Adhyaya 67

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात जलमध्ये व्यवस्थितम् । लुङ्केश्वरमिति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—હે તાત! તેના તરત પછી જળના મધ્યમાં સ્થિત ‘લુઙ્કેશ્વર’ નામે ખ્યાત સ્થાન છે, જેને દેવો અને અસુરો બન્ને નમસ્કાર કરે છે.

Verse 2

इदं तीर्थं महापुण्यं नानाश्चर्यं महीतले । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यमुत्पत्तिं शृणु भारत

આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક છે અને પૃથ્વી પર નાનાવિધ આશ્ચર્યોથી યુક્ત છે. હે ભારત! આ તીર્થનું માહાત્મ્ય અને ઉત્પત્તિ સાંભળો.

Verse 3

आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । कालपृष्ठ इति ख्यातः सुतो ब्रह्मसुतस्य च

પ્રાચીન કાળે બળના દર્પથી મત્ત થયેલો એક મહાવીર્ય દાનવ હતો. તે ‘કાળપૃષ્ઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને બ્રહ્માના પુત્રનો પુત્ર ગણાતો હતો.

Verse 4

गङ्गातटं समाश्रित्य चचार विपुलं तपः । अधोमुखोऽपि संस्थित्वापिबद्धूममहर्निशम्

ગંગાના તટનો આશ્રય લઈને તેણે વિશાળ તપ કર્યું. તે ઊંધો ઊભો રહીને પણ દિવસ-રાત ધુમાડો જ પીતા રહેતો હતો.

Verse 5

ततश्चानन्तरं देवस्तिष्ठते ह्युमया सह । दृष्ट्वा तं पार्वती सा तु तपस्युग्रे व्यवस्थितम्

પછી તરત જ દેવ મહાદેવ ઉમા સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા. ઉગ્ર તપમાં દૃઢપણે સ્થિત તેને જોઈ પાર્વતીએ ધ્યાન આપ્યું.

Verse 6

पश्य पश्य महादेव धूमाशी तिष्ठते नरः । प्रसीद तं कुरुष्वाद्य देहि शीघ्रं वरं विभो

“જુઓ, જુઓ, હે મહાદેવ! આ મનુષ્ય ધુમાડાને જ આહાર માની અહીં ઊભો છે. હે વિભો, આજે તેના પર પ્રસન્ન થાઓ અને શીઘ્રે વર આપો.”

Verse 7

ईश्वर उवाच । यदुक्तं वचनं देवि न तन्मे रोचते प्रिये । स्वकार्यं च सदा चिन्त्यं परकार्यं विसर्जयेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—“પ્રિય દેવી, તું જે વચન બોલી તે મને રોચતું નથી. સદા પોતાના કર્તવ્યનું ચિંતન કરવું જોઈએ અને પરકાર્ય ત્યજી દેવું જોઈએ.”

Verse 8

मूर्खस्त्रीबालशत्रूणां यश्छन्देनानुवर्तते । व्यसने पतते घोरे सत्यमेतदुदीरितम्

જે મૂર્ખો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને શત્રુઓની ઇચ્છા મુજબ ચાલે છે, તે ભયંકર આપત્તિમાં પડે છે—આ સત્ય કહેવાયું છે।

Verse 9

देव्युवाच । भार्ययाभ्यर्थितो भर्ता कारणं बहु भाषते । लघुत्वं याति सा नारी एवं शास्त्रेषु पठ्यते

દેવી બોલ્યાં—પત્ની વારંવાર વિનંતી કરે ત્યારે પતિ અનેક કારણો કહે છે; અને તે સ્ત્રી હલકી ગણાય છે—એવું શાસ્ત્રોમાં વાંચાય છે।

Verse 10

प्राणत्यागं करिष्यामि यदि मां त्वं न मन्यसे । पार्वत्या प्रेरितो देवो गतोऽसौ दानवं प्रति

જો તમે મારી વાત ન માનો તો હું પ્રાણત્યાગ કરી દઈશ. પાર્વતીની પ્રેરણાથી ભગવાન તે દાનવ તરફ ગયા।

Verse 11

ईश्वर उवाच । किमर्थं पिबसे धूमं किमर्थं तप्यसे तपः । किं दुःखं किं नु सन्तापो वद कार्यमभीप्सितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—તું ધુમાડો કેમ પીવે છે? તું તપ કેમ કરે છે? આ કયું દુઃખ, કયો સંતાપ? કહો—તારું અભીષ્ટ કાર્ય શું છે?

Verse 12

युवा त्वं दृश्यसेऽद्यापि वर्षविंशतिरेव च । तदाचक्ष्व हि मे सर्वं तपसः कारणं महत्

તું આજે પણ યુવાન જ દેખાય છે—માત્ર વીસ વર્ષનો. તેથી મને બધું કહો: આ મહાન તપનું કારણ શું છે?

Verse 13

दानव उवाच । अचला दीयतां भक्तिर्मम स्थैर्यं तवोपरि । अपरं वर्षसाहस्रं निर्विघ्नं मे गतं विभो

દાનવ બોલ્યો—હે વિભો! મને આપના પ્રત્યે અચલ ભક્તિ અને આપ પર દૃઢ સ્થૈર્ય આપો. હે મહાબલવાન્, મારા માટે વધુ એક હજાર વર્ષ નિર્વિઘ્ને વીતી ગયા છે.

Verse 14

दिवसानां सहस्रे द्वे पूर्णे त्वत्तपसा मम

આપને ધ્યેય કરીને કરેલા મારા તપથી બે હજાર દિવસ પૂર્ણ થયા છે.

