Adhyaya 29

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कावेरीति च विख्याता त्रिषु लोकेषु सत्तम । माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तस्या मार्कण्ड तत्त्वतः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે સત્તમ! કાવેરી નામે પ્રસિદ્ધ તે નદી ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત છે. હે માર્કંડેય! હું તેના માહાત્મ્યને તત્ત્વતઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 2

कीदृशं दर्शनं तस्याः फलं स्पर्शेऽथवा विभो । स्नाने जाप्येऽथवा दान उपवासे तथा मुने

હે વિભો! તેના માત્ર દર્શનથી અથવા સ્પર્શથી કેવું પુણ્ય થાય છે? અને હે મુને! સ્નાન, જપ, દાન તથા ઉપવાસથી કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 3

कथयस्व महाभाग कावेरीसङ्गमे फलम् । धर्मः श्रुतोऽथ दृष्टो वा कथितो वा कृतोऽपि वा

હે મહાભાગ! કાવેરી-સંગમમાં મળતું ફળ કહો. ધર્મ માત્ર સાંભળ્યો હોય, કે જોયો હોય, કે કહ્યો હોય, અથવા આચર્યો પણ હોય—

Verse 4

अनुमोदितो वा विप्रेन्द्र पुनातीति श्रुतं मया । यथा धर्मप्रसङ्गे तु मुने धर्मोऽपि जायते

—અથવા માત્ર અનુમોદન કરેલું હોય તો પણ; હે વિપ્રેન્દ્ર! મેં સાંભળ્યું છે કે તે પણ પવિત્ર કરે છે. કારણ કે હે મુને! ધર્મપ્રસંગમાં ધર્મ પણ હૃદયમાં જન્મે છે.

Verse 5

स्वर्गश्च नरकश्चैव इत्येवं वैदिकी श्रुतिः

‘સ્વર્ગ અને નરક’—એવું જ વૈદિક શ્રુતિ કહે છે.

Verse 6

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाभाग यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना । शृणुष्वैकमना भूत्वा कावेरीफलमुत्तमम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—સાધુ, સાધુ, હે મહાભાગ! તું અત્યારે મને જે પૂછ્યું તે અતિ ઉત્તમ છે. એકાગ્ર મનથી કાવેરીનું પરમ ફળ સાંભળ.

Verse 7

अस्ति यक्षो महासत्त्वः कुबेरोनाम विश्रुतः । सोऽपि तीर्थप्रभावेन राजन्यक्षाधिपोऽभवत्

કુબેર નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાસત્ત્વવાન યક્ષ છે. હે રાજન, તીર્થના પ્રભાવથી તે પણ યક્ષોનો અધિપતિ બન્યો.

Verse 8

तच्छृणुष्व विधानेन भक्त्या परमया नृप । सिद्धिं प्राप्तो महाभाग कावेरीसङ्गमेन तु

અતએવ હે નૃપ, પરમ ભક્તિથી વિધાનપૂર્વક સાંભળો. હે મહાભાગ, (કુબેર) કાવેરી-સંગમથી જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 9

कावेर्या नर्मदायास्तु सङ्गमे लोकविश्रुते । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कुबेरः सत्यविक्रमः

લોકવિખ્યાત કાવેરી અને નર્મદાના સંગમે સત્યપરાક્રમી કુબેરે ત્યાં સ્નાન કરી શુદ્ધ બની (વ્રત માટે) તૈયાર થયો.

Verse 10

विधिवन्नियमं कृत्वा शास्त्रयुक्त्या नरोत्तम । आराधयन्महादेवमेकचित्तः सनातनम्

હે નરોત્તમ, વિધિપૂર્વક અને શાસ્ત્રાનુસાર નિયમ-વ્રત કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે સનાતન મહાદેવની આરાધના કરી.

Verse 11

एकाहारो वसन्मासं तथा षष्ठाह्नकालिकः । पक्षोपवासी न्यवसत्कंचित्कालं नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ, એક માસ સુધી તે એકાહારી રહ્યો; પછી છઠ્ઠા દિવસે અંતરે જ ભોજન કરતો રહ્યો; અને થોડો સમય પક્ષોપવાસ પાળ્યો.

Verse 12

मूलशाकफलैश्चान्यं कालं नयति बुद्धिमान् । किंचित्कालं वसंस्तत्र तीर्थे शैवालभोजनः

બુદ્ધિમાન પુરુષે મૂળ, શાક અને ફળોથી વધુ થોડો સમય વિતાવ્યો. અને થોડો સમય તે તીર્થમાં વસીને જળકાઈ (શૈવાલ)ને જ આહાર બનાવી રહ્યો.

