Adhyaya 95
માર્કણ્ડેય રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે શંભુએ પૂર્વે પ્રશંસિત કરેલું શ્રેષ્ઠ બદરિકાશ્રમ તીર્થ પ્રાપ્ત કરવું. આ સ્થાન નર-નારાયણ સાથે જોડાયેલું છે; જે જનાર્દનનો ભક્ત બની સર્વ જીવોમાં—ઉચ્ચ-નીચ સહિત—સમત્વ જુએ છે, તે દેવને પ્રિય થાય છે. નર-નારાયણે ત્યાં આશ્રમ સ્થાપ્યો અને લોકહિતાર્થે શંકર પ્રતિષ્ઠિત થયા; ત્રિમૂર્તિ-સંબંધિત શિવલિંગ સ્વર્ગમાર્ગ અને મોક્ષ આપનારું કહેવાયું છે. વ્રતવિધિમાં શુચિતા, એક રાત્રિ ઉપવાસ, રજસ-તમસનો ત્યાગ કરીને સાત્ત્વિક ભાવ ધારણ કરવો અને નિર્ધારિત તિથિઓએ રાત્રિ જાગરણ—મધુ માસની અષ્ટમી, બંને પક્ષની ચતુર્દશી, ખાસ કરીને આશ્વિનમાં—એવું જણાવાયું છે. શિવનો અભિષેક પંચામૃત (દૂધ, મધ, દહીં, ખાંડ, ઘી) વડે કરવાનું વર્ણન છે. ફળશ્રુતિમાં શિવસન્નિધિ અને ઇન્દ્રલોકગતિ; શૂલપાણીને અપૂર્ણ નમસ્કાર પણ બંધન ઢીલું કરે છે અને “નમઃ શિવાય” જપ પુણ્યને સ્થિર કરે છે. નર્મદા જળથી શ્રાદ્ધવિધિ પણ દર્શાવવામાં આવી છે—પાત્ર બ્રાહ્મણોને દાન, દુષ્ટાચાર/અપાત્ર કર્મકાંડીઓને વરજવું. સોનું, અન્ન, વસ્ત્ર, ગાય, વૃષભ, ભૂમિ, છત્ર વગેરે દાન પ્રશંસનીય છે અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ ફળ કહેવાઈ છે. તીર્થમાં અથવા નજીક, જળમાં પણ, મૃત્યુ થાય તો શિવધામ, દીર્ઘ દિવ્યલોકવાસ અને પછી સ્મૃતિસંપન્ન સમર્થ રાજા બની ફરી તે તીર્થમાં આવવાનું વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र बदर्याश्रममुत्तमम् । सर्वतीर्थवरं पुण्यं कथितं शंभुना पुरा
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ બદર્યાશ્રમ તરફ જવું જોઈએ; તે સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરમ પુણ્ય છે, જેના મહાત્મ્યને શંભુએ પૂર્વે કહેલું છે।
Verse 2
यश्चैष भारतस्यार्थे तत्र सिद्धः किरीटभृत् । भ्राता ते फाल्गुनो नाम विद्ध्येनं नरदैवतम्
ભારતયુદ્ધના હિતાર્થે ત્યાં કિરીટધારી સિદ્ધ થયો; તેને ‘ફાલ્ગુન’ નામના તારા ભાઈ તરીકે જાણ—તે નરદેવતા, મનુષ્યોમાં દેવતુલ્ય છે.
Verse 3
नरनारायणौ द्वौ तावागतौ नर्मदातटे । ज्ञानं तस्यैव यो राजन्भक्तिमान्वै जनार्दने
એ બે—નર અને નારાયણ—નર્મદા તટે આવ્યા. હે રાજન, જનાર્દન (વિષ્ણુ) પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવનારને જ સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 4
समं पश्यति सर्वेषु स्थावरेषु चरेषु च । ब्राह्मणं श्वपचं चैव तत्र प्रीतो जनार्दनः
જે સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોમાં સમદૃષ્ટિ રાખે અને બ્રાહ્મણ તથા શ્વપચ (ચાંડાલ)ને પણ સમાન જુએ—તેમાં જનાર્દન પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 5
ऐकात्म्यं पश्य कौन्तेय मयि चात्मनि नान्तरम् । नरनारायणाभ्यां हि कृतं बदरिकाश्रमम्
હે કૌંતેય, એકાત્મ્યને જો—મારા અને આત્મામાં કોઈ ભેદ નથી. ખરેખર બદરિકાશ્રમ નર-નારાયણ દ્વારા સ્થાપિત થયો છે.
