Adhyaya 92
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને નર્મદા-તટના ‘યમહાસ્ય’ તીર્થની ઉત્પત્તિ વિશે પૂછે છે. માર્કંડેય કહે છે કે ધર્મરાજ યમ રેવા નદીમાં સ્નાન કરવા પહેલેથી આવે છે અને એક જ ડૂબકીથી થતી મહાશુદ્ધિ જોઈ વિચારે છે—પાપભારવાળા લોકો પણ મારા લોકમાં પહોંચે છે, જ્યારે રેવા-સ્નાનને શુભ, અહીં સુધી કે વૈષ્ણવ ગતિ આપનારું કહેવામાં આવે છે. જે સમર્થ હોવા છતાં પવિત્ર નદીનું દર્શન નથી કરતા, તેમના પર યમ હસે છે અને ત્યાં ‘યમહાસેશ્વર’ દેવતાની સ્થાપના કરીને પ્રસ્થાન કરે છે. પછી વ્રતવિધિ જણાવે છે—આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ અને ઘીનો દીવો કરીને દેવતાને પ્રબોધન; આને વિવિધ દોષોનો નાશ કરનારું કહે છે. અમાવાસ્યાએ જિતક્રોધ રહી બ્રાહ્મણોનું સન્માન અને દાનધર્મ—સુવર્ણ/ભૂમિ/તિલ, કૃષ્ણાજિન, તિલધેનુ તથા વિશેષ કરીને મહિષીધેનુ દાનનું વિગતવાર આયોજન—ઉપદેશાય છે. યમલોકની ભયંકર યાતનાઓનું વર્ણન પણ આવે છે, પરંતુ તીર્થસ્નાન અને દાનના પ્રભાવથી તે શમાય છે એમ સમજાવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પણ દોષક્ષય થાય છે અને યમધામનું દર્શન થતું નથી.
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! નર્મદાના તટ પર સ્થિત, સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર, યમહાસ્ય નામના અનુત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ.
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुंगव । एतत्सर्वं ममाख्याहि परं कौतूहलं हि मे
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજપુંગવ! પૃથ્વી પર યમહાસ્ય કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? આ બધું મને કહો; કારણ કે મારી કૌતૂહલતા અત્યંત છે.
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टोऽहं नृपनन्दन । स्नानार्थं नर्मदां पुण्यामागतस्ते पिता पुरा
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— સાધુ સાધુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ રાજકુમાર! તું ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. પૂર્વકાળે તારો પિતા સ્નાનાર્થે પુણ્ય નર્મદા પાસે આવ્યો હતો.
Verse 4
रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथासौ निर्मलो जातो धर्मराजो युधिष्ठिर
જેમ ધોબી ધોઈને વસ્ત્રને નિર્મળ કરે છે, તેમ હે યુધિષ્ઠિર, તે ધર્મરાજ પણ શુદ્ધ થઈ નિર્મળ થયો.
Verse 5
स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाच विस्मितः
તે નિર્મળ દેહ જોઈ તે આશ્ચર્યચકિત થયો, હસ્યો અને બોલ્યો.
Verse 6
यम उवाच । मत्पुरं कथमायान्ति मनुजाः पापबृंहिताः । स्नानेनैकेन रेवायाः प्राप्यते वैष्णवं पदम्
યમે કહ્યું— પાપોથી ભરાયેલા મનુષ્યો મારા નગરમાં કેવી રીતે આવે છે? રેવા (નર્મદા)માં એકવાર સ્નાન કરવાથી જ વૈષ્ણવ પદ, એટલે વિષ્ણુલોક, પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 7
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम् । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पङ्गुभिरेव वा
જે સમર્થ હોવા છતાં પુણ્યજળવાળી શુભ રેવા (નર્મદા)નું દર્શન નથી કરતા, તેઓ જન્માંધ સમાન જાણવાં—અથવા મૃત સમાન, કે લંગડા સમાન.