Verse 13

पराकेणानयत्कालं कृच्छ्रेणापि च मानद । चान्द्रायणेन चाप्यन्यमन्यं वाय्वम्बुभोजनः

હે માનદ! તેણે પરાક-વ્રતથી સમય વિતાવ્યો અને કૃચ્છ્ર તપથી પણ. અને અન્ય સમયે ચાન્દ્રાયણનું અનુષ્ઠાન કરીને વાયુ અને જળને જ આહાર બનાવી રહ્યો.

Verse 14

एवं तत्र नरश्रेष्ठ कामरागविवर्जितः । स्थितो वर्षशतं साग्रं कर्षयन्स्वं तथा वपुः

આ રીતે, હે નરશ્રેષ્ઠ! કામ અને રાગથી રહિત થઈ તે ત્યાં સો વર્ષથી પણ વધુ સમય રહ્યો અને તપથી પોતાના દેહને કૃશ કરતો રહ્યો.

Verse 15

ततो वर्षशतस्यान्ते देवदेवो महेश्वरः । तुष्टस्तु परया भक्त्या तमुवाच हसन्निव

પછી તે સો વર્ષના અંતે દેવોના દેવ મહેશ્વર તેની પરમ ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, જાણે સ્મિત કરતાં તેને બોલ્યા.

Verse 16

भोभो यक्ष महासत्त्व वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भक्त्या तव दास्ये यथेप्सितम्

“અરે યક્ષ! મહાસત્ત્વ, સુવ્રત! વર માગ. તારી ભક્તિથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; તને જે ઇચ્છિત હોય તે વર હું આપીશ.”

Verse 17

यक्ष उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश उमया सह शङ्कर । अद्यप्रभृति सर्वेषां यक्षाणामधिपो भवे

યક્ષે કહ્યું—હે દેવેશ! હે ઉમાસહિત શંકર! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો આજથી મને સર્વ યક્ષોના અધિપતિ બનાવો।

Verse 18

अक्षयश्चाव्ययश्चैव तव भक्तिपुरःसरः । धर्मे मतिं च मे नित्यं ददस्व परमेश्वर

તમારી ભક્તિ અગ્રસ્થાને રહે; હું અક્ષય અને અવ્યય થાઉં. હે પરમેશ્વર, મને સદા ધર્મમાં સ્થિર મતિ આપો।

Verse 19

ईश्वर उवाच । यत्त्वया प्रार्थितं सर्वं फलं धर्मस्य तत्तथा । इत्येवमुक्त्वा तं तत्र जगामादर्शनं हरः

ઈશ્વરે કહ્યું—તમે જે કંઈ પ્રાર્થના કરી છે તે સર્વ ધર્મના પૂર્ણ ફળરૂપે નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે. એમ કહી હર (શિવ) ત્યાંથી અદૃશ્ય થયા।

Verse 20

सोऽपि स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः । आमन्त्रयित्वा तत्तीर्थं कृतार्थश्च गृहं ययौ

તે પણ વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓને તર્પણથી સંતોષી, તે તીર્થને નમસ્કાર કરી વિદાય લઈને કૃતાર્થ થઈ ઘરે ગયો।

Verse 21

पूजितस्तत्र यक्षैस्तु सोऽभिषिक्तो विधानतः । चकार विपुलं तत्र राज्यमीप्सितमुत्तमम्

ત્યાં યક્ષોએ તેની પૂજા કરી અને વિધાનપૂર્વક અભિષેક કર્યો; અને તેણે ત્યાં જ ઇચ્છિત, ઉત્તમ અને વિશાળ રાજ્ય સ્થાપ્યું।

Verse 22

तत्र चान्ये सुराः सिद्धा यक्षगन्धर्वकिंनराः । गणाश्चाप्सरसां तत्र ऋषयश्च तथानघ

ત્યાં અન્ય દેવગણ અને સિદ્ધો, યક્ષો, ગંધર્વો તથા કિન્નરો પણ હતા. અપ્સરાઓના સમૂહો અને ઋષિઓ પણ ત્યાં હાજર હતા, હે નિષ્પાપ।

Verse 23

कावेरीसङ्गमं तेन सर्वपापहरं विदुः । स्वर्गाणामपि सर्वेषां द्वारमेतद्युधिष्ठिर

એથી કાવેરીનો સંગમ સર્વ પાપો હરનાર તરીકે જાણીતો છે. હે યુધિષ્ઠિર, આ તો સર્વ સ્વર્ગોનું પણ દ્વાર છે.

