Adhyaya 20
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર માર્કંડેયને શારઙ્ગધન્વા (વિષ્ણુ)ના અનુભૂત પ્રભાવનું વર્ણન કરવા વિનંતી કરે છે. માર્કંડેય પ્રલયના લક્ષણો કહે છે—ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, ધૂળવર્ષા, ભયંકર નાદ—અને પછી જીવજગત તથા ભૂદૃશ્યોના લયનું ચિત્રણ કરે છે. ત્યારબાદ દ્વાદશ આદિત્યોનું દર્શન આવે છે; તેમની તાપજ્વાળાથી લોક દગ્ધ થાય છે, પરંતુ અદગ્ધ રૂપે માત્ર રેવા અને તેઓ પોતે જ દેખાય છે. તરસથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ ઉપર ચઢે છે અને અલંકૃત વિશાળ વિશ્વધામમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પુરુષોત્તમને શયનસ્થ જોઈ લે છે. તેઓ દીર્ઘ સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુને જગતાધાર, કાળ-યુગો તથા સર્જન-પ્રલયના કારણરૂપે વંદે છે. ત્યારબાદ હરા (શિવ) પ્રગટ થાય છે અને પછી દેવીનું પ્રાકટ્ય ધર્મસંકટ ઊભું કરે છે—બાળકનું મૃત્યુ ટાળવા સ્તન્યપાન કરાવવું યોગ્ય છે કે નહીં; બ્રાહ્મણ સંસ્કારોની મર્યાદા (અંતે અડતાલીસ સંસ્કારો) ચર્ચાય છે, પરંતુ દેવી બાળકની અવગણનાને મહાપાપ કહી ચેતવે છે. દીર્ઘ સ્વપ્નસમાન કાળ પછી દેવી ઓળખ ખુલાસે કરે છે—શયનસ્થ પુરુષ કૃષ્ણ/વિષ્ણુ, બીજો હરા, ચાર કલશ સમુદ્રો, બાળક બ્રહ્મા, અને તે પોતે સાતદ્વીપી પૃથ્વી; રેવાને નર્મદા કહે છે અને તે નાશ પામતી નથી. અંતે આ કથાશ્રવણની પાવનતા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે અને વધુ પ્રશ્ન માટે આમંત્રણ મળે છે.
Shlokas
Verse 1
। युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે અનઘ! તમારી કૃપાથી મેં અનેક ધર્મો તથા સર્વદેવ દ્વારા કરાયેલા સંહારના વર્ણનો સાંભળ્યા છે—એ જ ઘટનાઓ તમે સ્વયં જોયેલી છે.
Verse 2
साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
હવે હું શારઙ્ગધન્વા (વિષ્ણુ) ના પ્રભાવને સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! તમે તેને સ્વયં અનુભવ્યો છે; તેથી મને તે કહેવું તમને યોગ્ય છે.
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હવે પછી હું પ્રજાસંહારનાં લક્ષણો કહું છું; ત્યારે કયા ચિહ્નો દેખાય છે અને કલ્પચક્ર કેવી રીતે ક્રમે પ્રવર્તે તથા વિધિવત્ ગોઠવાય છે તે જણાવું છું।
Verse 4
उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः
ગર્જના સાથે ઉલ્કાપાત થાય છે અને ધરતી પણ કંપે છે. ધૂળનો વરસાદ પડે છે અને ભયંકર ગર્જનાસમાન ઘોષ સર્વત્ર ગુંજે છે।
Verse 5
यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते
યક્ષ, કિન્નર, ગંધર્વ, પિશાચ, નાગજાતિ અને રાક્ષસ—યુગાંત ઉપસ્થિત થતાં એ સર્વે પ્રલયને પામે છે।
Verse 6
पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च
પર્વતો, સાગરો, નદીઓ અને વિવિધ સરોવરો—વૃક્ષો પણ શેષ-સ્થિતિને પામે છે; વેલીઓ અને તૃણ પણ એ જ અવશેષ દશામાં આવે છે।
Verse 7
एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे
આ રીતે સર્વત્ર વ્યાકુલતા થાય, સર્વ ઔષધિઓ અને જળ દૂર થઈ જાય; ત્યારે ચરાચર સહિત ત્રિલોક્ય જાણે સૂકા કાષ્ઠરૂપ બની જાય છે।
Verse 8
यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्
મધ્યાહ્ને સ્નાનકાળ ઉપસ્થિત થતાં હું જોતા હતો; ત્યારે ત્રિલોક જ્વાલારૂપ, નજરે ન ચડે એવું દુર્નિરીક્ષ અને નજીક જવું અશક્ય એવું દુરાસદ દેખાયું।
Verse 9
द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ
હે પ્રિય! પૂર્વમાં બે સૂર્ય દેખાયા; તેમ જ પશ્ચિમ અને ઉત્તરમાં પણ; અને દક્ષિણમાં પણ બે પ્રતાપી સૂર્ય દેખાયા।
Verse 10
द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्