Verse 15

ईश्वर उवाच । याचयाभीप्सितं कार्यं तुष्टोऽहं तव सुव्रत । देवस्य वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે સુવ્રત! તને જે અભીષ્ટ હોય તે વર માગ; હું તારા પર પ્રસન્ન છું. દેવના વચન સાંભળી દાનવ વિચારવા લાગ્યો.

Verse 16

किं नाकं याचयाम्यद्य किमद्य सकलां महीम् । एवं संचिन्तयामास कामबाणेन पीडितः

“આજે હું સ્વર્ગ માગું કે આજે સમગ્ર પૃથ્વી?”—એમ કામબાણથી પીડિત થઈ તે વિચારવા લાગ્યો.

Verse 17

दानव उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि मे प्रभो । सङ्ग्रामैस्तु न तुष्टोऽहं बलं नास्तीति किंचन

દાનવ બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, હે પ્રભો! જો તમે મને વર આપશો, તો જાણો—હું યુદ્ધોથી તૃપ્ત નથી; એવું નથી કે મારી પાસે બળ નથી.

Verse 18

यस्य मूर्धन्यहं देव पाणिना समुपस्पृशे । देवदानवगन्धर्वो भस्मसाद्यातु तत्क्षणात्

હે દેવ! હું જેના મસ્તક પર હાથ મૂકું, પછી ભલે તે દેવ હોય, દાનવ હોય કે ગંધર્વ હોય, તે તત્ક્ષણ ભસ્મ થઈ જાય.

Verse 19

ईश्वर उवाच । यत्त्वया चिन्तितं किंचित्तत्सर्वं सफलं तव । उत्तिष्ठ गच्छ शीघ्रं त्वं भवनं प्रति दानव

ઈશ્વર બોલ્યા: "તેં જે કંઈ વિચાર્યું છે, તે બધું તારા માટે સફળ થશે. હે દાનવ! ઊઠ અને શીઘ્ર તારા ભવન તરફ જા."

Verse 20

दानव उवाच । स्थीयतां देवदेवेश यावज्ज्ञास्यामि ते वरम् । युष्मन्मूर्ध्नि न्यसे पाणिं प्रत्ययो मे भवेद्यथा

દાનવ બોલ્યો: "હે દેવદેવેશ! થોભો, જ્યાં સુધી હું તમારા વરદાનની ખાતરી ન કરી લઉં. મને વિશ્વાસ બેસે તે માટે હું તમારા મસ્તક પર હાથ મૂકું છું."

Verse 21

ततश्चानन्तरं देवश्चिन्तयानो महेश्वरः । न स्कन्दो न हरिर्ब्रह्मा यः कार्येषु क्षमोऽधुना

ત્યારબાદ મહેશ્વર ચિંતા કરવા લાગ્યા: "અત્યારે ન તો સ્કંદ, ન હરિ કે ન બ્રહ્મા આ કાર્ય કરવામાં સમર્થ છે."

Verse 22

ज्ञात्वा चैवापदं प्राप्तां देवः प्रार्थयते वृषम् । अनेन सह पापेन युध्यस्व साम्प्रतं क्षणम्

આપત્તિ આવી પડેલી જાણીને દેવે વૃષભ (નંદી) ને પ્રાર્થના કરી: "તું અત્યારે ક્ષણભર માટે આ પાપી સાથે યુદ્ધ કર."

Verse 23

करं प्रासारयद्दैत्यो देवं मूर्ध्नि किल स्पृशेत् । लाङ्गूलेनाहतो दैत्यो विषण्णः पतितो भुवि

દૈત્યે હાથ લંબાવ્યો, જાણે દેવના મસ્તકને સ્પર્શ કરશે. પરંતુ પૂંછડીના પ્રહારે ઘાયલ થઈ તે વિષણ্ণ બની ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 24

देवस्तु दक्षिणामाशां गतश्चैवोमया सह । भयभीतो निरीक्षेत ग्रीवां भज्य पुनःपुनः

પરંતુ પ્રભુ ઉમા સાથે દક્ષિણ દિશા તરફ ગયા. ભયથી તે વારંવાર પાછળ નજર કરતા, ગળું ફરી ફરી વાળતા રહ્યા.

Verse 25

गते चादर्शनं देवे युयुधे वृषभेण सः । द्वावेतौ बलिनां श्रेष्ठौ युयुधाते महाबलौ

દેવ અદૃશ્ય થયા પછી તે વૃષભ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. તે બંને મહાબલી, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પરસ્પર સમરમાં જોડાયા.

Verse 26

प्रहारैर्वज्रसदृशैः कोपेन घटिकात्रयम् । पाणिभ्यां न स्पृशेद्यो वै वृषभस्य शिरस्तथा

વજ્ર સમાન પ્રહારો સાથે ક્રોધમાં ત્રણ ઘટિકા સુધી તે લડ્યો; છતાં પોતાના હાથોથી વૃષભના મસ્તકને સ્પર્શ પણ ન કરી શક્યો.

Verse 27

हत्वा लाङ्गूलपातेन आगतो वृषभस्तदा । उत्थितश्चाप्यसौ दैत्यो व्रजते वृषपृष्ठतः

ત્યારે વૃષભે પૂંછડીના ઘા વડે તેને પાડી આગળ આવ્યો. છતાં તે દૈત્ય ફરી ઊભો થઈ વૃષભની પીઠ પાછળ ચોંટીને પીછો કરવા લાગ્યો.

Verse 28

वायुवेगेन सम्प्राप्तो यत्र देवो महेश्वरः । आगतं दानवं दृष्ट्वा वृषो वचनमब्रवीत्

પવનના વેગે તે ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં દેવ મહેશ્વર હતા. આવતાં દાનવને જોઈ વૃષભે આ વચન કહ્યું.

