Adhyaya 139
અધ્યાય ૧૩૯માં માર્કંડેય યાત્રા-માર્ગદર્શનરૂપે સોમતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. આ અદ્વિતીય પુણ્યસ્થાન છે, જ્યાં સોમએ તપ કરીને દિવ્ય નક્ષત્ર-પથ પ્રાપ્ત કર્યો. અહીં પ્રથમ તીર્થસ્નાન, પછી વિધિપૂર્વક આચમન અને જપ, અને અંતે રવિ (સૂર્ય)નું ધ્યાન—આ ક્રમ નિર્દેશિત છે. આ તીર્થમાં કરેલી સાધનાનો ફળ ઋગ્-યજુર્-સામ વેદપાઠ તથા ગાયત્રીજપના ફળ સમાન કહેવાયો છે. બહ્વૃચ, અધ્વર્યು, છાન્દોગ જેવા વેદવિદો અને અધ્યયન-સમાપ્ત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, તેમજ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પાદુકા/ચપ્પલ, છત્ર, વસ્ત્ર, કમ્બળ, ઘોડા વગેરે દાન આપવું ‘કોટિ’ પુણ્યરૂપે પ્રશંસિત છે. અંતે સંયમ-વૈરાગ્યની વાત—જ્યાં મુનિ ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે તે સ્થાન કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ અને પુષ્કર સમાન છે; તેથી ગ્રહણ, સંક્રાંતિ અને વ્યતીપાત સમયે યોગીઓનું વિશેષ સન્માન કરવું જોઈએ. જે આ તીર્થમાં સંન્યાસ ગ્રહણ કરે તે વિમાનથી સ્વર્ગે જઈ સોમનો પરિચારક બની, સોમની દિવ્ય સુખસંપત્તિમાં ભાગીદાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सोमतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा नक्षत्रपथमास्थितः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહારાજ, અનુત્તમ સોમતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં સોમ (ચંદ્ર) તપ કરીને નક્ષત્રપથને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 2
तत्र तीर्थे तु यः स्नायादाचम्य विधिपूर्वकम् । कृतजाप्यो रविं ध्यायेत्तस्य पुण्यफलं शृणु
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક આચમન કરે, જપ પૂર્ણ કરીને રવિ (સૂર્ય)નું ધ્યાન કરે—તેનું પુણ્યફળ સાંભળો।
Verse 3
ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां सामवेदेन भारत । जपतो यत्फलं प्रोक्तं गायत्र्या चात्र तत्फलम्
હે ભારત, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના જપનું જે ફળ કહેલું છે, અહીં ગાયત્રી-જપથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेच्छुचिः । तेन सम्यग्विधानेन कोटिर्भवति भोजिता
તે તીર્થમાં જે શુચિ રહી ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તે સમ્યક્ વિધિથી કરેલા કર્મ વડે કરોડોને ભોજન કરાવ્યા સમાન પુણ્ય પામે છે।
Verse 5
पादुकोपानहौ छत्रं वस्त्रकम्बलवाजिनः । यो दत्ते विप्रमुख्याय तस्य तत्कोटिसंमितम्
જે મહાન બ્રાહ્મણને પાદુકા-જૂતાં, છત્ર, વસ્ત્ર, કમ્બળ અથવા ઘોડો દાન આપે છે, તેનું પુણ્ય કરોડ સમાન ગણાય છે।
Verse 6
सहस्रं तु सहस्राणामनृचां यस्तु भोजयेत् । एकस्य मन्त्रयुक्तस्य कलां नार्हति षोडशीम्
ઋચાપાઠ વિનાના હજારો હજારો બ્રાહ્મણોને કોઈ ભોજન કરાવે તોય, મંત્રયુક્ત એક વેદવિદને ભોજન કરાવવાના પુણ્યના સોળમા ભાગ જેટલું પણ થતું નથી।
Verse 7
एवं तु भोजयेत्तत्र बह्वृचं वेदपारगम् । शाखान्तर्गमथाध्वर्युं छन्दोगं वा समाप्तिगम्
અતએવ તે તીર્થમાં વેદપારંગત બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી)ને, તેમજ શાખાસંબંધિત અધ્વર્યુ (યજુર્વેદી)ને, અથવા અભ્યાસસમાપ્ત છાન્દોગ (સામવેદી)ને ભોજન કરાવવું જોઈએ।
Verse 8
अग्निहोत्रसहस्रस्य यत्फलं प्राप्यते बुधैः । समं तद्वेदविदुषा तीर्थे सोमस्य तत्फलम्
હજાર અગ્નિહોત્ર કરવાથી જ્ઞાનીજન જે ફળ પામે છે, તે જ ફળ સોમના તીર્થમાં વેદવિદને સમરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે—આ તે સ્થાનનું માહાત્મ્ય છે।
Verse 9
भोजयेद्यः शतं तेषां सहस्रं लभते नरः । एकस्य योगयुक्तस्य तत्फलं कवयो विदुः
જે એમમાંથી સો જણને ભોજન કરાવે છે, તે મનુષ્ય હજારને ભોજન કરાવવાનો ફળ પામે છે; પરંતુ યોગયુક્ત એક જ વ્યક્તિને ભોજન કરાવવાનો ફળ તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે—એવું કવિઓ જાણે છે।
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખીને મુનિ જ્યાં-જ્યાં વસે છે, ત્યાં-ત્યાં કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષારણ્ય અને પુષ્કર તીર્થો પણ હાજર થાય છે।
Verse 11
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्तौ च व्यतीपाते योगी भोज्यो विशेषतः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી—ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે, સૂર્યની સંક્રાંતિએ અને વ્યતીપાત યોગે—યોગીને વિશેષરૂપે ભોજન કરાવવો જોઈએ।
Verse 12
संन्यासं कुरुते यस्तु तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । विमानेन महाभागाः स याति त्रिदिवं नरः
પરંતુ હે યુધિષ્ઠિર, જે મનુષ્ય તે તીર્થમાં સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે, તે મહાભાગ્યવાન દિવ્ય વિમાને આરોહણ કરીને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે।
Verse 13
सोमस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते
સોમ (ચંદ્રદેવ) નો અનુચર બનીને તે તેની સાથે જ આનંદ કરે છે।
Verse 139
। अध्याय
અધ્યાય। (આ અધ્યાય-સમાપ્તિ અથવા શીર્ષક દર્શાવતું ચિહ્ન છે.)