બે સૂર્ય નાગલોકમાં હતા અને બે આકાશના મધ્યમાં; આ રીતે આ બાર આદિત્યો સર્વ દિશામાં તપીને દહન કરવા લાગ્યા।
Verse 11
पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा
તેમણે પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત આખી પૃથ્વીને દહાવી દીધી. રેવા અને મને છોડીને કશુંય અદગ્ધ દેખાતું ન હતું।
Verse 12
पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा
પૃથ્વી દહાતી હતી ત્યારે હવિષ્યનો સુગંધ ફેલાયો. ત્યાર પછી મારું શરીર સૂકાઈ ગયું અને સહન ન થાય એવી તરસ મને ઘેરી વળી।
Verse 13
न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्
મને પીવાનું પાણી ક્યાંય મળ્યું નહીં; સૂર્યકિરણોએ બધું સુકવી નાખ્યું હતું. જ્યારે મેં કમંડલુ જોયું, તો તેમાંનું પાણી પણ સુકાઈ ગયું હતું.
Verse 14
ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति
ત્યારે હું શોકથી દગ્ધ હતો અને ખાસ કરીને ભૂખ તથા તરસથી પીડાતો હતો. હું ધરતી પરથી ઉછળી ઉપર ગયો અને આકાશ તરફ નજર કરી.
Verse 15
तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम
ત્યારે મેં આકાશમાં એક મહેલ જોયો, જે મનોહર શૃંગાર-અલંકારોથી સજ્જ હતો. હે રાજશ્રેષ્ઠ, તે શું છે તે જાણવા ઉત્સુક થઈ હું તેની તરફ નીકળ્યો.
Verse 16
प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः
તે અદ્ભુત પ્રાકારથી ઘેરાયેલું હતું અને કપાટ તથા અર્ગળથી શોભિત હતું. વિચિત્ર શિખરોવાળું તે દ્વારપ્રદેશે હું પહોંચી ગયો.
Verse 17
षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्
તેની ઊંચાઈ છ્યાસી હજાર યોજન હતી; અને પહોળાઈ તેની અડધી. તે અલગ રીતે ઊભું હતું—સુવર્ણમય અને રત્નોથી અલંકૃત.
Verse 18
तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्
ત્યાં મધ્યમાં, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મેં એક પરમ ઉત્તમ શય્યા જોઈ; અને તે શય્યા ઉપર દિવ્ય કેશવાળો એક પુરુષ શયન કરતો હતો।
Verse 19
विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्
તેણાં કેશોના અગ્રભાગ મનોહર રીતે વળાંકદાર હતા; તેનું સમગ્ર સ્વરૂપ એક યોજન જેટલું વિસ્તૃત હતું; અને દીપ્ત કાંતિ ધરાવતા વિચિત્ર મુકુટથી તે શોભિત હતો।
Verse 20
श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्
તે શ્યામવર્ણ, કમલપત્ર સમાન નેત્રોવાળો, તેજસ્વી અને સુનાસિક હતો; સિંહસમાન મુખ, દીર્ઘ ભુજાઓ, અને ગાલ પર ઉત્તમ મૂછ-દાઢીના ચિહ્નો હતા।
Verse 21
त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्
ત્રિવળીના સુમધુર વળાંકથી તે મનોહર હતો અને કર્ણકુંડલોથી ભૂષિત; વિશાળ આકાર, પુષ્ટ અંગોવાળો, અને પાર्श્વોમાં શુભ આવર્તચિહ્નોથી અલંકૃત હતો।
Verse 22
शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्
કટિભાગે તે શોભિત હતો અને જાનુ તથા જંઘા સ્પષ્ટ રીતે વિભક્ત હતાં; દેવના પાદતળ પર પદ્મચિહ્નો હતાં, અને આંગળીઓના નખ તામ્રવર્ણ હતાં।
Verse 23
मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्
મેઘગર્જના સમો ગંભીર નાદ ધરાવનાર, સર્વ અંગોમાં અતિ સુંદર, શય્યાના મધ્યમાં વિરાજમાન તે પુરુષોત્તમ દેવને મેં દર્શન કર્યું।
Verse 24
शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्
શય્યા પર શયન કરતા, હાથોમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર; અને જમણી બાજુ જપમાળા ધરાવતો ઉંચો કર—તે દસ હજાર સૂર્ય સમો તેજસ્વી પ્રકાશતો હતો।
Verse 25
तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण
તે દેવને જોઈ ભક્તિથી પરિપૂર્ણ થઈ, સ્તુતિ કરવા તૈયાર થયો: “જય હો જયેશ! જય હો વાગીશ! જય હો દિવ્ય અંગોને અલંકારોથી શોભિત કરનાર!”
