મરાજે તે ધૃષ્ટ કાગડાઓને જોઈને પૂછ્યું.

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

યમે કહ્યું—તમે કયા સ્થાનથી આવ્યા છો અને તમો બંનેને કોણે અલંકૃત કર્યા છે? હે કાગડાઓ, આ સમગ્ર વૃત્તાંત નિઃશંકપણે કહો.

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

કાગડાઓએ કહ્યું—ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો ચાણક્ય નામનો ધાર્મિક રાજા છે. આ મૃતકના દ્વાદશાહ કર્મમાં તેણે અન્નાદિ અર્પણ કરીને અમને તૃપ્ત કર્યા છે.

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

તેમનું વચન સાંભળી વૈવસ્વત યમે ચિત્રગુપ્ત, કલિ અને કાળ તરફ નજર કરી આ વચનો કહ્યા।

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

અંડજ અને સ્વેદજ—તથા સર્વ ચરાચર પ્રાણીઓ માટે—લોકકર્તા બ્રહ્માએ નિયામકરૂપે મારી સાન્નિધ્યતા નિર્ધારિત કરી છે।

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

અહીં ‘ચાણક્ય’ નામે ઓળખાતો તે દુષ્ટાચારિ ક્યાં ગયો? પુરાણો અને ઇતિહાસોમાં શોધી તેની ગતિ શું થઈ તે નક્કી કરો।

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

પછી ધર્મરાજ યમની પ્રેરણાથી તે ધર્મપાલોએ પુરાણોમાં કહેલી કર્મજન્ય ગતિ-આગતિ (જવું-આવવું)નું પરિશીલન કર્યું।

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

ત્યારબાદ ધર્મ—ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ—સાંભળતા ધર્મપાલોને મેઘગંભીર વાણીમાં બોલ્યા।

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

નર્મદાના નિર્મળ જળમાં શુક્લતીર્થે જે મરે છે, તેમને મારા ધામમાં ગતિ નથી—અંડજ કે સ્વેદજ યોનિવાળાંને પણ નથી।

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

એ તીર્થ લોકમાં ધર્મપીઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે પરમ ભક્તિથી, સર્વલોકહિતની ઇચ્છાથી, તેને રચ્યું।

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

પાપ અને ઉપપાતકોથી યુક્ત મનુષ્યો પણ જો નર્મદાજળમાં શુક્લતીર્થે મરે, તો શુદ્ધ થાય; તેઓ ક્યારેય મારા અધિકારમાં આવતા નથી।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

યમના આ વચનો સાંભળી તે બે ઝડપી કાગડા, હે પાર્થ, મહાન યમપુરને જોઈને પાછા આવ્યા।

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

રાજાએ પૂછતાં તેઓ બંને નમ્રતાથી નમીને, જે બન્યું અને જે સાંભળ્યું તે જ રીતે કહ્યુ, હે પાર્થ—કાગડાનું રૂપ ધારણ કરેલા તે બે દાનવો।

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

આ સ્થાનથી અમે યમરાજના ઉત્તમ નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું; પૃથ્વીના દક્ષિણ ભાગમાં અનેક યોનિવાળા પ્રદેશોને વટાવી આગળ વધ્યાં।

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

તે નગર દિવ્ય અને ઇચ્છાનુસાર પ્રગટ થતું હતું; તેના પ્રાકાર અને તોરણ સોનાના, અસંખ્ય ગૃહોથી ભરેલું અને મણિ તથા કંચનથી શોભિત હતું।

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

તે નગર ચતુષ્પથો અને વિશાળ ચત્વરો વડે શોભિત હતું; ઘંટાવાળા માર્ગોથી મનોહર, ઉદ્યાન અને વનોથી આચ્છાદિત તથા પદ્મિની સરોવરોના ખંડોથી અલંકૃત હતું।

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

ત્યાં હંસ અને સારસના કલરવ ગુંજતા, કોયલોના ઝુંડોથી તે ભરેલું; સિંહ-વાઘ-હાથીથી પરિપૂર્ણ અને રીંછ તથા વાંદરાઓથી સેવિત હતું।

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

તે નગર નર-નારીથી સમાકીર્ણ, નિત્યોત્સવોથી વિભૂષિત; શંખ અને દુન્દુભિના ઘોષથી ગુંજતું, તથા વીણા-વેણુના નાદથી મધુર બનતું હતું।

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

યમમાર્ગમાં પણ તે સ્થાન બીજા સ્વર્ગલોક સમાન સ્થાપિત હતું. ત્યાં પહોંચીને તેઓ યમની આજ્ઞાથી અન્ય યમદૂતો સાથે ફરી આગળ વધ્યા.