Verse 29

आरुह्य पृष्ठे मे देव शीघ्रमेव हि गम्यताम् । आरुह्य वृषभं देवो जगाम चोमया सह

“હે દેવ, મારી પીઠ પર આરોહણ કરો; તરત જ ઝડપથી ચાલીએ.” પછી દેવ વૃષભ પર ચઢી ઉમા સાથે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 30

नाकं प्राप्तस्ततो देवो गतः शक्रस्य मन्दिरम् । नात्यजद्देवपृष्ठं तु दानवो बलदर्पितः

પછી દેવ સ્વર્ગે પહોંચીને શક્રના મહેલમાં ગયો. પરંતુ બળના ગર્વે મત્ત દાનવે દેવની પીઠ છોડી નહીં.

Verse 31

इन्द्रलोकं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतस्तदा । यत्रयत्र व्रजेद्देवो भयात्सह दिवौकसैः

ઇન્દ્રલોક છોડીને તે ત્યારે બ્રહ્મલોકમાં ગયો. દેવ જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાં દિવૌકસો ભયથી સાથે ચાલે.

Verse 32

अपश्यत्तत्र तत्रैव पृष्ठे लग्नं तु दानवम् । सर्वांल्लोकान् भ्रमित्वा तु देवो विस्मयमागतः

ત્યાં ત્યાં જ તેણે પોતાની પીઠ પર ચોંટેલો દાનવ જોયો. સર્વ લોકોમાં ભ્રમણ કરીને દેવ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.

Verse 33

न स्थानं विद्यते किंचिद्यत्र विश्रम्यते क्षणम् । देवदानवयोस्तत्र युद्धं ज्ञात्वा सुदारुणम्

ત્યાં એવું કોઈ સ્થાન જ ન હતું કે જ્યાં ક્ષણમાત્ર પણ વિશ્રામ મળી શકે. દેવો અને દાનવોનું તે યુદ્ધ અતિ ભયંકર છે એમ જાણી સૌ વ્યાકુળ થયા.

Verse 34

हर्षितात्मा मुनिस्तत्र चिरं नृत्यति नारदः । धन्योऽहमद्य मे जन्म जीवितं च सुजीवितम्

ત્યાં હર્ષિત હૃદયવાળા મુનિ નારદ લાંબા સમય સુધી નૃત્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે કહ્યું—“આજે હું ધન્ય છું; મારું જન્મ ધન્ય છે અને મારું જીવન ખરેખર સુજીવિત છે!”

Verse 35

महान्तं च कलिं दृष्ट्वा संतोषः परमोऽभवत् । देवदानवयोस्तत्र युद्धं त्यक्त्वा च नारदः

મહાન કલહ ઊભો થયો છે એમ જોઈ નારદને પરમ સંતોષ થયો. અને ત્યાં દેવો-દાનવોનું યુદ્ધ ત્યજી નારદ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 36

आजगाम ततो विप्रो यत्र देवो महेश्वरः । दृष्ट्वा देवोऽथ तं विप्रं प्रतिपूज्याब्रवीदिदम्

પછી તે બ્રાહ્મણ (નારદ) જ્યાં દેવ મહેશ્વર હતા ત્યાં આવ્યો. દેવએ તેને જોઈ યથોચિત પૂજા કરીને આ વચન કહ્યું.

Verse 37

भो नारद मुनिश्रेष्ठ जानीषे केशवं क्वचित् । गत्वा तत्र च शीघ्रं त्वं केशवाय निवेदय

“હે નારદ, મુનિશ્રેષ્ઠ! શું તને ક્યાંક કેશવ ક્યાં છે તે ખબર છે? તો ત્યાં ત્વરિત જઈ કેશવને આ વાત નિવેદન કર.”

Verse 38

नारद उवाच । देवदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सर्वेषामेव देवेशो हरते ध्रुवमापदम्

નારદ બોલ્યા—દેવો, દાનવો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો—સર્વ માટે દેવેશ્વર નિશ્ચયે આપત્તિ હરે છે.

Verse 39

असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसापि न चिन्तयेत् । ईदृशीं नैव बुध्यामि आपदं च विभो तव

અસંભવ વાત બોલવી નહીં, મનમાં પણ તેનો વિચાર ન કરવો. હે વિભો, આપ પર આવી આપત્તિ આવે એમ હું કલ્પી પણ શકતો નથી.

Verse 40

ईश्वर उवाच । गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र देवो जनार्दनः । विदितं च त्वया सर्वं यत्कृतं दानवेन तु

ઈશ્વર બોલ્યા—નારદ, તું શીઘ્ર જા જ્યાં દેવ જનાર્દન છે. દાનવે જે કર્યું છે તે સર્વ તને વિદિત છે.

Verse 41

अवध्यो दानवो ह्येष सेन्द्रैरपि मरुद्गणैः । गत्वा तु केशवं देवं निवेदय महामुने

આ દાનવ ઇન્દ્ર સહિત મરુદ્ગણોથી પણ અવધ્ય છે. તેથી, હે મહામુને, જઈને દેવ કેશવને નિવેદન કર.

Verse 42

नारद उवाच । न तु गच्छाम्यहं देव सुप्तः क्षीरोदधौ सुखी । केशवः प्रेरणे ह्येषामादेशो दीयतां प्रभो

નારદ બોલ્યા—હે દેવ, હું તો નથી જતો; કેશવ ક્ષીરોદધિમાં સુખથી શયન કરે છે. એ સૌ તેમની પ્રેરણાથી જ ચાલે છે; તેથી, હે પ્રભો, આપ જ આજ્ઞા આપો.