Verse 26
जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर
જય હો દેવપતે શ્રીમાન! તમે સాక్షાત્ સનાતન બ્રહ્મ છો. સર્વ લોક તમારા શરીરમાં સ્થિત છે; હે પરમેશ્વર, તમે જ પરમ ગતિ અને આશ્રય છો।
Verse 27
त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः
હે દેવેશ! સર્વ લોક તમારા આધાર પર જ સ્થિત છે. તમે સર્વ સત્ત્વોમાં શ્રેષ્ઠ છો; તમે કર્તા છો અને ધરણીને ધારણ કરનાર ધરણીધર છો।
Verse 28
त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्
અગ્નિહોત્ર કર્મોમાં હૌત્ર અર્પણ તું જ છે; સૂત્ર અને મંત્ર પણ તું જ છે. તું જ ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણ છે, અને તું જ માહેશ્વર—શિવનું પરમ પદ છે.
Verse 29
त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्
સર્વ કીર્તિઓમાં કીર્તિ તું જ છે; દૈન્ય અને પાપનો નાશ કરનાર તું જ છે. તું જ નૈમિષ અને કુરુક્ષેત્ર છે; તું જ વિષ્ણુનું પરમ પદ પણ છે.
Verse 30
त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्
હે દેવ! તારી લીલામાત્રથી ધરતી તારા પદથી આક્રાંત થઈ. તારા દ્વારા જ બલિ બંધાયો, અને તારા દ્વારા જ ઇન્દ્રનું પદ ફરી સ્થિર થયું.
Verse 31
त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्
હે દેવ! તું જ કલિ અને દ્વાપર છે; તું જ ત્રેતા અને કૃતયુગ પણ છે. તું જ પ્રલંબદમન કરનાર; તું જ સ્રષ્ટા અને તું જ વિનાશકર્તા છે.
Verse 32
त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः
તારા દ્વારા જ લોકો ધારણ થાય છે; તું જ કાળ છે, સર્વસંહારક. હે દેવ! તારા દ્વારા જ સર્વ દેવયોનિઓ અને દિવ્ય વંશપરંપરાઓ સર્જાઈ છે.
Verse 33
त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः
તમે જ સર્વ લોકોના માર્ગ છો, તમે જ મોક્ષ—પરમ ગતિ છો. તમારાથી રજોગુણસ્વરૂપ સનાતન દેવ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ ક્રોધથી રુદ્ર પ્રગટે છે. પરંતુ તમે સત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છો.
Verse 34
एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः
હે દેવ! આ સમગ્ર ચરાચર સૃષ્ટિ તારી દિવ્ય લીલા માટે જ તું રચી છે. આમ દુઃખથી સંતપ્ત દેહ સાથે મેં પ્રભુ, સ્વામી દેવની સ્તુતિ કરી.
Verse 35
भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्
હે રાજન! પરમ ભક્તિથી સર્વભૂતોના પતિ એવા પ્રભુની સ્તુતિ કરતાં હું ત્યાં પાણીથી કાંઠે સુધી ભરેલા ઘડા જોયા.
Verse 36
ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि
પછી જે તરસ હું ભૂલી ગયો હતો, તે ફરી વધવા લાગી. ત્યારે હું તે પુરુષના પાર्श્વ તરફ સરકી નજીક ગયો.
Verse 37
पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते
પાણી પીવાની ઇચ્છાથી મેં ફરી વિચાર કર્યો. પરંતુ તેણે મને જોયો નહીં; અને તે સૂતો હોવા છતાં જાગ્યો નહીં.
Verse 38
यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्
જે પાપમોહથી મોહિત થઈ સુખથી સૂતા મનુષ્યને જગાડે છે, તેના તે પાપનું ફળ અતિ મહાન્—બ્રહ્મહત્યાના ફળ સમાન છે.
Verse 39
एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी
હું આમ વિચારતો હતો ત્યારે બીજો પુરુષ આવ્યો. તે ન તો મને જુએ છે, ન કંઈ બોલે છે; તેના ડાબા ખભા પર મૃગચર્મ હતું.
Verse 40
जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः
તે જટાધારી, કમંડલુ ધારણ કરનાર, હાથમાં દંડ ધરાવનાર, મેખલાથી વૃત; સર્વ અંગ ભસ્મથી લિપ્ત—મહાતેજસ્વી અને ત્રિલોચન હતો.
Verse 41
यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा । तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा
હું તેને સ્તુતિ કરવા ઇચ્છીને સ્વચ્છ દૃષ્ટિથી જોયો, તે જ ક્ષણે તેના સર્વ અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, મહાન રૂપસમ્પદાથી યુક્ત એવી દેવીસમાન પ્રભા પ્રગટ થઈ.
Verse 42
अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः
મેં એક આવૃત નારીને જોઈ, જે સર્વ આભૂષણોથી શોભિત હતી. તેને જોઈ હું ભૂમિ પર પડી ગયો અને પછી બોલ્યો—“જયસ્વ!”
Verse 43
जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा
રુદ્રના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દેવી, તને જય હો; હે સનાતની શક્તિવાહિની, તને જય હો. કૌમારી, માહેન્દ્રિ, વૈષ્ણવી તથા વારુણી રૂપે પણ તને જય હો.
Verse 44
जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे
કૌબેરી રૂપે તને જય, સાવિત્રી રૂપે તને જય; હે ધાત્રી, હે વરાનને, તને જય. તરસથી તપ્ત થયેલા મારા દેહની રક્ષા કર—ચરાચર સર્વમાં.
Verse 45
श्रीदेव्युवाच । प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम
શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે વિપ્રશાર્દૂલ, તારા સુશોભન વચનોથી હું પ્રસન્ન છું. હે દ્વિજોત્તમ, તારા મનમાં જે છે તે મેં જાણી લીધું છે.
Verse 46
शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया
સાંભળ, હે વિપ્ર—મારે પણ આ અતિ દારુણ વ્રત છે. સ્ત્રીસ્વભાવની ચંચળતાથી મેં તેને આરંભ્યું; મંદબુદ્ધિ માટે આ વ્રત ખરેખર દુષ્કર છે.
Verse 47
यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके
જો મને પુત્ર થવાનો હોય—ધર્મનિષ્ઠ અને લોકવિખ્યાત—તો પહેલાં વિપ્રને સ્તન અર્પી, પછી તે હું બાળકને આપીશ.
Verse 48
स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि
હે મહામુને! મેં જેમ કહ્યું હતું તેમ મારો પુત્ર ઉત્પન્ન થયો છે. હે વિપ્રેન્દ્ર! જો જીવવું ઇચ્છો તો સ્તનપાન કરો.
Verse 49
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— આ વિપ્રો માટે અકાર્ય છે; જે આ સ્તન પીએ તેને ફરી ઉપનયન કરાવવું પડે અને તે વ્રતસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતો નથી.
Verse 50
ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु
હે પદ્મલોચને! ત્રિલોકમાં પણ બ્રાહ્મણત્વ દુર્લભ છે. સંસ્કારોથી વિપ્ર સંસ્કૃત બને છે— જે સંસ્કારોથી તે સાચે વિપ્ર બને છે તે સાંભળો.
Verse 51
प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् । बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते
સ્ત્રીસંબંધિત સંસ્કારોમાં પ્રથમ ‘બીજવાપન’ છે. બીજ-પ્રક્ષેપણ જ મુખ્ય હોવાથી તેને ‘બીજક્ષેપ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 52
तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्
ત્યારબાદ, હે મહાભાગે! બીજો ‘ગર્ભાધાન’ સંસ્કાર છે; ત્રીજો ‘પુંસવન’ અને ચોથો ‘સીમંત’ સંસ્કાર છે.