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

તેમને ઓળખીને ત્યાં મોકલવામાં આવ્યા જ્યાં દેવ—જગત્પ્રભુ—વિરાજમાન હતા. તે પ્રભુ પ્રાણ સુધી ભય ઉપજાવે એવા, સિંહાસન પર આસીન દેખાયા.

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

તે મહાકાય, મહાજંઘાવાળો, વિશાળ સ્કંધવાળો અને મહોદરવાળો હતો. વિશાળ વક્ષ, શક્તિશાળી બાહુઓ—મહાન; વિશાળ મુખ અને પ્રભાવશાળી નેત્રોવાળો.

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

તે મહામહિષ પર આરૂઢ અને વિશાળ મુકુટથી અલંકૃત હતો. ત્યાં અન્ય પણ હતા—કલી, કાલ અને મહામતિ ચિત્રગુપ્ત.

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

ત્યારે બે જણ ત્યાં આવ્યા હોવાનું દેખાયું, જ્વલંત અગ્નિના મધ્યમાં ઊભા હતા. તેઓ જીવોના પુણ્ય-પાપનો નિર્ણય કરનાર, શ્રુતિ-સ્મૃતિના અર્થમાં પારંગત હતા.

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

તે બંને દિવસ-રાત સતત વિચાર કરતાં ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા. ત્યારબાદ અમારા પ્રણામના અંતે યમ—યમસ્વરૂપે—અમને સંબોધી બોલ્યો.

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

અમારા આગમનનું કારણ પૂછતાં અમે તેને કહ્યું—“આ સાંભળો. ઉજ્જયિનીમાં ચાણક્ય નામે પ્રતિાપી અને યશસ્વી રાજા હતો.”

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

આ મૃતકના દ્વાદશાહ કર્મ પછી અમે ભોજન કરીને યમાલય પહોંચ્યા. અમારી વાત સાંભળીને યમે આશ્ચર્યથી માથું હલાવ્યું.

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

સભામધ્યે યમે જાણે હસતાં હસતાં સત્ય વચન કહ્યું—“એક કારણ છે, જેના કારણે તે પાપપુરુષ ચાણક્ય અહીં આવ્યો નથી.”

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

“તે મારા લોકમાં આવ્યો નથી, જે સર્વ પાપો માટે ભયંકર ગતિ છે. નર્મદાના શુક્લતીર્થમાં જે દેહ ત્યાગે છે તેમને પરમ પદ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે.”

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

સર્વ જીવોને ત્યાં ફળ સ્વયં ઉત્પન્ન થાય છે; અહીં કોઈ વિચારણા નથી. અસહાય હોય કે સ્વવશ—જે જીવ તે પવિત્ર ક્ષેત્રમંડળમાં હોય, તે નિર્ધારિત ફળ પામે છે.

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

જે ત્યાં મરે—એમાં શંકા નથી—તે રુદ્રનો અનુચર બને છે. તે ધર્મવચન સાંભળી તેઓ નગરની બહાર નીકળી ગયા.

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

તે બંને નરકમાં જીવોની વિવિધ ભયંકર યાતનાઓ જોઈ રહ્યા હતા. હે નૃપોત્તમ, ઘોર નરકોની સંખ્યા ત્રીસ કરોડ છે.

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

તે મહામાર્ગ પર તેઓ બંને દેખાયા—ભયભીત અને અતિ વ્યથિત. ત્યાં રૌરવ નામનો નરક અને મહારૌરવ પણ પ્રગટ થયો.

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

ત્યાં પેષણ અને શોષણ, કાલસૂત્ર અને અસ્થિભંજન; તામિસ્ર અને અંધતામિસ્ર; તેમજ કૃમિપૂતિવહ નામના નરકો પણ હતા.