Verse 43

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा राजानं च तथा प्रभुम् । गुरुं चैवादितः कृत्वा शयानं न प्रबोधयेत्

માતા, બહેન અથવા પુત્રી પણ—તેમજ રાજા કે સ્વામી—શયનાવસ્થામાં હોય ત્યારે જગાડવા ન જોઈએ. પ્રથમ ગુરુને પ્રણામ કરીને યથોચિત સન્માન આપી, શયનસ્થ ગુરુને પણ ન જગાડવો.

Verse 44

ईश्वर उवाच । यदि क्वचिदगारेषु वह्निरुत्पद्यते महान् । निधनं यान्ति तत्रस्था यद्बुध्येरन्नसूरयः

ઈશ્વરે કહ્યું—જો ક્યાંક કોઈ ઘરમાં અચાનક મહાન અગ્નિ પ્રગટે, તો ત્યાં રહેનારા વિનાશ પામે, જો વિવેકીઓ સમયસર જાણ ન કરે.

Verse 45

नारद उवाच । शीघ्रं गच्छ महादेव आत्मानं रक्ष सुप्रभो । गच्छाम्यहं न सन्देहो यत्र देवो जनार्दनः

નારદે કહ્યું—શીઘ્ર જાઓ, હે મહાદેવ; પોતાનું રક્ષણ કરો, હે તેજસ્વી પ્રભુ. હું નિઃસંદેહ ત્યાં જ જઈશ જ્યાં દેવ જનાર્દન (વિષ્ણુ) છે.

Verse 46

ततो नन्दिमहाकालौ स्तम्भहस्तौ भयानकौ । जघ्नतुर्दानवं तत्र मुद्गरादिभिरायुधैः

પછી નંદી અને મહાકાલ—ભયાનક, હાથમાં સ્તંભ ધારણ કરીને—ત્યાં ગદા વગેરે આયુધોથી તે દાનવને ઘાયલ કરી સંહાર્યો.

Verse 47

त्रयोऽपि च महाकायाः सप्ततालप्रमाणकाः । न शमो जायते तेषां युध्यतां च परस्परम्

તે ત્રણેય મહાકાય હતા, દરેક સાત તાલ-પ્રમાણ જેટલા; અને પરસ્પર યુદ્ધ કરતાં કરતાં તેમામાં શાંતિ કદી ઉપજી નહીં.

Verse 48

ततश्चानन्तरं विप्रोऽगच्छत्तं केशवं प्रति । सुप्तं क्षीरार्णवेऽपश्यच्छेषपर्यङ्कसंस्थितम्

ત્યારબાદ તે વિપ્ર કેશવ તરફ ગયો. તેણે ક્ષીરસમુદ્રમાં શેષશય્યા પર શયન કરતા પ્રભુનું દર્શન કર્યું.

Verse 49

लक्ष्म्या पादयुगं गृह्य ऊरूपरि निवेशितम् । अप्सरोगीयमानं तु भक्त्यानम्य च केशवम्

લક્ષ્મીએ પ્રભુના બંને ચરણ પકડીને પોતાના ઊરુ પર સ્થાપ્યાં. અપ્સરાઓ ગાન કરતી હતી, અને નારદે ભક્તિપૂર્વક કેશવને નમન કર્યું.

Verse 50

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । उत्थापयस्व देवेशं लक्ष्मि त्वमविशङ्किता

આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને જીવન પણ ધન્ય બન્યું. હે લક્ષ્મી, નિઃશંક થઈ દેવેશને જગાવો.

Verse 51

नारदस्य वचः श्रुत्वा पदाङ्गुष्ठं व्यमर्दयत् । नारदस्तिष्ठते द्वारि उत्तिष्ठ मधुसूदन

નારદના વચન સાંભળી તેણે પ્રભુના પગના અંગૂઠાને મર્દન કર્યું. ‘દ્વારે નારદ ઊભા છે—ઉઠો, હે મધુસૂદન!’

Verse 52

देवोऽपि नारदं दृष्ट्वा परं हर्षमुपागतः । स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठ सुप्रभाताद्य शर्वरी

પ્રભુએ પણ નારદને જોઈ પરમ હર્ષ અનુભવ્યો. કહ્યું—‘સ્વાગત છે, મુનિશ્રેષ્ઠ! આજે રાત્રિ શુભ પ્રભાતમાં ફેરવાઈ છે।’

Verse 53

नारद उवाच । अद्य मे सफलं देव प्रभातं तव दर्शनात् । कुशलं च न देवानां शीघ्रमुत्तिष्ठ गम्यताम्

નારદ બોલ્યા—હે દેવ! આજે તમારા દર્શનથી મારું પ્રભાત સફળ થયું. પરંતુ દેવતાઓનું કુશળ નથી; શીઘ્ર ઊઠો, આપણે જવું છે.

Verse 54

श्रीविष्णुरुवाच । ब्रह्मा चेन्द्रश्च रुद्रश्च ये चान्ये तु मरुद्गणाः । आपदः कारणं यच्च तत्समाख्यातुमर्हसि

શ્રીવિષ્ણુ બોલ્યા—બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર તથા અન્ય મરુદ્ગણો—તેમની આપત્તિનું કારણ શું છે, તે મને યોગ્ય રીતે કહી સમજાવ।

Verse 55

नारद उवाच । दानवेन महातीव्रं तपस्तप्तं सुदारुणम् । रुद्रेण च वरो दत्तो भस्मत्वं मनसेप्सितम्

નારદ બોલ્યા—એક દાનવે અત્યંત તીવ્ર અને ભયંકર તપ કર્યું. ત્યારે રુદ્રે તેને મનગમતો વર આપ્યો—બીજાને ભસ્મ કરી દેવાની શક્તિ.

