Adhyaya 109
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય સેના પુરમાં સ્થિત ચક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થ પાપક્ષય કરનારું, દોષશોધક અને અતિ પવિત્ર ગણાય છે. કથાપ્રસંગમાં મહાસેનના સેનાપત્યાભિષેકનો વિધિ આવે છે—ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો દાનવોના વિનાશ અને દેવસેનાની વિજય માટે ઉપસ્થિત થાય છે; ત્યારે રુરુ નામનો દાનવ વિઘ્ન ઊભું કરી ભયંકર યુદ્ધ શરૂ કરે છે, જેમાં પુરાણપ્રસિદ્ધ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર અને વ્યૂહોની ચર્ચા થાય છે. નિર્ણાયક ક્ષણે વિષ્ણુનું સુદર્શનચક્ર પ્રગટ થઈ રુરુનું શિરચ્છેદ કરે છે અને અભિષેકનો વિઘ્ન નાશ પામે છે. મુક્ત થયેલું ચક્ર દાનવને વિદારી શુદ્ધ જળમાં પડી જાય છે; તેથી તે સ્થાન ‘ચક્રતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તેની પાવન શક્તિ સ્થાપિત થાય છે. આગળ ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે અહીં સ્નાન અને અચ્યુતપૂજનથી પુન્ડરીક યજ્ઞનું ફળ મળે; સ્નાન કરીને નિયમશીલ બ્રાહ્મણોનો સન્માન કરવાથી કોટિગુણ પુણ્ય થાય; અને ભક્તિથી અહીં દેહત્યાગ કરવાથી વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ, શુભ ભોગ અને પછી ઉત્તમ કુળમાં જન્મ થાય છે. અંતે તીર્થને ધન્ય, દુઃખનાશક અને પાપનાશક કહી આગળના ઉપદેશનો સંકેત આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल चक्रतीर्थमनुत्तमम् । सेनापुरमितिख्यातं सर्वपापक्षयंकरम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે મહીપાલ! સેનાપુર નામે પ્રસિદ્ધ, સર્વપાપક્ષય કરનારું, અનુત્તમ ચક્રતીર્થે જવું જોઈએ।
Verse 2
सैनापत्याभिषेकाय देवदेवेन चक्रिणा । आनीतश्च महासेनो देवैः सेन्द्रपुरोगमैः
દેવદેવ ચક્રધારીએ, ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવતાઓ સાથે, સેનાપત્યાભિષેક માટે મહાસેનને લાવ્યો।
Verse 3
दानवानां वधार्थाय जयाय च दिवौकसाम् । भूमिदानेन विप्रेन्द्रांस्तर्पयित्वा यथाविधि
દાનવોના વધ અને દેવતાઓના જય માટે, નિયમ મુજબ ભૂમિદાન કરીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરી (આ કર્મ) કરવામાં આવ્યું।
Verse 4
शङ्खभेरीनिनादैश्च पटहानां च निस्वनैः । वीणावेणुमृदङ्गैश्च झल्लरीस्वरमङ्गलैः
શંખ અને ભેરીના નાદથી, પટહોના ગર્જનાસમાન નિસ્વનથી, તેમજ વીણા, વેણુ, મૃદંગ અને ઝલ્લરીના મંગલ સ્વરોથી—
Verse 5
ततः कृत्वा स्वनं घोरं दानवो बलदर्पितः । रुरुर्नाम विघातार्थमभिषेकस्य चागतः
ત્યારે બળના ગર્વથી મત્ત દાનવ રુરુએ ભયંકર ગર્જના કરી અને અભિષેકમાં વિઘ્ન પાડવા ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 6
हस्त्यश्वरथपत्त्योघैः पूरयन्वै दिशो दश । तत्र तेन महद्युद्धं प्रवृत्तं किल भारत
હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ દળોના પ્રવાહથી દસેય દિશાઓ ભરાઈ ગઈ; હે ભારત, તેના કારણે ત્યાં મહાયુદ્ધ શરૂ થયું।
Verse 7
शक्त्यृष्टिपाशमुशलैः खड्गैस्तोमरटङ्कनैः । भल्लैः कर्णिकनाराचैः कबन्धपटसंकुलैः
