Adhyaya 31
માર્કણ્ડેય રાજશ્રોતાને બ્રહ્માવર્ત નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે; તે સર્વ મલિનતાઓને શુદ્ધ કરનારું પવિત્ર સ્થાન ગણાય છે. ત્યાં બ્રહ્મા સદૈવ હાજર રહી કઠોર તપ, નિયમ-સંયમ અને મહેશ્વરના ધ્યાનમાં લીન રહે છે એમ વર્ણન થાય છે. ઉપદેશ છે કે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પવું, અને ઈશાન (શિવ) અથવા વિષ્ણુને પરમેશ્વર માની પૂજન કરવું. આ તીર્થના પ્રભાવથી યથાવિધિ યજ્ઞો દક્ષિણાસહિત કર્યાના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે. સાથે નૈતિક સિદ્ધાંત કહે છે—માનવ માટે સ્થાનો પ્રયત્ન વિના પવિત્ર બનતા નથી; દૃઢ સંકલ્પ, સામર્થ્ય અને સ્થિરતા સફળતા આપે છે, જ્યારે પ્રમાદ અને લોભ પતનનું કારણ બને છે. અંતે નિષ્કર્ષ—જ્યાં આત્મસંયમી મુનિ વસે, તે સ્થાન કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ, પુષ્કર જેવા મહાક્ષેત્ર સમાન બની જાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । ब्रह्मावर्तमिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ તે તીર્થ તરફ જવું જોઈએ; જે ‘બ્રહ્માવર્ત’ નામે ખ્યાત છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
तत्र संनिहितो ब्रह्मा नित्यसेवी युधिष्ठिर । ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बचकार भ्रमणं सदा
હે યુધિષ્ઠિર! ત્યાં બ્રહ્મા સદા સંનિહિત છે, નિત્ય સેવાપરાયણ; તેઓ ઊર્ધ્વબાહુ રહી, કોઈ આધાર વિના, સતત ભ્રમણ-તપ આચરતા હતા।
Verse 3
एकाहारवशेऽतिष्ठद्द्वादशाब्दं महाव्रती । अत्र तीर्थे विधानेन चिन्तयन् वै महेश्वरम्
મહાવ્રતી અહીં બાર વર્ષ એકાહાર પર સ્થિર રહ્યો. આ તીર્થમાં વિધાનપૂર્વક મહેશ્વરનું ચિંતન કરતો રહ્યો.
Verse 4
तेन तत्पुण्यमाख्यातं ब्रह्मावर्तमिति प्रभो । तत्र स्नात्वा विधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः
એ કારણે, હે પ્રભુ, તેનું પુણ્ય ‘બ્રહ્માવર્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 5
अर्चयेद्देवमीशानं विष्णुं वा परमेश्वरम् । यत्फलं सर्वयज्ञानां विधिवद्दक्षिणावताम्
ભક્તિપૂર્વક દેવેશ ઈશાનની—અથવા પરમેશ્વર વિષ્ણુની—અર્ચના કરવી જોઈએ. વિધિપૂર્વક દક્ષિણાસહિત કરાયેલા સર્વ યજ્ઞોનું જે ફળ—
Verse 6
तत्फलं समवाप्नोति तत्तीर्थस्य प्रभावतः । यस्मिंस्तीर्थे तु यो देवो दानवो वा द्विजोऽथ वा
—એ જ ફળ તે તીર્થના પ્રભાવથી પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે તીર્થમાં દેવ, દાનવ અથવા દ્વિજ પણ—
Verse 7
सिद्धस्तेनैव तन्नाम्ना ख्यातं लोके महच्च तत् । न जलं न स्थलं नाम क्षेत्रं वा ह्यूषराणि च
ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતાં તે સ્થાન એ જ નામથી લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું—અને તે મહાન છે. તે માત્ર ‘જળ’ નથી, માત્ર ‘સ્થળ’ નથી, ફક્ત ‘ક્ષેત્ર’ પણ નથી, કે માત્ર ઊસર ભૂમિ પણ નથી.
Verse 8
पवित्रत्वं लभन्त्येते पौरुषेण विना नृणाम् । सामर्थ्यान्निश्चयाद्धैर्यात्सिध्यन्ति पुरुषा नृप
મનુષ્યોને પુરુષાર્થ વિના પવિત્રતા મળતી નથી. સામર્થ્ય, દૃઢ નિશ્ચય અને ધૈર્યથી, હે નૃપ, લોકો સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 9
प्रमादात्तस्य लोभेन पतन्ति नरके ध्रुवम्
પ્રમાદ અને લોભથી મનુષ્ય નિશ્ચિતપણે નરકમાં પડે છે. તેથી સાવધાન રહી લોભનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्र यत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ઇન્દ્રિયસમૂહને દૃઢ રીતે સંયમમાં રાખીને મુનિ જ્યાં જ્યાં વસે છે, ત્યાં ત્યાં તે સ્થાન કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષ અને પુષ્કર સમાન પવિત્ર તીર્થ બની જાય છે.
Verse 31
। अध्याय
“અધ્યાય”—હસ્તપ્રતમાં અધ્યાય-વિભાજન દર્શાવતો સંકેત.