Verse 56

वरदानबलेनैव स देवं हन्तुमर्हति । ईदृशं चेष्टितं ज्ञात्वा नीतो देवोऽमरैः सह

તે વરદાનના બળથી તે દેવને પણ મારવા સમર્થ છે. એવો ઇરાદો જાણી, દેવને અમરો સાથે ત્યાં લઈ જવામાં આવ્યો.

Verse 57

नारदस्य वचः श्रुत्वा जगाम समुनिर्हरिः । दृष्ट्वा देवस्तमीशानं गच्छन्तं दिशमुत्तराम्

નારદના વચન સાંભળી હરિ—મુનિશ્રેષ્ઠ—પ્રસ્થાન કર્યા. અને દેવ, ઈશાનને ઉત્તર દિશામાં જતા જોઈ, તેની પાછળ ગયો.

Verse 58

दृष्ट्वा देवं च रुद्रोऽथ परिष्वज्य पुनःपुनः । नमस्कृत्य जगन्नाथं देवं च मधुसूदनः

દેવને જોઈ રુદ્રે તેને વારંવાર પરિષ્વજ્ય કર્યું. ત્યારબાદ મધુસૂદન (વિષ્ણુ)એ જગન્નાથ, વિશ્વનાથ શિવદેવને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 59

विष्णुरुवाच । भयस्य कारणं देव कथ्यतां च महेश्वर । देवदानवयक्षाणां प्रेषयेयं यमालयम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવ, હે મહેશ્વર! આ ભયનું કારણ કહો. હું દેવો, દાનવો અને યક્ષોને યમાલયે મોકલી દઈશ.

Verse 60

ललाटे च कृतो धर्मो युष्माकं च महेश्वर । छित्त्वा शिरस्तथाङ्गानि इन्द्रियाणि न संशयः

હે મહેશ્વર! દંડવિધાનનો ધર્મ તો તમારા લલાટે જ સ્થાપિત છે—શિર, અંગો અને ઇન્દ્રિયો છેદવા; તેમાં સંશય નથી.

Verse 61

ईश्वर उवाच । नास्ति सौख्यं च मूर्खेषु नास्ति सौख्यं च रोगिषु । पराधीनेन सौख्यं तु स्त्रीजिते च विशेषतः

ઈશ્વરે કહ્યું—મૂર્ખોમાં સુખ નથી, રોગીઓમાં પણ સુખ નથી. પરાધીનને સુખ મળતું નથી—વિશેષ કરીને જે સ્ત્રીથી જીતાયેલો હોય.

Verse 62

स्त्रीजितेन मया विष्णो वरो दत्तस्तु दानवे । यस्य मूर्ध्नि न्यसेत्पाणिं स भवेद्भस्मपुंजवत्

હે વિષ્ણો! સ્ત્રીવશ થઈ મેં તે દાનવને વર આપ્યો—જેના મસ્તક પર તે હાથ મૂકે, તે ભસ્મરાશિ સમાન થઈ જાય.

Verse 63

अजेयश्चामरश्चैव मया ह्युक्तः स केशव । हन्तुमिच्छति मां पाप उपायस्तव विद्यते

હે કેશવ, મેં તેને અજેય અને અમર જાહેર કર્યો હતો. તે પાપી હવે મને જ મારવા ઈચ્છે છે; જો તમારી પાસે કોઈ ઉપાય હોય તો તે જણાવો.

Verse 64

विष्णुरुवाच । गच्छन्तु अमराः सर्वे युष्माभिः सह शङ्कर । उपायं सर्जयाम्यद्य वधार्थं दानवस्य च

વિષ્ણુ બોલ્યા: "હે શંકર, બધા દેવતાઓ તમારી સાથે જાય. આજે હું તે દાનવના વધ માટે એક ઉપાય રચીશ."

Verse 65

रेवायाश्च तटे तिष्ठ देव त्वममरैः सह । कालक्षेपो न कर्तव्यो गम्यतां त्वरितं प्रभो

"હે દેવ, તમે દેવતાઓ સાથે રેવા નદીના કિનારે રહો. વિલંબ ન કરો, હે પ્રભુ, જલ્દી જાઓ."

Verse 66

दक्षिणा यत्र गङ्गा च रेवा चैव महानदी । यत्रयत्र च दृश्येत प्राची चैव सरस्वती

જ્યાં દક્ષિણ ગંગા અને મહાનદી રેવા છે, અને જ્યાં જ્યાં પૂર્વવાહિની સરસ્વતી દેખાય છે.

Verse 67

। अध्याय

અહીં અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

Verse 68

सप्तजन्मकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः । एतत्तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्

સાત જન્મોમાં કરેલું પાપ નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી. આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 69

गम्यतां तत्र देवेश लुङ्केशं त्वं सहामरैः । विष्णोस्तु वचनादेव प्रविष्टो ह्रदमुत्तमम्

હે દેવેશ! અમરો સાથે તું ત્યાં લુંકેશ પાસે જા. વિષ્ણુના વચનમાત્રથી જ તે ઉત્તમ હ્રદમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 70

रतिं सुमहतीं चक्रे सह तत्र मरुद्गणैः । ततश्चानन्तरं देवो मायां कृत्वा ह्यनेकधा

ત્યાં તેણે મરુદ્ગણો સાથે અતિ મહાન રતિ (આનંદ) અનુભવ્યો. ત્યારબાદ દેવે અનેક રીતે માયા રચી.