શક્તિ, ઋષ્ટિ, પાશ, મુશલ, ખડ્ગ, તોમર અને ટંકનથી; ભલ્લ અને કર્ણિક-નારાચથી—મુંડવિહિન ધડ અને છિન્ન અંગોથી રણભૂમિ છલકાઈ ગઈ।
Verse 8
ततस्तु तां शत्रुबलस्य सेनां क्षणेन चापन्च्युतबाणघातैः । विध्वस्तहस्त्यश्वरथान्महात्मा जग्राह चक्रं रिपुसङ्घनाशनः
પછી મહાત્માએ ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા અચૂક બાણઘાતોથી ક્ષણમાં શત્રુસેનાને—હાથી, ઘોડા અને રથો સહિત—ધ્વસ્ત કરી; અને શત્રુસમૂહનાશકે ચક્ર ધારણ કર્યું।
Verse 9
ज्वलच्च चक्रं निशितं भयंकरं सुरासुराणां च सुदर्शनं रणे । चकर्त दैत्यस्य शिरस्तदानीं करात्प्रमुक्तं मधुघातिनश्च तत्
રણમાં દેવો અને અસુરો બંનેને ભયંકર લાગતું તે જ્વલંત, તીક્ષ્ણ, ભયાનક સુદર્શન ચક્ર—મધુઘાતિના હાથમાંથી છૂટતાં જ—તત્ક્ષણે દૈત્યનું શિર કાપી નાખ્યું।
Verse 10
तं दृष्ट्वा सहसा विघ्नमभिषेके षडाननः । त्यक्त्वा तु तत्र संस्थानं चचार विपुलं तपः
અભિષેકમાં અચાનક આવેલો વિઘ્ન જોઈ ષડાનન પ્રભુએ તે સ્થાન ત્યજી વિશાળ તપશ્ચર્યા આચરી।
Verse 11
मुक्तं चक्रं विनाशाय हरिणा लोकधारिणा । द्विदलं दानवं कृत्वा पपात विमले जले
લોકધારક હરિએ વિનાશ માટે મુક્ત કરેલું ચક્ર દાનવને બે ભાગે ચીરી નાખી, તે નિર્મળ જળમાં પડી ગયો।
Verse 12
तदा प्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापविनाशाय निर्मितं विश्वमूर्तिना
ત્યાંથી તે તીર્થ ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; વિશ્વમૂર્તિ પ્રભુએ સર્વ પાપવિનાશ માટે તેને સ્થાપ્યું।
Verse 13
चक्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्देवमच्युतम् । पुण्डरीकस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः
જે ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને અચ્યુત દેવનું પૂજન કરે છે, તે મનુષ્ય પુણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પામે છે।
Verse 14
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्ब्राह्मणाञ्छुभान् । शान्तदान्तजितक्रोधान्स लभेत्कोटिजं फलम्
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને શાંત, દાંત અને ક્રોધજિત એવા શુભ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરે છે, તે કરોડગણું ફળ મેળવે છે।
Verse 15
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजते देहमात्मनः । विष्णुलोकं मृतो याति जयशब्दादिमङ्गलैः
જે તે તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક પોતાનું દેહત્યાગ કરે છે, તે મૃત્યુ પછી વિષ્ણુલોકને પામે છે અને ‘જય’ તથા મંગલઘોષોથી અભિનંદિત થાય છે।
Verse 16
क्रीडयित्वा यथाकामं देवगन्धर्वपूजितः । इहागत्य च भूयोऽपि जायते विपुले कुले
ઇચ્છાનુસાર ક્રીડા કરીને, દેવો અને ગંધર્વોથી પૂજિત થઈ, તે ફરી અહીં આવે છે અને પુનઃ સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મ લે છે।
Verse 17
एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःखप्रणाशनम् । कथितं ते महाभाग भूयश्चान्यच्छृणुष्व मे
આ પુણ્યકથા—પાપહર, ધન્ય અને દુઃખનાશક—તને કહી છે, હે મહાભાગ! હવે મારી પાસેથી વધુ પણ સાંભળ।
Verse 109
। अध्याय
અધ્યાય. (અધ્યાયસમાપ્તિ સૂચક)