Adhyaya 174
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે અવંતી ખંડમાં નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા ગોપેશ્વર તીર્થનું સેવન કરવું. ત્યાં એકવાર સ્નાન કરવાથી જ પાપદોષો નાશ પામે છે અને મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી પુણ્યનો ક્રમ વર્ણવાયો છે—પ્રથમ તીર્થસ્નાન; પછી ઇચ્છાનુસાર પ્રાણસંક્ષય (સ્વેચ્છામરણ) કરવાથી દિવ્ય વિમાન દ્વારા શિવધામ પ્રાપ્તિ; શિવલોકમાં ભોગ પછી શુભ પુનર્જન્મ, દીર્ઘાયુ, સમૃદ્ધિ અને પરાક્રમથી યુક્ત રાજપદ પ્રાપ્ત થાય છે। કાર્તિક માસની શુક્લ નવમીના વ્રતવિધાનમાં ઉપવાસ, શુચિતા, દીપદાન, ગંધ-પુષ્પથી પૂજન અને રાત્રિ જાગરણ જણાવાયું છે. દીપોની સંખ્યાનુસાર શિવલોકમાં હજારો યુગો સુધી સન્માન મળે છે એવી ફલશ્રુતિ છે. લિંગપૂરણ વિધિ, કમલાર્પણ, દધ્યન્ન (દહીં-ભાત) દાન વગેરેનું પણ વર્ણન છે, જ્યાં તલ અને કમળની ગણતરી મુજબ પુણ્ય વધે છે. અંતે કહે છે કે આ તીર્થમાં કરેલું કોઈ પણ દાન કોટિગુણિત બની અપરિમિત ફળ આપે છે અને તીર્થોમાં તેનું સ્થાન અદ્વિતીય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । गोपेश्वरं ततो गच्छेदुत्तरे नर्मदातटे । यत्र स्नानेन चैकेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે ગોપેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; જ્યાં એક જ સ્નાનથી મનુષ્યો પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 2
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा कुरुते प्राणसंक्षयम् । बर्हियुक्तेन यानेन स गच्छेच्छिवमन्दिरे
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને ત્યાં જ પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે પવિત્ર બર્હિ-તૃણથી શોભિત યાનમાં શિવધામે જાય છે।
Verse 3
क्रीडित्वा सुचिरं कालं शिवलोके नराधिप । इह मानुष्यतां प्राप्य राजा भवति वीर्यवान्
હે નરાધિપ! તે શિવલોકમાં બહુ લાંબા સમય સુધી વિહાર કરીને, પછી અહીં માનવજન્મ પામી પરાક્રમી રાજા બને છે।
Verse 4
हस्त्यश्वरथसम्पन्नो दासीदाससमन्वितः । पूज्यमानो नरेन्द्रैश्च जीवेद्वर्षशतं नरः
હાથી, ઘોડા અને રથોથી સમ્પન્ન, દાસી-દાસોથી યુક્ત, અને અન્ય રાજાઓ દ્વારા પણ પૂજિત એવો પુરુષ સો વર્ષ જીવે છે।
Verse 5
सम्प्राप्ते कार्त्तिके मासि नवम्यां शुक्लपक्षतः । सोपवासः शुचिर्भूत्वा दीपकांस्तत्र दापयेत्
કાર્તિક માસ આવે ત્યારે શુક્લપક્ષની નવમી તિથિએ ઉપવાસ રાખીને, શુદ્ધ બની, ત્યાં દીપકો પ્રજ્વલિત કરાવા જોઈએ।
Verse 6
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य रात्रौ कुर्वीत जागरम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नराधिप
સુગંધ અને પુષ્પોથી સમ્યક્ અર્ચના કરીને રાત્રે જાગરણ કરવું જોઈએ। હે નરાધિપ, આ વ્રતનું જણાવેલું ફળ સાંભળો।
Verse 7
यावत्पुण्यं फलं संख्या दीपकानां तथैव च । तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते
જેટલું પુણ્યફળ અને જેટલા દીપકોની સંખ્યા હોય, તેટલા સહસ્ર યુગો સુધી તે શિવલોકમાં મહિમાવંત થાય છે।
Verse 8
तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र लिङ्गपूरणकं विधिम् । तथैव पद्मकैश्चैव दधिभक्तैस्तथैव च
હે રાજેન્દ્ર, તે તીર્થમાં ‘લિંગ-પૂરણ’ વિધિ કરવી જોઈએ; તેમજ કમળો અર્પણ કરીને દધિભક્ત (દહીં-ભાત) નૈવેદ્ય પણ સમર્પિત કરવું।
Verse 9
यस्तु कुर्यान्नरश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । यावन्ति तिलसंख्यानि दधिभक्तं तथैव च
હે નરશ્રેષ્ઠ, જે આ કરે છે તેનું પુણ્યફળ સાંભળો—તે તલની સંખ્યાની સમાન, અને દધિભક્ત અર્પણના ફળની સમાન અપરિમિત કહેવાયું છે।
Verse 10
पद्मसंख्या शिवे लोके मोदते कालमीप्सितम् । तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र यत्किंचिद्दीयते नृप
તે કમળોની સંખ્યાની જેમ ગણાયેલા ઇચ્છિત સમય સુધી શિવલોકમાં આનંદ કરે છે. હે રાજેન્દ્ર, તે તીર્થમાં, હે નૃપ, જે કંઈ પણ—કંઈ પણ—દાન કરવામાં આવે છે—
Verse 11
सर्वं कोटिगुणं तस्य संख्यातुं वा न शक्यते । एवं ते कथितं सर्वं सर्वतीर्थमनुत्तमम्
ત્યાં તેનું બધું જ કોટિગણું બની જાય છે, અને તેનું ગણતરી કરવી પણ શક્ય નથી. આ રીતે સર્વ તીર્થોમાં અનुत્તમ એવા તે તીર્થનું સર્વ વર્ણન મેં તને કહી દીધું।
Verse 174
अध्याय
અધ્યાય। (આ અધ્યાય-ચિહ્ન/સમાપ્તિ-સૂચક છે.)