Verse 71

वसन्तमासं संसृज्य उद्यानवनशोभितम् । अशोकैर्बकुलैश्चैव ब्रह्मवृक्षैः सुशोभनैः

તેણે વસંતઋતુ સર્જી અને સ્થળને ઉદ્યાનો તથા વનો વડે શોભિત કર્યું—અશોક, બકુલ અને સુંદર બ્રહ્મવૃક્ષોથી.

Verse 72

श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषैर्राजचम्पकैः । श्रीफलैश्च तथा तालैः कदम्बोदुम्बरैस्तथा

તે સ્થળ શ્રીવૃક્ષો અને કપિત્થ, શિરીષ અને રાજચંપક; શ્રીફળ અને તાલવૃક્ષો; તેમજ કદંબ અને ઉદુમ્બર વૃક્ષોથી શોભિત હતું.

Verse 73

अश्वत्थादिद्रुमैश्चैव नानावृक्षैरनेकशः । नानापुष्पैः सुगन्धाढ्यैर्भ्रमरैश्च निनादितम्

ત્યાં અશ્વત્થ વગેરે વૃક્ષો સહિત અનેક પ્રકારનાં વૃક્ષો બહુ પ્રમાણમાં હતાં. વિવિધ સુગંધિત પુષ્પોથી તે સ્થાન સમૃદ્ધ હતું અને ભમરાઓના મધુર ગુંજનથી ગુંજતું હતું.

Verse 74

तस्मिन्मध्ये महावृक्षो न्यग्रोधश्च सुशोभनः । बहुपक्षिसमायुक्तः कोकिलारावनादितः

તેના મધ્યમાં એક મહાવૃક્ષ—અતિ શોભાયમાન ન્યગ્રોધ (વટવૃક્ષ)—ઉભો હતો. અનેક પક્ષીઓથી ભરેલો તે કોકિલાના કલરવથી મધુર રીતે નિનાદિત થતો હતો.

Verse 75

कृष्णेन च कृतं तस्मिन्कन्यारूपं च तत्क्षणात् । न तस्याः सदृशी कन्या त्रैलोक्ये सचराचरे

એ જ ક્ષણે શ્રીકૃષ્ણે ત્યાં એક કન્યારૂપ રચ્યું. ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં તેની સમાન બીજી કોઈ કન્યા નહોતી.

Verse 76

अन्याश्च कन्यकाः सप्त सुरूपाः शुभलोचनाः । दिव्यरूपधराः सर्वा दिव्याभरणभूषिताः

અને બીજી સાત કન્યાઓ પણ હતી—સુરુપા, શુભ નેત્રવાળી. તેઓ સર્વે દિવ્ય રૂપ ધારણ કરનારીઓ અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત હતી.

Verse 77

पुमांसमभिकाङ्क्षन्त्यो यद्येकः कामयेत्स्त्रियः । मौक्तिकैर्रत्नमाणिक्यैर्वैडूर्यैश्च सुशोभनैः

જો કોઈ એક પુરુષ, પુરુષને ઇચ્છતી સ્ત્રીઓને કામે, તો તેઓ મૌક્તિક, રત્ન-માણિક્ય અને તેજસ્વી વૈડૂર્ય (લહસુનિયા) વડે સુશોભિત દેખાતી હતી.

Verse 78

कामहारैश्च वंशैश्च बद्धो हिन्दोलकः कृतः । आरूढाश्च महाकन्या गायन्ते सुस्वरं तदा

કામોદ્દીપક હારોથી અને વાંસના દંડોથી બાંધીને ઝૂલું બનાવાયું. ત્યારબાદ મહાકન્યાઓ તેમાં ચઢીને મધુર, સુસ્વરે ગાન કરવા લાગી.

Verse 79

मारुतः शीतलो वाति वनं स्पृष्ट्वा सुशोभनम् । वातेन प्रेरितो गन्धो दानवो घ्राणपीडितः

શીતળ પવન સુશોભિત વનને સ્પર્શ કરીને વહેવા લાગ્યો. તે પવનથી પ્રેરિત સુગંધ દાનવ સુધી પહોંચી અને તેની નાસિકા પર ભાર પડી ગયો.

Verse 80

ततः कुसुमगन्धेन विस्मयं परमं गतः । आघ्राय चेदृशं पुण्यं न दृष्टं न श्रुतं मया

પછી પુષ્પસુગંધથી તે પરમ વિસ્મયમાં પડ્યો. બોલ્યો—“આવી પવિત્ર સુગંધ મેં સૂંઘીને પણ કદી ન જોઈ, ન સાંભળી.”

Verse 81

वने चिन्तयतः किंचिद्ध्वनिगीतं सुशोभनम् । गीतस्य च ध्वनिं श्रुत्वा मोहितो मायया हरेः

વનમાં વિચાર કરતાં કરતાં તેને ક્યાંકથી એક સુશોભિત ગીતધ્વનિ સંભળાઈ. તે ગાનનો નાદ સાંભળીને તે હરિની માયાથી મોહિત થયો.

Verse 82

व्याधस्यैव महाकूटे पतन्ति च यथा मृगाः । कालस्पृष्टस्तथा कृष्णे पतितश्च नराधिप

હે નરાધિપ! જેમ હરણો શિકારીના મહાફંદામાં પડી જાય છે, તેમ જ કાળસ્પર્શથી તે કૃષ્ણની યોજનામાં પડી ગયો.

Verse 83

दृष्ट्वा कन्यां च तां दैत्यो मूर्च्छया पतितो भुवि । पतितेन तु दृष्टैका कन्या वटतले स्थिता

તે કન્યાને જોઈને દૈત્ય મૂર્છિત થઈને પૃથ્વી પર ઢળી પડ્યો. પડેલી અવસ્થામાં તેણે વડના ઝાડ નીચે ઉભેલી એક કન્યાને જોઈ.