Verse 8
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम् । एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः
હે રાજન, સમર્થ હોવા છતાં જે પુણ્યજલવાળી રેવા નદીનું દર્શન નથી કરતા, આ કારણથી લોકશાસક યમરાજ હસ્યા।
Verse 9
स्थापयित्वा यमस्तत्र देवं स्वर्गं जगाम ह । यमहासेश्वरे राजञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः
ત્યાં દેવની સ્થાપના કરીને યમ સ્વર્ગે ગયા. હે રાજન, યમ-હાસેશ્વરમાં તેઓ ક્રોધજિત અને ઇન્દ્રિયજિત હતા।
Verse 10
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
વિશેષ કરીને આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ પરમ ભક્તિથી ઉપવાસ કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 11
रात्रौ जागरणं कुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत् । घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तत्रास्ति यत्फलम्
રાત્રે જાગરણ કરવું અને ઘીનો દીવો પ્રગટાવી દેવને જાગૃત કરવો. હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં જે ફળ મળે છે તે સાંભળો।
Verse 12
मुच्यते पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः । अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैरपेयापेयजैरपि
નિષિદ્ધ સંયોગથી ઉત્પન્ન, અભક્ષ્ય ભક્ષણથી ઉત્પન્ન અને અપેય પાનથી ઉત્પન્ન—એવા સર્વ પાતકોથી મુક્તિ થાય છે।
Verse 13
अवाह्यवाहिते यत्स्याददोह्यादोहने यथा । स्नानमात्रेण तस्यैवं यान्ति पापान्यनेकधा
જેમ જે વહનયોગ્ય નથી તેને વહન કરાવવાથી અને જે દોહનયોગ્ય નથી તેને દોહવાથી દોષ થાય છે—તેમ જ તે પવિત્ર તીર્થજળમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી પાપો અનેક રીતે નાશ પામે છે।
Verse 14
यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन । पित्ःणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरेश्वर
એવો મનુષ્ય ક્યારેય યમલોકને નથી જોતો। હે નરેશ્વર, ધરતી પર આ પિતૃઓનું પરમ ગુપ્ત રહસ્ય છે।
Verse 15
ददतामक्षयं सर्वं यमहास्ये न संशयः । अमावास्यां जितक्रोधो यस्तु पूजयते द्विजान्
દાન કરનારાઓનું સર્વ પુણ્ય યમના દ્વારે પણ અક્ષય બને છે—એમાં શંકા નથી। અમાવાસ્યાના દિવસે ક્રોધ જીતીને જે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) પૂજે અને સન્માને, તે અવિનાશી ફળ પામે છે।
Verse 16
हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा । कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः
સુવર્ણ અને ભૂમિદાનથી, બહુ તિલદાનથી, કૃષ્ણાજિન (કાળા મૃગચર્મ) અર્પણથી તથા તિલધેનુદાનથી પુણ્ય બહુ વધે છે।
Verse 17
विधानोक्तद्विजाग्र्याय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः । हयं वा कुंजरं वाथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ
વિધિ મુજબ ઉત્તમ દ્વિજને (બ્રાહ્મણને) ભક્તિથી જે દાન આપે—ઘોડો હોય કે હાથી, અથવા હળ સાથે જોડાયેલા જોડી બળદ—તેમનું દાન મહાપુણ્યકારક બને છે।
Verse 18
कन्यां वसुमतीं गां च महिषीं वा पयस्विनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે કન્યાદાન, ભૂમિદાન, ગોદાન અથવા દૂધ આપતી મહિષીનું દાન કરે છે, તેઓ યમને નજીક જતા નથી।
Verse 19
यमोऽपि भवति प्रीतः प्रतिजन्म युधिष्ठिर । यमस्य वाहो महिषो महिष्यस्तस्य मातरः