Verse 6
स्थापितः शङ्करस्तत्र लोकानुग्रहकारणात् । त्रिमूर्तिस्थापितं लिङ्गं स्वर्गमार्गानुमुक्तिदम्
ત્યાં લોકહિતાર્થે શંકર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. ત્રિમૂર્તિ દ્વારા સ્થાપિત તે લિંગ સ્વર્ગમાર્ગમાં પ્રવેશ કરાવે અને મુક્તિ આપે છે.
Verse 7
तत्र गत्वा शुचिर्भूत्वा ह्येकरात्रोपवासकृत् । रजस्तमस्तथा त्यक्त्वा सात्त्विकं भावमाश्रयेत्
ત્યાં જઈ શુદ્ધ બની એક રાત્રિનું ઉપવાસ કરવું; રજસ્ અને તમસ્ ત્યજી સાત્ત્વિક ભાવનો આશ્રય લેવો।
Verse 8
रात्रौ जागरणं कृत्वा मधुमासाष्टमीदिने । अथवा च चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ च कारयेत्
મધુમાસની અષ્ટમીના દિવસે રાત્રિ જાગરણ કરવું; અથવા ચતુર્દશીએ પણ—શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં કરી શકાય।
Verse 9
आश्विनस्य विशेषेण कथितं तव पाण्डव । स्नापयेत्परया भक्त्या क्षीरेण मधुना सह
હે પાંડવ, આશ્વિન માસની વિશેષ મહિમા મેં તને કહી છે; તે સમયે પરમ ભક્તિથી દૂધ અને મધ સાથે પ્રભુનો અભિષેક કરવો।
Verse 10
दध्ना शर्करया युक्तं घृतेन समलंकृतम् । पञ्चामृतमिदं पुण्यं स्नापयेद्वृषभध्वजम्
દહીંમાં શર્કરા ભેળવી અને ઘીથી અલંકૃત આ પુણ્ય પંચામૃત છે; એથી વૃષભધ્વજ (શિવ) નો અભિષેક કરવો, તે મહાપુણ્યદાયક છે।
Verse 11
स्नाप्यमानं शिवं भक्त्या वीक्षते यो विमत्सरः । तस्य वासः शिवोपान्ते शक्रलोके न संशयः
જે ઈર્ષ્યા વિના ભક્તિથી અભિષેક થતા શિવને જુએ છે, તેનું નિવાસ શિવની સાન્નિધ્યમાં થાય છે—શક્રલોકમાં પણ; તેમાં સંશય નથી।
Verse 12
शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तः शूलपाणिने । संसारमूलबद्धानामुद्वेष्टनकरो हि यः
કપટથી પણ કરેલો નમસ્કાર જો શૂલપાણિ ભગવાન શિવને અર્પિત થાય, તો તે સંસારમૂલમાં બંધાયેલા જીવોના ગાંઠો છૂટા કરનાર બને છે—એવી તેની મહિમા છે।
Verse 13
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनौं नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः
જેણે ‘ૐ નમઃ શિવાય’ મંત્રનો અભ્યાસ દૃઢ કર્યો છે, તેણે જ જાણે સર્વ અધ્યયન કર્યું, સર્વ શ્રવણ કર્યું અને સર્વ અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કર્યા।
Verse 14
यः पुनः स्नापयेद्भक्त्या एकभक्तो जितेन्द्रियः । तस्यापि यत्फलं पार्थ वक्ष्ये तल्लेशतस्तव
અને જે ફરી ભક્તિથી, એકનિષ્ઠ અને જીતેન્દ્રિય બની, પ્રભુને સ્નાન કરાવે—હે પાર્થ! તેનું ફળ પણ હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું।
Verse 15
पीडितो वृद्धभावेन तव भक्त्या वदाम्यहम् । ते यान्ति परमं स्थानं भित्त्वा भास्करमण्डलम्
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત હોવા છતાં, તારી ભક્તિના કારણે હું કહું છું—એ ભક્તો ભાસ્કરમંડળને ભેદીને પરમ સ્થાનને પામે છે।
Verse 16
संसारे सर्वसौख्यानां निलयास्ते भवन्ति च । आश्चर्यं ज्ञातिवर्गाणां धर्माणां निलयास्तु ते
અને સંસારમાં તેઓ સર્વ સુખોના ધામ બને છે. આશ્ચર્ય એ છે કે તેઓ પોતાના સ્વજનવર્ગના આશ્રય અને ધર્મના સ્થિર આધાર પણ બની જાય છે।
Verse 17
सम्पन्नाः सर्वकामैस्ते पृथिव्यां पृथिवीपते । श्राद्धं तत्रैव यः कुर्यान्नर्मदोदकमिश्रितम्
હે પૃથ્વીપતે! તેઓ આ પૃથ્વી પર સર્વ કામનાઓથી સમ્પન્ન થાય છે. અને જે ત્યાં જ નર્મદા-જળમિશ્રિત અર્ઘ્યાદિ દ્રવ્યો સાથે શ્રાદ્ધ કરે—
Verse 18
योग्यैश्च ब्राह्मणैर्राजन्कुलीनैर्वेदपारगैः । सुरूपैश्च सुशीलैश्च स्वदारनिरतैः शुभैः
હે રાજન! આ શ્રાદ્ધ યોગ્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાવવું—જે કુલીન, વેદપારંગત, સુરૂપ, સુશીલ, સ્વદારનિરત અને શુભ સ્વભાવવાળા હોય।
Verse 19
आर्यदेशप्रसूतैश्च श्लक्ष्णैश्चैव सुरूपिभिः । कारयेत्पिण्डदानं वै भास्करे कुतपस्थिते
આર્યદેશમાં જન્મેલા, સંસ્કારયુક્ત આચરણવાળા, સુરૂપ અને સુચરિત્ર બ્રાહ્મણો દ્વારા—સૂર્ય કૂતપકાળે સ્થિત હોય ત્યારે—પિંડદાન અવશ્ય કરાવવું.
Verse 20
पित्ःणां परमं लोकं यदीच्छेद्धर्मनन्दन । वर्जयेत्तान्प्रयत्नेन काणान्दुष्टांश्च दाम्भिकान्
હે ધર્મનંદન! જો કોઈ પિતૃઓ માટે પરમ લોક ઇચ્છે, તો આ પવિત્ર કર્મોમાં કાણા, દુષ્ટ અને દંભી લોકોને પ્રયત્નપૂર્વક વર્જે.
Verse 21
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन योग्यं विप्रं समाश्रयेत् । नरकान्मोचयेत्प्रेतान्कुम्भीपाकपुरोगमान्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી યોગ્ય વિપ્રનો આશ્રય લેવો; તેથી પ્રેતજન કુંભીપાક વગેરે આગલા નરકોમાંથી પણ મુક્ત થાય છે.
Verse 22
मोक्षो भवति सर्वेषां पित्ःणां नृपनन्दन । विप्रेभ्यः काञ्चनं दद्यात्प्रीयतां मे पितामहः
હે નૃપનંદન! સર્વ પિતૃઓને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રાહ્મણોને સુવર્ણદાન આપી એવી પ્રાર્થના કરવી—“મારા પિતામહ પ્રસન્ન થાઓ.”
Verse 23
अन्नं च दापयेत्तत्र भक्त्या वस्त्रं च भारत । गां वृषं मेदिनीं दद्याच्छत्रं शस्तं नृपोत्तम
હે ભારત! ત્યાં ભક્તિપૂર્વક અન્ન અને વસ્ત્રનું દાન પણ કરાવવું. હે નૃપોત્તમ! ગાય, વृषભ, ભૂમિ અને ઉત્તમ છત્ર પણ દાન આપવું.
Verse 24
स पुमान्स्वर्गमाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं तु यः कुर्याच्छिखिना सलिलेन वा
“એ પુરુષ સ્વર્ગને પામે છે”—એ રીતે શંકરે કહ્યું. વધુમાં, જે પ્રાણત્યાગ કરે—અગ્નિથી કે જળથી—(આ પવિત્ર પ્રસંગમાં)…
Verse 25
अनाशकेन वा भूयः स गच्छेच्छिवमन्दिरम् । नरनारायणीतीरे देवद्रोण्यां च यो नृप
…અથવા ઉપવાસ કરીને દેહત્યાગ કરે તો તે શિવધામને પામે છે. હે નૃપ! જે નર-નારાયણીના તીરે, દેવદ્રોણીમાં (એવું કરે)…
Verse 26
स वसेदीश्वरस्याग्रे यावदिन्द्राश्चतुर्दश । पुनः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि राजा भवति वीर्यवान्
તે ઈશ્વરના સાન્નિધ્યમાં ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય સુધી વસે છે. પછી સ્વર્ગથી ચ્યૂત થયો છતાં તે ફરી પરાક્રમી રાજા બની જન્મે છે.
Verse 27
सर्वैश्वर्यगुणैर्युक्तः प्रजापालनतत्परः । ततः स्मरति तत्तीर्थं पुनरेवागमिष्यति
સર્વ ઐશ્વર્ય અને સદ્ગુણોથી યુક્ત, પ્રજાપાલનમાં તત્પર તે પછી તે તીર્થનું સ્મરણ કરે છે અને ફરીથી ત્યાં જ પાછો આવે છે।
Verse 95
। अध्याय
“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-સમાપ્તિ દર્શાવતું કોલોફોન-ચિહ્ન છે; અહીં પાઠ અપૂર્ણ રૂપે પ્રાપ્ત છે।