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

ત્યાં અન્ય નરકો પણ દેખાયા—મહાજ્વાલ અને ત્યાં જ વિષભોજન; દંશ અને મશક નામના નરક, તેમજ યમલપર્વત નામના જોડિયા પર્વતો પણ।

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

તેઓએ વૈતરણિ નદી જોઈ—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે; જ્યાંનું જળ શીતળ છે અને લોકો તેને અમૃત સમાન પીવે છે।

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

એ જ જળ પાપીઓ માટે લોહીમાં ફેરવાઈ જાય છે. ત્યાં બીજો ભય પણ દેખાય છે—અસિપત્રવન (તલવાર જેવા પાંદડાવાળું વન) અને એક વિશાળ શિલાખંડ પણ દેખાય છે।

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

અગ્નિપુંજ સમાન આકારવાળી, અત્યંત વિશાળ પરમ શાલ્મલી (નરક) છે. આ રીતે અન્ય પણ અનેક નરકો કહ્યા છે—જેનાં નામો લાખો-લાખ છે।

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

વધુ ને વધુ ભયંકર પ્રદેશો દેખાયા, જ્યાં મનુષ્યો પીડાય છે—વાણીના પાપોથી, મનના પાપોથી, અને કર્મજન્ય વિવિધ દોષોથી।

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

અહંકારથી ઉત્પન્ન દોષો અને માયામય વચનોના કારણે લોકો પિતા, માતા, ગુરુ કે ભાઈ બનીને પણ અંતે અનાથ અને વિકલ ઇન્દ્રિયવાળા થાય છે।

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

જે લોકો ઉદ્ધાર ન પામી ભટકતા રહે છે, તેમની ગતિ નિશ્ચિત રીતે રૌરવ નરક છે; ત્યાં તે અધમો બાર વર્ષ વિતાવીને પણ ફરી અધોગતિ પામે છે।

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

આ માનવલોકમાં તેઓ દીન અને અંધ બની જાય છે—જે પાપી મનુષ્યો દેવો અને બ્રાહ્મણોની સંપત્તિ હરી લે છે।

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

મહારૌરવમાં નાંખવામાં આવી તેઓ નિશ્ચિત રીતે યમાલયમાં વસે છે; પછી લાંબા કાળે પાપીઓ પોતાના પાપથી જ ઘેરાઈ જાય છે।

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

તેઓ કાંટાઓથી ભેદાયેલા જન્મે છે, અથવા કોશમાં કોશ બનાવનાર બને છે—જે મૃગો અને પક્ષીઓનો ઘાત કરે અને માંસ ભક્ષણ કરે છે।

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

તેઓ પેષણ નામના નરકમાં જાય છે અને જીવબંધનના દોષથી શોષણ નરકમાં પણ પડે છે. ત્યાં શાસ્ત્રવિધિત ભયંકર યાતના સહન કરીને કર્માનુસાર આગળ વધે છે.

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

આ લોકમાં માનવજન્મ પામ્યા છતાં જે લોકો ગાયના હિત માટે કે બ્રાહ્મણના હિત માટે અસત્ય બોલે છે, તેઓ લંગડા, અંધ અને બહેરા બને છે.

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

મનુષ્યો કાલસૂત્રક નામના નરકમાં પડે છે. ત્યાંની ભયંકર યાતનાઓ શાસ્ત્રકર્તાઓએ નિર્ધારિત કરી છે.

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

તે ફળ ભોગવીને ફરી અહીં આવે છે અને અંત્યજની ગતિને પામે છે. જે જીવને બાંધે છે—પોતાના કુળની સંતતિનો ત્યાગ કરીને—તેઓ પણ એવો જ ફળ મેળવે છે.

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

તેઓ અસ્થિભઞ્જન નામના નરકમાં પડે છે—એમાં શંકા નથી. ત્યાં સો વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી તેઓ ફરી અહીં માનવજન્મ પામે છે.