હે યુધિષ્ઠિર! જન્મે જન્મે યમ પણ પ્રસન્ન થાય છે. મહિષ યમનું વાહન છે અને મહિષીઓ તેની માતા સમાન પૂજ્ય ગણાય છે।
Verse 20
तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम् । नासौ यममवाप्नोति यदि पापैः समावृतः
તેમના (મહિષીઓના) દાનના પ્રભાવથી યમ નિશ્ચયે પ્રસન્ન થાય છે. પાપોથી ઢંકાયેલો માણસ પણ યમના વશમાં આવતો નથી।
Verse 21
एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम् । तस्याः शृङ्गे जलं कार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता
આ કારણથી અહીં મહિષીદાન ઉત્તમ ગણાયું છે. તેના શિંગ પર જળ મૂકવું અને ધૂમ્રવર્ણ વસ્ત્રથી તેને લપેટવી।
Verse 22
आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः । लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम्
તેના ખુરા લોખંડના બનાવવાના, પીઠ તાંબાથી મઢી સુશોભિત કરવી. પૂર્વ દિશામાં ‘લવણાચલ’ અને આગ્નેયમાં ‘ગૂડપર્વત’ સ્થાપવો।
Verse 23
कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैरृते । पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तंदुलाः स्मृताः
દક્ષિણ દિશામાં કાર્પાસ (કપાસ) મૂકવો, નૈઋત્યમાં નવનીત (માખણ) સ્થાપવું. પશ્ચિમમાં સપ્તધાન્ય ગોઠવવા અને વાયવ્યમાં તંડુલ (ચોખા) સ્મૃત છે.
Verse 24
सौम्ये तु काञ्चनं दद्यादीशाने घृतमेव च । प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन्
સૌમ્ય (ઉત્તર) દિશામાં કાંંચન (સોનું) દાન આપવું અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ઘૃત પણ આપવું. દાતા ‘યમરાજો મે પ્રીયતામ્’ એમ ઉચ્ચારી દાન કરે.
Verse 25
इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम् । असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ली सुदारुणा
આ રીતે ઉચ્ચારી શ્રેષ્ઠ દ્વિજની સમક્ષ તેણે મહાભયંકર યમલોકનું વર્ણન કર્યું—ઘોર અસિપત્ત્રવન અને અતિ નિર્દય યમચુલ્લી (યમની ભઠ્ઠી)।
Verse 26
रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः । कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ
રૌદ્ર, વૈતરણિ, ભયાવહ કુંભીપાક, અતિભીષણ કાલસૂત્ર તથા યમલોકના પર્વતો—આ બધાં (નરકો) ત્યાં છે.
Verse 27
क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः । निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा
ત્યાં ક્રકચ (આરી) અને તૈલયંત્ર (તેલ-કોલ્હૂ) જેવી યાતનાઓ છે, તેમજ અતિ ક્રૂર કૂતરા અને ગિધડાં છે. ત્યાં નિરુચ્છ્વાસ, મહાનાદ, તેમજ ભૈરવ અને રૌરવ પણ છે.
Verse 28
एते घोरा याम्यलोके श्रूयन्ते द्विजसत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सोम्यास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! યમલોકમાં આ ભયંકર કહેવાય છે; પરંતુ તમારી કૃપાથી અને આ તીર્થના પ્રભાવથી તે સૌમ્ય બની જાય છે, ભયજનક રહેતા નથી।
Verse 29
दानस्यास्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः । नरकेऽहं न यास्यामि द्विज जन्मनि जन्मनि
આ દાનના પ્રભાવથી અને યમરાજના પ્રસાદથી, હે દ્વિજ! હું જન્મે જન્મે નરકમાં નહીં જાઉં।
Verse 30
यमहास्यस्य चाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः । तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम्
‘યમના હાસ્ય’નું આ આખ્યાન જે લોકો સાંભળે છે, તેઓ પણ પાપમુક્ત થઈ યમાલયને નથી જોતા।