Verse 53
पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्
પાંચમો સંસ્કાર જાતકર્મ છે; છઠ્ઠો નામકરણ કહેવાય છે. સાતમો નિષ્ક્રમણ (પ્રથમ બહાર જવું) અને આઠમો અન્નપ્રાશન (પ્રથમ અન્નસેવન) છે.
Verse 54
नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा
નવમો ચૂડાકર્મ (મુંડન) અને દસમો મૌંજીબંધન (મુંજા-મેખલા બાંધવી) છે. તેમજ ઐષિક, દાર્વિક, સૌમિક અને ભૌમિક એવા વિધિઓ પણ છે.
Verse 55
पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने
પત્ની-સંયોજન (વિવાહ) પણ એક અન્ય સંસ્કાર છે; ત્યાર પછી દૈવકર્મો આવે છે. પછી માનુષ્યકર્મ અને પિતૃકર્મ—આ રીતે શુભ ગણતરીમાં એ દસ અને આઠમાં ગણાય છે.
Verse 56
भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्
ત્યાર પછી ભૂતયજ્ઞ, ભવ્યહોમ, ઇષ્ટિયાગ અને ત્યારપછી પાર્વણવિધિ થાય છે.
Verse 57
श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः
શ્રાવણ માસમાં શ્રાદ્ધ, આગ્રયણવિધિ; તેમજ ચૈત્ર અને આશ્વયુજમાં દશમી-પૌર્ણમાસી પ્રસંગે (અનુષ્ઠાન); અને નિરૂઢપશુ, સવન, સૌત્રામણી, અગ્નિષ્ટોમ તથા અત્યગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞો.
Verse 58
षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति
ષોડશી, વાજપેય, અતિરાત્ર, આપ્તોર્યામ તથા ઓડશ અને વાજપેય આદિ યજ્ઞવિધિઓ પણ ગણાય છે. અને ગુણો—સર્વભૂતો પ્રત્યે ક્ષમા, અનસૂયા (દ્વેષરહિતતા), શૌચ, મંગલમય આચરણ, અકાર્પણ્ય (ઉદારતા) અને અસ્ફૃહા (નિર્લોભતા)।
Verse 59
एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति
આ અડતાલીસ સંસ્કારોથી સમ્યક્ સંસ્કૃત થયેલો મનુષ્ય (ખરો) બ્રાહ્મણ બને છે।
Verse 60
एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्
હે મહાભાગે, આ જાણીને તું મને દૂધ ન પિવડાવ. હે ભદ્રે, આ સ્તન તો શિશુ માટે પીવાનું છે; મારા જેવો તેને કેવી રીતે પી શકે?
Verse 61
ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्
મારા આ વચન સાંભળી તે સ્ત્રીએ ઉત્તર આપ્યો।
Verse 62
यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति
તું જો સ્તન્યદૂધ ન પીવે તો બાળક મરી જશે. ત્રણેય લોકોમાં—વેદોમાં અને સ્મૃતિઓમાં પણ—એવું સાંભળવામાં આવે છે કે સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળી શકે, પરંતુ ભ્રૂણહત્યાનું પાપ સહેલાઈથી છૂટતું નથી।
Verse 63
भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया
હે મહાભાગવત! તારી હત્યા પણ ફરી નિશ્ચયે થશે; ભ્રૂણહત્યાના પાપથી જીવ આઠસો જન્મો સુધી ક્લેશ ભોગવે છે।
Verse 64
मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः
મૃત્યુ પછી તે ત્રણસો વર્ષ સુધી કૂતરાની યોનિ પામે છે; તે અવધિ પૂરી થતાં ફરી કાગડાની યોનિમાં જાય છે।
Verse 65
तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः
ત્યાં પણ પાપકર્મી આઠસો વર્ષ ક્લેશ ભોગવે છે; તે દસ જન્મો સુધી વરાહ બને છે અને અંતે કૃમિ-યોનિમાં જન્મે છે।
Verse 66
ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप
પછી ‘આરોહિણી’ ગતિ પ્રાપ્ત કરીને તે ગાય, હાથી, ઘોડો અને મનુષ્ય-યોનિમાં જન્મ લે છે; એવું શ્રુતિ, શાસ્ત્ર અને વેદોમાં સાંભળવામાં આવે છે, હે પરંતપ।
Verse 67
सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्
હે દ્વિજોત્તમ! બાલહત્યા સર્વ પાપોથી અધિક મહાપાપ છે; બાલહત્યાથી કલુષિત બ્રાહ્મણ નિશ્ચયે નરકમાં દહે છે।
Verse 68
वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव
તે આઠસો વર્ષ સુધી યમની યાતનાઓ ભોગવે છે. તેથી મારું સ્તનદૂધ પીવાથી તારો દોષ તુલનાએ ઓછો થાય છે.