Verse 84

आस्यं दृष्ट्वा तु नारीणां पुनः कामेन पीडितः । गृहीत्वा हेमदण्डं तु तां पातयितुमिच्छति

સ્ત્રીઓના મુખ જોઈને તે ફરીથી કામથી પીડિત થયો. સુવર્ણ દંડ હાથમાં લઈને તે તેને નીચે પાડવા ઈચ્છતો હતો.

Verse 85

कन्योवाच । मा मानुस्पर्शयत्वं हि कुमार्यहं कुलोत्तम । भो मुञ्च मुञ्च मां शीघ्रं यावद्गच्छाम्यहं गृहम्

કન્યા બોલી - હે કુલોત્તમ! મને સ્પર્શ કરશો નહીં, હું કુમારી છું. મને જલ્દી છોડી દો, છોડી દો, જેથી હું ઘરે જઈ શકું.

Verse 86

दानव उवाच । अहं विवाहमिच्छामि त्वया सह सुशोभने । भूपृष्ठे सकले राज्ञी भवस्येवं न संशयः

દાનવ બોલ્યો - હે સુંદરી! હું તારી સાથે લગ્ન કરવા ઈચ્છું છું. તું સમગ્ર પૃથ્વીની રાણી બનીશ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 87

कन्योवाच । पिता रक्षति कौमार्ये भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रो रक्षति वृद्धत्वे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

કન્યા બોલી - કૌમાર્યમાં પિતા રક્ષણ કરે છે, યુવાનીમાં પતિ રક્ષણ કરે છે, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્ર રક્ષણ કરે છે; સ્ત્રી સ્વતંત્રતાને યોગ્ય નથી.

Verse 88

न स्वातन्त्र्यं ममैवास्ति उत्पन्नाहं महत्कुले । याच्यस्तु मत्पिता भ्राता मातापि हि तथैव च

મારું પોતાનું સ્વાતંત્ર્ય નથી, કારણ કે હું મહાન કુળમાં જન્મી છું. તેથી મારા પિતા, ભાઈ અને એ જ રીતે મારી માતાને પણ વિનંતી કરવી પડશે.

Verse 89

दानव उवाच । यदि मां नेच्छसे त्वद्य स्वातन्त्र्यं नावलम्बसे । ममापि च तदा हत्या सत्यं च शुभलोचने

દાનવે કહ્યું—જો આજે તું મને ન ઇચ્છે અને પોતાના સ્વાતંત્ર્યનો આશ્રય ન લે, તો મારી તરફથી પણ હત્યા થશે; હે શુભલોચને, આ સત્ય છે.

Verse 90

कन्योवाच । विश्वासो नैव कर्तव्यो यादृशे तादृशे नरे । नराः स्त्रीषु विचित्राश्च लम्पटाः काममोहिताः

કન્યાએ કહ્યું—તારા જેવા પુરુષ પર વિશ્વાસ કરવો નહીં. પુરુષો સ્ત્રીઓ પ્રત્યે વિચિત્ર હોય છે—લંપટ, કામમોહિત.

Verse 91

परिणीय तु मां त्वं हि भुङ्क्ष्व भोगान्मया सह । जन्मनाशो भवेत्पश्चान्न त्वं नान्यो भवेन्मम

પ્રથમ વિધિપૂર્વક મને પરણી લે; પછી મારી સાથે ભોગો ભોગવ. પછી પ્રાણનાશ પણ થાય તો, મારા માટે ન તું (દૂષક રૂપે) રહે, ન બીજો કોઈ રહે.

Verse 92

ब्राह्मणी क्षत्रिणी वैशी शूद्री यावत्तथैव च । द्वितीयो न भवेद्भर्ता एकाकी चेह जन्मनि

બ્રાહ્મણી, ક્ષત્રિણી, વૈશ્યા કે શૂદ્રી—જે હોય તે; આ જન્મમાં બીજો પતિ ન હોવો જોઈએ, એક જ પતિ પ્રત્યે નિષ્ઠા રાખવી.

Verse 93

दानव उवाच । यत्त्वया गदितं वाक्यं तन्मया धारितं हृदि । प्रत्ययं मे कुरुष्वाद्य यत्ते मनसि रोचते

દાનવે કહ્યું—તમે કહેલા વચનો મેં હૃદયમાં ધારણ કર્યા છે. આજે મને નિશ્ચય આપો—તમારા મનને જે યોગ્ય લાગે તે જ કરો.

Verse 94

कन्योवाच । जानीष्व गोपकन्यां मां क्रीडामि सखिभिः सह । अस्मत्कुलेषु यद्दिव्यं तत्कुरुष्व यथाविधि

કન્યાએ કહ્યું—મને ગોપકન્યા તરીકે જાણો; હું સખીઓ સાથે ક્રીડા કરું છું. અમારા કુળોમાં જે દિવ્ય રীতি છે, તે યથાવિધી કરો.

Verse 95

न तद्दिव्यं कुलेऽस्माकं विषं कोशं न तत्तुला । गोपान्वयेषु सर्वेषु हस्तः शिरसि दीयते

અમારા કુળમાં એવું કોઈ ‘અદ્ભુત’ નથી—ન વિષનો કોશ, ન એવી તુલા. ગોપવંશના સર્વ કુળોમાં તો શિર પર હાથ મૂકવામાં આવે છે (આશીર્વાદરૂપે).