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

જે પાપી, મોહગ્રસ્ત અને પોતાને પંડિત માનનારા, પોતાની જ પત્નીનો ત્યાગ કરે છે, તેઓ દુઃખના ભાગી બની કૂબડા અને વામનરૂપે જન્મે છે।

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

તેઓ નિઃસંદેહ ‘તામિસ્ર’ નામના ઘોર નરકમાં જાય છે. ત્યાં સો વર્ષ રહી અંતે ફરી અહીં માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

જે લોકો ખોટા માપ, ખોટા વજન અને છેતરપિંડીભર્યા નકલીપણાની વાત કરે (અને કરે) છે, તેઓ ચર્મરોગ અને દુર્ભાગ્ય સાથે મનુષ્યરૂપે જન્મે છે।

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

તે નરાધમો ‘અંધતામિસ્ર’ નરકમાં તપાવીને દંડિત થાય છે। ત્યાં એક લાખ વર્ષનો સમય વિતાવી પછી કર્માનુસાર આગળની ગતિ પામે છે।

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

જે અહીં પિતૃઓ, દેવો અને દ્વિજોને અન્ન આપ્યા વિના પોતે જ ભોજન કરે છે, તેઓ આ લોકમાં શત્રુના ઘરમાં અંધ બની દીનરૂપે ભટકે છે।

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

જે માત્ર પોતાનું જ પોષણ કરે છે, તેઓ ‘કૃમિભક્ષ્ય’ નામના નરકમાં પડે છે. પછી જન્મ સમયે તેઓ કીડાઓથી ખાધેલા અને ઘાવોથી ઢંકાયેલા બને છે.

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

અહીં તે અશુચિ દુર્ગંધ સાથે જન્મે છે અને બીજાના ભાગ્ય પર જીવિકા કરે છે. પોતાના કર્તવ્યથી ચ્યૂત પાપી, વર્ણાશ્રમધર્મથી વિહોણો બને છે.

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

પૂયથી ભરેલા નરકમાં તેઓ નિશ્ચયે દસ હજાર વર્ષ સુધી કષ્ટ ભોગવે છે. ત્યાંનો નિર્ધારિત સમય પૂર્ણ થતાં તેઓ ફરી માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

તેઓ રોગોથી ઘેરાઈને જન્મે છે અને પ્રાણીઓ માટે ભયનું કારણ બને છે. જે આગ લગાવે છે અને વિષ આપે છે, તે મનુષ્ય લોભ અને મોહના વશમાં રહે છે.

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

વિષથી સંપૂર્ણ નરકમાં દુષ્ટાત્મા ડૂબી જાય છે. ત્યાં તે સો વર્ષ સુધી ઉપર ન ઊઠે તેમ જ રહે છે.

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

પૃથ્વી પર માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને પણ તે ફરી કૃપણ બની જન્મે છે—પાદુકા-ચપ્પલ, જૂતાં, છત્ર, શય્યા અને આવરણોને જ પોતાનું ધન માનીને તેમાં આસક્ત રહે છે।

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

જે કદી દાન આપતા નથી, તેઓ દંશક કીટકો અને મચ્છરો દ્વારા સત્તર જન્મ સુધી દંશિત થઈ પીડાય છે. અને જે પિતાનું ધન અપહરણ કરે છે, તેઓ દંડલોકોમાં માર અને કરુણ ક્રંદનમાં રત રહી યાતના ભોગવે છે।

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

જ્યાં તે બે યુગ્મ પર્વતો ઊભા છે, ત્યાં જ તેમને પીડા આપવામાં આવે છે. એ જ ઘોર વૈતરણિ—રક્તપ્રવાહ જેવી વહેતી નદી છે।

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

ત્યાં જે પાપીઓ રજસ્વલા સ્ત્રી પાસે જાય છે, તેમને રક્ત પીવડાવવામાં આવે છે; એવા દુષ્કર્મીઓ ઘોર અસિપત્રવનમાં અત્યંત પીડાય છે।

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

જે પુરુષો સદા પરને પીડા આપે છે, જે અતિપતિત આચરણમાં પડી જાય છે, અને જે ગુરુની પત્નીમાં આસક્ત રહે છે—તેઓ પણ મહાપાતકી, મહાપાપી ગણાય છે।

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

તેમને સત્તર જન્મ સુધી ‘શિલા-આલિંગન’ નામની યાતના થાય છે—ભયંકર, દહકતી લોખંડની કેદ, ચારે બાજુ અનેક કાંટાઓથી ઘેરાયેલી।