Verse 24

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । कावेरीसङ्गमे स्नात्वा यैर्दत्तं हि तिलोदकम्

તેઓ ધન્ય છે, તેઓ જ મહાત્મા છે; તેમનો જન્મ ખરેખર સાર્થક છે—જે કાવેરી-સંગમે સ્નાન કરીને તિલોદકનું દાન/તર્પણ કરે છે.

Verse 25

दश पूर्वे परे तात मातृतः पितृतस्तथा । पितरः पितामहास्तेन उद्धृता नरकार्णवात्

હે તાત, તે કર્મથી માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષમાં દસ પેઢી પહેલાં અને દસ પેઢી પછી સુધી—પિતૃઓ અને પિતામહો નરક-સમુદ્રમાંથી ઉદ્ધરાય છે.

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नायीत मानवः । अर्चयेदीश्वरं देवं यदीच्छेच्छाश्वतीं गतिम्

અતએવ મનુષ્યે સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; અને જો શાશ્વત ગતિ ઇચ્છે તો ઈશ્વર દેવની અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 27

कावेरीसङ्गमे राजन्स्नानदानार्चनं नरैः । कृतं भक्त्या नरश्रेष्ठ अश्वमेधाधिकं फलम्

હે રાજન, કાવેરી-સંગમે મનુષ્યો દ્વારા ભક્તિપૂર્વક કરાયેલું સ્નાન, દાન અને અર્ચન—હે નરશ્રેષ્ઠ—અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ અધિક ફળ આપે છે.

Verse 28

होमेन चाक्षयः स्वर्गो जपादायुर्विवर्धते । ध्यानतो नित्यमायाति पदं शिवकलात्मकम्

હોમથી અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે, જપથી આયુષ્ય વધે છે; અને ધ્યાનથી નિત્ય શિવ-કલામય પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 29

। अध्याय

‘અધ્યાય’—આ અધ્યાય-શીર્ષક દર્શાવતું ચિહ્ન છે.

Verse 30

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । तस्य पुण्यफलं यद्वै तच्छृणुष्व नरोत्तम

હે નરાધિપ, જે તે તીર્થમાં ઉપવાસ (અનાશક) કરે છે, તેના પુણ્યફળને—હે નરોત્તમ—સાંભળો; તે નિશ્ચયે મહાન છે.

Verse 31

गन्धर्वाप्सरःसंकीर्णे विमाने सूर्यसन्निभे । वीज्यमानो वरस्त्रीभिर्दैवतैः सह मोदते

સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી ભરેલા વિમાને, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પંખો ઝાલે તેમ સેવા કરતાં, તે દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 32

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । क्रीडते रुद्रलोकस्थस्तदन्ते भुवि चागतः

સાઠ હજાર વર્ષો અને વધુ છ હજાર વર્ષો સુધી તે રુદ્રલોકમાં ક્રીડા કરે છે; તે અવધિના અંતે ફરી પૃથ્વી પર આવે છે।

Verse 33

भोगवान्दानशीलश्च जायते पृथिवीपतिः । आधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

તે ભોગસમૃદ્ધ અને દાનશીલ બની પૃથ્વીપતિ રૂપે જન્મે છે; ચિંતા અને શોકથી મુક્ત રહી સો શરદઋતુઓ સુધી જીવે છે।

Verse 34

एवं गुणगणाकीर्णा कावेरी सा सरिन्नृप । त्रिषु लोकेषु विख्याता नर्मदासङ्गमे सदा

આ રીતે ગુણસમૂહોથી પરિપૂર્ણ તે કાવેરી નદી, હે નૃપ, નર્મદાના સંગમે સદા ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે।

Verse 35

जितवाक्कायचित्ताश्च ध्येयध्यानरतास्तथा । कावेरीसङ्गमे तात तेऽपि मोक्षमवाप्नुयुः

જેઓ વાણી, કાયાં અને ચિત્તને જીત્યા છે અને ધ્યેય-ધ્યાનમાં રત છે—તેઓ પણ, હે તાત, કાવેરી-સંગમે મોક્ષ પામે છે।

Verse 36

शृणु तेऽन्यत्प्रवक्ष्यामि आश्चर्यं नृपसत्तम । त्रिषु लोकेषु का त्वन्या दृश्यते सरिता समा

સાંભળો, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હવે હું તમને બીજું એક આશ્ચર્ય કહું છું—ત્રિલોકમાં તેની સમાન બીજી કઈ નદી દેખાય છે?