Verse 96

कामान्धेनैव राजेन्द्र निक्षिप्तो मस्तके करः । तत्क्षणाद्भस्मसाद्भूतो दग्धस्तृणचयो यथा

હે રાજેન્દ્ર! કામથી અંધ બની તેણે મસ્તક પર હાથ મૂક્યો; તે જ ક્ષણે તે ભસ્મીભૂત થયો—જેમ અગ્નિથી તૃણનો ઢગલો બળી રાખ થાય.

Verse 97

केशवोपरि देवैस्तु पुष्पवृष्टिः शुभा कृता । हृष्टाः सर्वेऽगमन्देवाः स्वस्थानं विगतज्वराः

પછી દેવોએ કેશવ પર શુભ પુષ્પવર્ષા કરી. સર્વ દેવો હર્ષિત થઈ, વ્યથા દૂર થઈ, પોતાના-પોતાના ધામે પરત ગયા.

Verse 98

क्षीरोदं केशवो गच्छत्कालपृष्ठे निपातिते । य इदं शृणुयाद्भक्त्या चरितं दानवस्य च

દાનવ પાતિત થતાં કેશવ ક્ષીરસાગર તરફ ગયા. જે ભક્તિપૂર્વક આ દાનવચરિત્રનું શ્રવણ કરે છે…

Verse 99

स जयी जायते नित्यं शङ्करस्य वचो यथा । एतस्मात्कारणाद्राजंल्लिङ्गेश्वरमिति श्रुतम्

શંકરના વચન મુજબ તે સદૈવ વિજયી બની જન્મે છે. આ કારણથી, હે રાજન, તે ‘લિંગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 100

लीनं च पातकं यस्मात्स्नानमात्रेण नश्यति । त्वगस्थि शोणितं मांसं मेदःस्नायुस्तथैव च

જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ ગાઢ રીતે ચોંટેલું પાપ નાશ પામે છે—ત્વચા, અસ્થિ, રક્ત, માંસ, મેદ અને સ્નાયુમાં રહેલું પણ.

Verse 101

मज्जाशुक्रगतं पापं नश्यते जन्मकोटिजम् । लुङ्केश्वरे महाराज तोयं पिबति भक्तितः

મજ્જા અને શુક્રમાં વસેલું, કરોડો જન્મનું સંચિત પાપ પણ—હે મહારાજ—લુંકેશ્વરે ભક્તિપૂર્વક જળ પીએ તો નાશ પામે છે.

Verse 102

त्रिभिः प्रसृतिमात्राभिः पापं याति सहस्रधा । विशेषेण चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ तु चाष्टमी

માત્ર ત્રણ અંજલિ-પ્રમાણથી પાપ સહસ્રધા નાશ પામે છે—વિશેષ કરીને ચતુર્દશીએ (બન્ને પક્ષોમાં) તથા અષ્ટમીએ પણ.

Verse 103

उपोष्य यो नरो भक्त्या पित्ःणां पाण्डुनन्दन । उद्धृतास्तेन ते सर्वे नारकीयाः पितामहाः

હે પાંડુનંદન! જે મનુષ્ય પિતૃઓના નિમિત્તે ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરે છે, તેના દ્વારા નરકગતિમાં પડેલા હોય તોય સર્વ પિતામહો ઉદ્ધરાય છે.

Verse 104

काकिणीं चैव यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत्

જે વેદપારગ બ્રાહ્મણને કાકિણી માત્ર પણ દાન આપે છે, તે સર્વ દાનફળ પ્રાપ્ત કરે છે—કુરુક્ષેત્રાદિ પવિત્ર ક્ષેત્રોના પુણ્ય સહિત।

Verse 105

प्राप्तं तु नान्यथा राजञ्छङ्करो वदते त्विदम् । स्पर्शलिङ्गमिदं राजञ्छङ्करेण तु निर्मितम्

હે રાજન! આ વાત સાચી જ છે, અન્યથા નથી—સ્વયં શંકર જ એવું કહે છે. હે રાજન! આ સ્પર્શલિંગ શંકરે જ રચ્યું છે.

Verse 106

स्पर्शमात्रे मनुष्याणां रुद्रवासोऽभिजायते । तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत्

માત્ર સ્પર્શથી મનુષ્યોને રુદ્રલોકમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે; અને તેથી સર્વ દાનફળ તથા કુરુક્ષેત્રાદિનું પુણ્ય પણ મળે છે.

Verse 107

एतस्मात्कारणाद्राजंल्लोकपालाश्च रक्षकाः । दुर्गा च रक्षणे सृष्टा चतुर्हस्तधरा शुभा

આ કારણથી, હે રાજન, લોકપાલોને રક્ષક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા; અને રક્ષણાર્થે દુર્ગાદેવી પણ પ્રગટ થઈ—શુભા, ચતુર્ભુજધારિણી।

Verse 108

धनदो लोकपालेशो रक्षकश्चेश्वरस्य च । रक्षति च सदा कालं ग्रहव्यापाररूपतः

ધનદ (કુબેર) લોકપાલોમાં અધિપતિ છે અને પરમેશ્વરનો પણ રક્ષક છે; ગ્રહોના વ્યવહારરૂપે તે સદા કાળનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 109

पुत्रभ्रातृसमारूपैः स्वामिसम्बन्धरूपिभिः । लङ्केश्वरं च राजेन्द्र देवैर्नाद्यापि मुच्यते

હે રાજેન્દ્ર! પુત્રત્વ અને ભ્રાતૃત્વ જેવા, સ્વામી-સંબંધરૂપ બંધનોમાં બંધાયેલા હોવાથી દેવો આજેય લંકેશ્વરને મુક્ત કરતા નથી.