Verse 69
तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्
એ જ રીતે ન પીવાથી અનેક વર્ષો સુધી રહેતું પાપ થાય છે. સ્તનદૂધ પીવાથી તારી ભૂખ-તરસ શમે છે અને પુણ્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 70
अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्
અતએવ અહીં ક્યારેય મનમાં સંશય ન રાખ. આવો, હે વિપ્ર! બાળકના હિતાર્થે, ઇચ્છા મુજબ મારું સ્તનદૂધ પીવો.
Verse 71
ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्
પછી તેના વચન સાંભળી હું સ્તનપાન કરવા ઉદ્યત થયો. પરંતુ તે ઉત્તમ દૂધ પીતા છતાં મને તૃપ્તિ થઈ નહીં.
Verse 72
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः
હે ભારત! ત્રીસ હજાર વર્ષો અને તેમ જ વધુ સૈકડો વર્ષો વીતી ગયા. ત્યારબાદ હું તેની ગોદમાં જાગ્યો—માયાનિદ્રાથી મોહિત થઈને.
Verse 73
निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो
જ્યારે મારી નિદ્રાનો મોહ દૂર થયો, ત્યારે હે પાંડવ! જેટલો સમય મેં ચારે તરફ નજર કરી, તેટલો સમય ન તો કોઈ સૂતો દેખાયો, ન તો તે બાળક, હે પ્રભુ, દેખાયો।
Verse 74
चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते
ત્યાં, હે ભારત! મેં ચાર કુંભ જોયા; પરંતુ તે દેવીને ન જોઈ—તે ખરેખર ક્યાંક ચાલી ગઈ હતી, જે તને પણ અજાણ છે।
Verse 75
एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्
તે આમ વિચારતો અને ચિંતામાં લીન થઈ ઊભો હતો; ત્યારે દેવી હળવી સ્મિતભરી મૃદુ વાણીથી તેને આ વચન બોલી।
Verse 76
श्रीदेव्युवाच । कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः । ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम
શ્રીદેવી બોલ્યાં—જે શ્યામ પુરુષને તું સૂતો જોયો, તે કૃષ્ણ (વિષ્ણુ) છે; બીજો જે આવ્યો તે હર (શિવ) છે. અને તે ચાર કુંભ, હે દ્વિજોત્તમ, ચાર સમુદ્રો છે।
Verse 77
यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता
અને જે બાળક તું જોયો, તે લોકપિતામહ બ્રહ્મા છે. અને મને પૃથ્વી જ જાણ—સપ્તદ્વીપો સહિત સર્વત્ર વ્યાપેલી।
Verse 78
या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्
જે તને પરિત્યજીને ગઈ, તે ભૂતલ પર સુદૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થઈ. અને હવે, હે વિપ્ર, તું નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી નર્મદાનું દર્શન કરે છે.
Verse 79
सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा
સર્વ પ્રાણીઓના ઉપકાર માટે વિશાળ અને પુણ્યલક્ષણાવાળી આ નદી ‘રેવા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે ‘મરી નથી’—એથી તેનું નામ નર્મદા છે.
Verse 80
एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
આ રીતે જાણીને શાંતિને પ્રાપ્ત થા; હે મહામુને, સ્વસ્થ અને સ્થિર થા. એમ કહી દેવી ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ.
Verse 81
एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्
પ્રલયકાળે ભગવાન સદા સત્ત્વસ્થિતીમાં શયન કરે છે. સત્ત્વરૂપ મહાદેવ જ તે આધાર છે, જેના પર આ જગત સ્થિત છે.
Verse 82
एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम
આ રીતે મેં જાતે આ ઉત્તમ આશ્ચર્યનો અનુભવ અને દર્શન કર્યું. હે નરોત્તમ, સર્વપાપહર એવી આ પુણ્યકથા તને કહી છે.
Verse 83
विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
તમે જે વિષયે પૂછ્યું હતું તે વિષ્ણુનું ચરિત આ રીતે કહેલું છે. હવે ફરી, હે મહાબાહો, બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?