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

જે પરસ્ત્રીમાં આસક્ત છે તેઓ શાલ્મલી (કાંટાવાળો સેમલ) વૃક્ષને આલિંગન કરવા મજબૂર થાય છે; તેમજ જે પરની સ્ત્રીનું અપહરણ કરે અને બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણોની સંપત્તિ) ચોરી કરે, તેઓ પણ એ જ યાતનામાં ધકેલાય છે।

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

જે લોભથી દેવસ્વ (દેવને અર્પિત સંપત્તિ) અને બ્રાહ્મણસ્વ ચોરી કરે, તે પાણી વિનાના અરણ્ય પ્રદેશમાં વસતો ક્રૂર રાક્ષસ બની જાય છે।

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

એ પાપાત્મા પરલોકમાં ગીધડાંએ છોડેલું ઉચ્છિષ્ટ ખાઈને જીવે છે; આમ યમના શાસનથી તેઓ આવા અને અન્ય પાપોના ફળ ભોગવે છે।

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

કેટલાકને તો માત્ર દર્શન કે શ્રવણથી જ ભય થાય છે; અને કેટલાક અન્ય યમના મંદિરમાં પોતાના દાનનું ફળ ભોગવે છે।

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

યમની આજ્ઞાથી જોયેલું‑સાંભળેલું વર્ણવનારા દૂત દેખાયા; કેટલાંક રથોથી ઘેરાયેલા, કેટલાંક ગજોથી, અને કેટલાંક અશ્વોથી આવૃત હતા।

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

ત્યાં, હે મહાભાગ, તપસ્યાના સંગ્રહમાં સ્થિત પુરુષો દેખાયા—ગૌ‑દાતા, સ્વર્ણ‑દાતા તથા ભૂમિ અને રત્ન આપનારાઓ।

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

એ લોક મનુષ્યો માટે શય્યા, આસન, ગૃહ વગેરે આપનાર કામદ બની જાય છે—વિશેષ કરીને જે અહીં પીવાના જળ સાથે અન્નદાન કરે છે તેમના માટે।

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

ત્યાં તૃપ્ત અને અતિસંતોષથી તેઓ યમના સદનમાં ક્રીડા કરે છે; અહીં અપાતું દાન—વાળના અગ્રમાત્ર પણ હોય—વ્યર્થ જતું નથી।

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

હે નૃપોત્તમ, શુક્લતીર્થમાં તે સર્વ અક્ષય ફળ આપે છે; જે જોયું અને જે નિશ્ચયે સાંભળ્યું—તે બધું મેં તને કહી દીધું।

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

જો તું સમર્થ હોય તો જે અભિપ્રેત છે તે કર; બંધન મુક્ત થાઓ. તે બંનેના વચન સાંભળી ચાણક્યનું હૃદય આનંદિત થયું.

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

તેણે તે બે પક્ષીઓને વારંવાર અભિનંદન કરીને પછી વિદાય આપ્યા. તેઓ ગયા પછી, હે ભારત, તેણે પોતાનું સર્વસ્વ બ્રાહ્મણોમાં દાન કર્યું.

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરીને તે અમરપર્વત ગયો. ત્યાં કાળી દોરીથી લટકતી નાની નૌકાને તેણે દૃઢપણે બાંધી.

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

તેણે તરતાં તરતાં ઝડપથી આગળ ગતિ કરી અને દેવ જનાર્દનનું ધ્યાન કર્યું. ભાસ્કરથી આરોગ્ય મળે છે અને જાતવેદસ (અગ્નિ)થી ઇચ્છિત ધન પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

ઈશાનથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને કેશવથી મોક્ષ મળે છે. જે દોરો નીલો અને લાલ હતો, તે ગાઢ મેઘશ્યામ વર્ણનો બની ગયો.

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

શુદ્ધ સ્ફટિક સમી ઝગમગતી રજ્જુ જોઈ તે મહામતિએ નિર્મળ જળમાં સ્નાન કર્યું અને વૈષ્ણવ પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

વેદવિદો ‘અચ્યુત’ નામે ગાતા શાશ્વત નારાયણ-પુરાણને તે મહાત્મા રાજપુત્રે પ્રાપ્ત કર્યું; અને શુભ શુક્લતીર્થમાં દેહ ત્યાગ્યો।

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

હે રાજન, ચાણક્ય ભૂપતિની આ સિદ્ધિ તને કહી. હવે વધુ કંઈ કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ।