Adhyaya 15
માર્કંડેય યુગાંત સમાન ભયાનક વિનાશદર્શન વર્ણવે છે. ક્રૂર માતૃગણોથી ઘેરાયેલી કાલરાત્રિ લોકોને આચ્છાદિત કરે છે. બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવશક્તિથી સંલગ્ન અને ભૂત તથા દિક્પાલ-તત્ત્વો સાથે જોડાયેલી માતૃદેવીઓ શસ્ત્ર ધારણ કરીને દસ દિશામાં વિચરે છે; તેમની ચીસો અને પગલાંના આઘાતથી ત્રિલોક દહન પામે છે. વિનાશ સાત દ્વીપ-ખંડોમાં ફેલાય છે; રક્તપાન અને જીવભક્ષણ જેવી છબીઓ પ્રલયભાવ દર્શાવે છે. પછી કથા પવિત્ર કેન્દ્ર તરફ વળે છે—નર્મદા તટે અમરાંકટ ખાતે શિવનું સાન્નિધ્ય. “અમરા” અને “કટા” શબ્દોથી સ્થાનનામની વ્યૂત્પત્તિ સમજાવવામાં આવે છે. ઉમાસહિત શંકર ગણો, માતૃગણો અને વ્યક્તરૂપે ઉપસ્થિત મૃત્યુ સાથે પરમાનંદ તાંડવમાં લીન થાય છે—રુદ્રનું ભયંકર અને શરણ્ય, બંને સ્વરૂપ પ્રગટે છે. નર્મદા જગદ્વંદ્ય માતૃનદી તરીકે સ્તુત છે અને તેની પ્રચંડ, ઉગ્ર પ્રવાહરૂપતા પણ વર્ણાય છે. અંતે દિવ્યદર્શન વધુ ઉગ્ર બને છે—રુદ્રના મુખમાંથી સંવર્ત પવન ઉઠી સમુદ્રોને સુકવી દે છે. શ્મશાનચિહ્નધારી, મહાતેજસ્વી શિવ સંહાર કરે છે, છતાં કાલરાત્રિ, માતૃગણો અને ગણો માટે પરમ આરાધ્ય એ જ છે. ઉપસંહારમાં હરિહર/શિવની રક્ષાકારી સ્તુતિ—તે જ વિશ્વકારણ અને નિત્ય સ્મરણનો વિષય—પ્રસ્તુત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારે સહસ્ર રૌદ્ર માતૃકાઓથી પરિઘેરાયેલી, દીપ્ત નેત્રવાળી કાલરાત્રિ સમસ્ત જગતને હરણ કરવા લાગી.
Verse 2
ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः
ત્યારે તે ઘોર માતૃકાઓ પ્રગટ થઈ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવની શક્તિરૂપા—અને વાયુ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, કુબેર, યમ, વરુણ (જલાધિપ) તથા ઈશની શક્તિઓ પણ.
Verse 3
स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः
તેઓ સ્કંદ, વરાહ અને નરસિંહ સમા ભયંકર રીતે વિચરતા હતા; ચક્ર, શૂલ, ગદા, ખડ્ગ, વજ્ર, શક્તિ, ઋષ્ટિ અને પટ્ટિશ ધારણ કરેલા હતા.
Verse 4
खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश
ખટ્વાંગ અને પ્રજ્વલિત ઉલ્મુકો ધારણ કરીને, ક્ષયકાળે માતૃકાઓ વિચરવા લાગી; ઉમાની પ્રેરણાથી તેઓ બધા દસ દિશાઓમાં ધસી ગયા.
Verse 5
तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः
તેમના પગલાંના પ્રહાર અને હુંકાર-ગર્જનના નાદથી આ સમગ્ર ત્રિલોક સર્વ તરફથી જાણે દગ્ધ થઈ ગયું।
Verse 6
हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी
‘હાહા’ના આર્તનાદ અને રડવાના નાદથી, તેમજ ગલીઓ-ઘરો-ગોપુરો તૂટી પડતાં, ધરતી સર્વત્ર ભયંકર બની—કપાલના ઢગલાથી વ્યાકુલ અને ચિતરાયેલી જેવી।
Verse 7
यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम
હે નૃપોત્તમ! ‘શતસાહસ્ર’ વિસ્તૃત કહેવાતું જંબૂદ્વીપ સર્વ તરફથી આક્રમિત થતાં સંપૂર્ણપણે ઉચ્છન્ન અને ઉજાડ થઈ ગયું।
Verse 8
जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः
જંબુ, શાક, કુશ, ક્રૌંચ, ગોમેદ અને શાલ્મલી—પુષ્કરદ્વીપ સહિત—અને પર્વતવાસીઓ પણ તે મહાવિપત્તિમાં ફસાયા।
Verse 9
ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः
તેઓ બધા મૃત્યુ દ્વારા ગ્રસાઈ ગયા—ભૂતગણો અને માતૃગણો દ્વારા પણ—અને મહાસુરોના કપાલોથી, જે માંસ, મેદ અને મજ્જાથી ભયંકર હતા।
Verse 10
रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया
ત્યાં રક્તના ઉછાળથી લાલ અંગવાળી, અતિભયંકર મહામાયા રક્ત પીતિ હતી; મહામાસ અને વસામાં તે અત્યંત પ્રિયતા ધરાવતી હતી।
Verse 11
कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा
કપાલ હાથમાં ધારણ કરેલી, વિકટરૂપિણી તે દેવો અને અસુરોને ભક્ષણ કરતી હતી; નૃત્ય કરતી, હસતી, વિપરીત સ્થિતિમાં મહારવથી ગર્જતી હતી।
Verse 12
त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्
ત્રિલોકમાં ભય ફેલાવનારી, વીજળીના સ્ફોટ જેવી હાસ્ય કરનારી તે, સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી ધરતીને ભક્ષણ કર્યા પછી પણ તૃપ્ત ન થઈ।
Verse 13
ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह
પછી તે પોતાના નિર્ધારિત સ્થાને ગઈ, જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે; નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને તે માતૃગણ સાથે ત્યાં વસવા લાગી।
Verse 14
अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते
અમરોના ઊંચા ‘કટ’ પર તે નૃત્ય કરતી, હસતાં મુખવાળી હતી; ‘અમર’ એટલે દેવતાઓ, અને ‘કટ’ એટલે શરીર—એવી વ્યुत્પત્તિ કહેવાઈ છે।
Verse 15
। अध्याय
અધ્યાય। (અધ્યાય-ચિહ્ન)
Verse 16
अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः
આ કારણથી મનીષીઓએ તેને ‘અમરંકટ’ એમ કહ્યું છે. તે લોકોમાં મહાપવિત્ર છે; સ્વયં શંભુએ તેને પ્રતિષ્ઠિત કર્યું છે.
Verse 17
नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः
ત્યાં શંકર ઉમાસહિત સદા સંનિહિત છે. તેથી હું પણ ત્યાં નિયમિત રહી, તેમના પાદના અગ્રભાગે સ્થિત રહું છું.
Verse 18
प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह
હું પ્રણત થઈ વિનયભાવથી તે નીલલોહિત (શિવ)ની સ્તુતિ કરું છું. ત્યારબાદ ગણો અને માતૃગણો સાથે એકત્ર થઈ ભારે કોલાહલ થાય છે.
Verse 19
संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा
હર્ષિત શંકર મૃત્યુ સાથે નૃત્ય કરે છે. અને ત્યાં ખટ્વાંગ, દહકતા ઉલ્મુક, પટ્ટિશ તથા પરિઘ (લોહગદા) પણ છે.
Verse 20
मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः
તેઓ ટોળાંમાં હર્ષથી નૃત્ય કરે છે; તેમના હાથ માંસ, મેદ અને વસાથી લિપ્ત છે. તેઓ બૌના, જટાધારી, મુંડિત, લાંબી ગળાવાળા, બહાર નીકળેલા હોઠવાળા અને મસ્તક પર વિચિત્ર વાળના ગુચ્છવાળા છે.
Verse 21
महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः
મહાશિશ્ન, વિશાળ ઉદર અને પ્રચંડ ભુજાવાળા તેઓ નૃત્ય કરે છે અને હસે છે. તેમના ચહેરા વિકૃત અને ઘોર છે—કેટલાંકના મોઢાં અતિ વિકરાળ છે અને કેટલાંકમાં અન્ય ભયાનક લક્ષણો છે.
Verse 22
अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्
જ્યારે કાળનો ક્રમ ઉલટાયો, ત્યારે અમર પણ કંટક સમા પીડાકારક બન્યા. તેમના મધ્યે અતિઘોર—સમસ્ત જગતના ત્રાસનું કારણ—એક ભયાનક પ્રાકટ્ય થયું.
Verse 23
मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्
હું મૃત્યુને જ નૃત્ય કરતાં જોઉં છું; તેના કેશ વીજળી સમા પિંગળ છે. તેની બાજુએ એક દેવી ઊભી છે, જે નિર્મળ વસ્ત્રોથી વિભૂષિત છે.
Verse 24
कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्
તે દેવીના ગંડસ્થળ કુંડળોની ઝંકારથી ગુંજતા હતા; તેણે નાગને યજ્ઞોપવીત સમાન ધારણ કર્યો હતો. તે વિચિત્ર ઉપહારોથી મહેશ્વરની પૂજા કરતી હતી.
Verse 25
अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्
ત્યાં મેં વિશ્વવંદિતા માતા નર્મદાનું દર્શન કર્યું. તે અનેક તરંગો અને ભમરાઓથી ભરપૂર, ઊંચા કાંઠાવાળા સમુદ્ર સમાન જણાતી હતી।
Verse 26
महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत
હે ભારત, મહાસરોવર, નદીઓ અને ધોધોના આવરણથી તે અદૃશ્ય જેવી હતી, છતાં દૃશ્યરૂપે પ્રગટ હતી. દેવો, સિદ્ધો અને મુનિસંઘો તેને વંદન કરતા હતા।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्
આ દરમિયાન ‘સપ્ત-સપ્તક’ નામની એક ઘોર સ્થિતિ ઊભી થઈ. મહાતરંગોના પ્રવાહના ફેનથી ભરાઈ, તેણે સમગ્ર જગતને જલરાશિ સમાન એકરૂપ કરી દીધું।
Verse 28
दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा
ફરી મેં મૃગચર્મ સમાન કાળા વસ્ત્ર ધારણ કરનાર દેવી નર્મદાનું દર્શન કર્યું. ત્યારે તે ધૂમ્ર ગર્જના અને વીજળીના નાદ સાથે સાત ધારાઓમાં વહેવા લાગી।
Verse 29
इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम्
આ રીતે, હે રાજશ્રેષ્ઠ, મેં અતુલ સંહાર જોયો. ચંદ્ર-સૂર્યના કિરણો લુપ્ત થયા અને આ સમગ્ર ચરાચર જગત અંધકારથી વ્યાપ્ત થઈ ગયું।
Verse 30
महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः
મહાન ઉત્પાતો ઊભા થયા; નક્ષત્રમંડળ લુપ્ત થયું. ત્યારબાદ સર્વ કંઈ નિઃશેષ, અલાતચક્રની જેમ ત્વરાથી ફરવા લાગ્યું.
Verse 31
विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्
આકાશ કરોડો વિમાનોથી, કિન્નરો અને મહોરગોથી છલકાઈ ગયું. ગર્જના-ઘડઘડાટ સાથે મહાવાયુએ ચરાચર સર્વને કંપાવી દીધું.
Verse 32
रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्
રુદ્રના મુખમાંથી ‘સંવર્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ વાયુ ઉત્પન્ન થયો. તે સર્વત્ર વ્યાપીને સાત સમુદ્રોને શોષવા લાગ્યો.
Verse 33
उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः
ધૂળિથી ધૂસર અંગોવાળા, કપિલ કેશને જટાજૂટમાં બાંધી, મહાગર્જના કરનાર અને દીપ્ત વિશાળ ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર હર—તે આપ સૌનું દિન પ્રતિદિન રક્ષણ કરે.
Verse 34
शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः
ત્રિશૂલધારી, ધનુષધારી, કવચધારી, કિરીટધારી—શ્મશાનભસ્મથી લિપ્ત સર્વગાત્ર; કપાલમાળાથી ભરેલો કંઠ અને મહાસર્પ-સૂત્રોથી બંધાયેલ મૌળી.
Verse 35
स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः
તેમના અંગો સર્પસમૂહોથી વળાંગાયેલા હતા; મસ્તક પર વિષ, અગ્નિ, ચંદ્ર અને દેવનદી ગંગા શોભતી હતી. ભયંકર હાથે પિનાક અને ખટ્વાંગ; તેઓ કૃત્તિવાસા, અને ડમરુનો નાદ ગુંજતો હતો.
Verse 36
स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण
સાત લોકોના અંતરાલોને ભેદીને જાણે તેમનું સ્વરૂપ ઉછળી નીકળ્યું; મહાબાહુઓએ તેમના સર્વ અંગોને આવરી લીધાં. ઉદયતા સૂર્ય સમાન નેત્ર અને પ્રવાળના અંકુર સમાન ઉદર ધારણ કરીને તેઓ પ્રગટ થયા.
Verse 37
सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले
યુગાંતકાળે તેઓ ક્રીડા કરતા હતા—સંધ્યાના મેઘ, રક્તોત્પલ, પદ્મરાગ, સિંદૂર અને વિદ્યુત્ઝલક જેવી આરુણ્યતા તેમના સ્વરૂપમાં વ્યાપી હતી; પ્રગટ લિંગ અને નેત્ર દ્વારા તેઓ લીલા વિસ્તરાવતા હતા.
Verse 38
हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र
સુવર્ણમય દંડ ઊંચકીને, જાણે સ્વયં ભગવાન મેરુ, તેઓ આગળ વધ્યા. પગના અગ્રભાગના આઘાતથી પર્વતો ચકનાચૂર થયા; જગતને કંપાવી તેઓ પણ ત્યાં પહોંચ્યા.
Verse 39
संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः
સમગ્ર ત્રિદિવનો સંહાર કરવા ઇચ્છીને, વિકટ અট্টહાસ છોડતાં, તે મહાત્મા—એકમાત્ર જગદીશ—એ સમગ્ર ત્રિદિવને પકડીને ધ્રુજાવી નાખ્યું.
Verse 40
तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति
તે દેવ ઈશાન—અજ, વરેણ્ય, જગત્સંહારક મહેશ—ને જોઈને કાલરાત્રિ માતૃગણો સાથે અને સર્વ ગણો ભક્તિપૂર્વક શિવની આરાધના કરે છે।
Verse 41
नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते
નંદી, ભૃંગી અને અન્ય ગણો તે દેવને પ્રણામ કરે છે, જે સર્વભૂતમય છે—જગતમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વજનનું કારણ, સ્મર-શત્રુ હર; જેને તું દિવસ-રાત સ્મરે છે।