Verse 37

लब्धं यैर्नर्मदातोयं ये च कुर्युः प्रदक्षिणम् । ये पिबन्ति जलं तत्र ते पुण्या नात्र संशयः

જે નર્મદાનું જળ પ્રાપ્ત કરે છે, જે ત્યાં પ્રદક્ષિણા કરે છે અને જે તે સ્થળે જળ પીએ છે—તે બધા પુણ્યવાન છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 38

न तेषां सन्ततिच्छेदो दश जन्मानि पञ्च च । तेषां पापं विलीयेत हिमं सूर्योदये यथा

તેમની વંશપરંપરા પંદર જન્મ સુધી તૂટતી નથી; અને તેમનું પાપ સૂર્યોદયે હિમ જેમ ઓગળી જાય તેમ વિલીન થાય છે।

Verse 39

गङ्गायमुनसङ्गे वै यत्फलं लभते नरः । तत्फलं लभते मर्त्यः कावेरीस्नानमाचरन्

ગંગા-યમુના સંગમે મનુષ્ય જે ફળ મેળવે છે, કાવેરીમાં પવિત્ર સ્નાન કરનાર મર્ત્યને એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 40

भौमे तु भूतजायोगे व्यतीपाते च संक्रमे । राहुसोमसमायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

પરંતુ મંગળવારે, ભૂતજા-યોગ, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ અને રાહુ-ચંદ્ર સંયોગ સમયે—એ જ પુણ્ય આઠગણું થાય છે એમ સ્મૃત છે।

Verse 41

अशीतिश्च यवाः प्रोक्ता गङ्गायामुनसङ्गमे । कावेरीनर्मदायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

ગંગા-યમુના સંગમે એંસી યવ (જવ) અર્પણ/દાન કહેલું છે; કાવેરી-નર્મદા યોગે એ જ પુણ્ય આઠગણું સ્મૃત છે।

Verse 42

गङ्गा षष्टिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैः प्रपूज्यते । तदर्धैरन्यतीर्थानि रक्षन्ते नात्र संशयः

ગંગાની વિધિવત્ પૂજા સાઠ હજાર ક્ષેત્રપાલો કરે છે. અન્ય તીર્થોની રક્ષા તેની અડધી સંખ્યાથી થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 43

अमरेश्वरे तु सरितां ये योगाः परिकीर्तिताः । ते त्वशीतिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैस्तु रक्षिताः

પરંતુ અમરેશ્વરમાં નદીઓના જે સંગમો પ્રસિદ્ધ તરીકે કીર્તિત છે, તે એંસી હજાર ક્ષેત્રપાલો દ્વારા સારી રીતે રક્ષિત છે.

Verse 44

तथामरेश्वरे याम्ये लिङ्गं वै चपलेश्वरम् । द्वितीयं चण्डहस्ताख्यं द्वे लिङ्गे तीर्थरक्षके

તેમજ અમરેશ્વરના દક્ષિણમાં ‘ચપલેશ્વર’ નામનું એક લિંગ છે; અને બીજું ‘ચંડહસ્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ—આ બે લિંગો તીર્થરક્ષક છે.

Verse 45

शिवेन स्थापिते पूर्वं कावेर्याद्यभिरक्षके । लक्षेण रक्षिता देवी नर्मदा बहुकल्पगा

પૂર્વે શિવે કાવેરી આદિથી આરંભ કરીને રક્ષકોની સ્થાપના કરી. અનેક કલ્પોથી વહેતી દેવી નર્મદા એક લાખ (રક્ષકો) દ્વારા રક્ષિત છે.

Verse 46

धनुषां षष्ट्यभियुतैः पुरुषैरीशयोजितैः । ॐ कारशतसाहस्रैः पर्वतश्चाभिरक्षितः

ઈશ્વર દ્વારા નિયુક્ત, સાઠ ધનુષોથી સજ્જ પુરુષો દ્વારા પર્વત પણ સારી રીતે રક્ષિત છે; તેમજ પ્રણવસ્વરૂપ ‘ઓંકાર’ના શતસહસ્ર પવિત્ર સાન્નિધ્યથી પણ.

Verse 47

अन्यदेशकृतं पापमस्मिन् क्षेत्रे विनश्यति । अस्मिंस्तीर्थे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति

અન્ય દેશોમાં કરેલું પાપ આ પુણ્યક્ષેત્રમાં નાશ પામે છે; પરંતુ આ જ તીર્થમાં કરેલું પાપ વજ્રલેપ સમાન કઠોર બની ચોંટે છે, દૂર કરવું દુષ્કર અને દીર્ઘફળદાયક બને છે।

Verse 48

एषा ते कथिता तात कावेरी सरितां वरा । रुद्रदेहसमुत्पन्ना तेन पुण्या सरिद्वरा

હે તાત, મેં તને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી કાવેરીનું વર્ણન કર્યું. તે રુદ્રના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી હોવાથી પરમ પુણ્યવતી—પવિત્ર સરિતાઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે।