Adhyaya 232

Verse 1

सूत उवाच । इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! આ રીતે તમને રેવા દેવીનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહેલું છે, જેમ પૂર્વકાળે માર્કંડેયે પાર્થને (અર્જુનને) ઉપદેશ આપ્યો હતો।

Verse 2

तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः । प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

તેમજ તે તીર્થસમૂહોમાં જે વિશેષ તીર્થો છે, તે મેં તેમની પ્રાધાન્યતા મુજબ—ગણતરી અને ક્રમ અનુસાર—પ્રકાશિત કર્યા છે।

Verse 3

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

આ વર્ણન પરમ પવિત્ર અને અતુલનીય છે; આ સર્વોચ્ચ પાપહર છે. નર્મદાનું આ પુણ્ય ચરિત—આ માહાત્મ્ય—મુનિઓએ કહેલું છે।

Verse 4

सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः । मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः

હે મુનીશ્વરો! નર્મદા કિનારે એક બ્રાહ્મણ હતો, જે સાત કલ્પો સુધી અડગ રહ્યો—મૃકંડુનો પુત્ર, ધીમાન, અને પરમાર્થવિદોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 5

संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा । बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्य शिवदेहजाम्

પૂર્વે સર્વ તીર્થો અને સર્વ નદીઓનું સેવન કરીને, અનેક કલ્પોથી સ્મરણમાં રહેલી, શિવદેહજ રેવાને ઓળખી તે તેની તરફ જ ઉન્મુખ થયો।

Verse 6

मे कलेति च शर्वोक्तां शरणं शर्वजां ययौ । अजराममरां देवीं दैत्यध्वंसकरीं पराम्

‘કલિયુગમાં તે મારી છે’—એમ શર્વ (શિવ)એ કહ્યું; તેથી તે શર્વજા દેવીની શરણમાં ગયો—પરમ, અજર-અમર, દૈત્યધ્વંસકરી।

Verse 7

महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीम् । तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सोऽप्यजरामरः

મહાવૈભવયુક્ત, ભવનાશિની, ‘ભવ (શિવ)ની જાહ્નવી’ એવી તેણીમાં સત્પ્રેમ બાંધી તે પણ અજર-અમર થયો।

Verse 8

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तमाः । व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे

હે સત્તમ! રેવાના બંને કાંઠે પગલે પગલે સાઠ હજાર તીર્થો અને સાઠ કરોડ (વધુ) તીર્થસ્થાનો સ્થાપિત છે।

Verse 9

सारितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः । न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः

ચારેય તરફ સહસ્રો તીર્થો સહિત નદીઓ છે; છતાં તે રેવાની સમતા સુધી પહોંચતી નથી—એવું હું માનું છું, હે મુનીશ્વરો।

Verse 10

एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः । यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति

હે દ્વિજજનોએ! તમે જે સર્વથા પૂછ્યું હતું તે બધું તમને કહી દીધું છે—મહેશ (શિવ)ના મુખેથી સાંભળી વાયુએ ઋષિઓ પ્રતિ જે કહ્યું હતું તે.

Verse 11

तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्

એ જ રીતે મૃકંડુના પુત્રે પણ, તીર્થો સહિત સમગ્ર નદીને પગલે પગલે સ્વયં અનુભવી, પાંડુપુત્રને તે પાવની રેવાનો ક્રમશઃ વર્ણન કર્યો।

Verse 12

एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

હે દ્વિજોત્તમો! આ બધું સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે—નર્મદાનું આ પુણ્યચરિત, જે ત્રિલોકમાં પણ દુર્લભ છે।

Verse 13

किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस्तु सहस्रशः । यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्

બીજી નદીઓના જળને હજારો વાર સેવવાથી શું લાભ? જો પાપનાશિની રેવાના જળને જ શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવન અને સેવા કરવામાં આવે તો।

Verse 14

मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

મેકલાના જળનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવન કરનાર શાશ્વત મુક્તિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 15

यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः । तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च

તીર્થમાં ગયેલો મર્ત્ય જેમ જેમ ભજન-પૂજન કરે છે અને ત્યાં જે જે ઇચ્છે છે, તે તે ફળ તે નિશ્ચિતપણે પામે છે—શ્રદ્ધાથી પણ અને અશ્રદ્ધાથી પણ।

Verse 16

इदं ब्रह्मा हरिरिदमिदं साक्षात्परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम्

આ બ્રહ્મા છે, આ હરિ છે, આ સాక్షાત્ પરમ હર છે. આ નિરાકાર બ્રહ્મ છે—નર્મદાનું જળ જ કૈવલ્ય (મોક્ષ) છે।

Verse 17

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः

કલિયુગમાં લોકો સેવા અને આવાહન દ્વારા રેવાનું સ્મરણ ન કરે ત્યાં સુધી, અન્ય તીર્થો અને નદીઓ ‘હૃદયફળ આપનારાં’ કહી ગર્જના કરતાં રહે છે।

Verse 18

ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता

નિશ્ચયે લોકહિત માટે શિવે પોતાના શરીરમાંથી એક દિવ્ય શક્તિને નદીરૂપે અવતરિત કરી—એ જ આ રેવા છે।

Verse 19

तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ

કલિયુગમાં નર્મદા નામનું કીર્તન જ્યાં સુધી કરવામાં આવતું નથી, ત્યાં સુધી યજ્ઞો તથા વન-ક્ષેત્રાદિ પ્રસિદ્ધ પુણ્યસ્થાનો ખૂબ જોરથી પોતાની મહિમા ઘોષિત કરે છે।

Verse 20

गरिमा गाण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु । नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी

તપ, દાન, વ્રત વગેરેની મહિમા તેટલાં સુધી જ ગવાય છે, જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર લોકો ભર્ગ (શિવ)થી ઉત્પન્ન પવિત્ર ધારા પ્રાપ્ત ન કરે।

Verse 21

ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्

જે ઉત્તર કાંઠે વસે છે તેઓ નિશ્ચયે રુદ્રના અનુચર છે; અને જે દક્ષિણ તીરે વસે છે તેઓ વૈષ્ણવ લોકને પામે છે।

Verse 22

धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा । नरकान्तकरी शश्वत्संश्रिता शर्वनिर्मिता

ધન્ય છે તે દેશો, શ્રેષ્ઠ છે તે પ્રદેશો, જ્યાં નર્મદા વહે છે—શર્વ (શિવ)નિર્મિત, સદૈવ સ્થિત, નરકનો અંત કરનારી પવિત્ર ધારા।

Verse 23

कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते । ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम्

તે લોકો કૃતપુણ્ય છે; તેઓ શોકના પાત્ર બનતા નથી—જે પાર્વતીપતિ (શિવ)ની નદીમાંથી ઉત્પન્ન પવિત્ર જળ પીવે છે।

Verse 24

इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः । शृणोति यः कीर्तयते मुच्यते सर्वपातकः

હે દ્વિજોએ, આ રેવા નું અતુલ અને પવિત્ર ચરિત છે; જે તેને સાંભળે કે કીર્તન કરે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 25

यत्फलं सर्ववेदैश्च सषडङ्गपदक्रमैः । श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्

ષડંગો સહિત સર્વ વેદોનું ક્રમપૂર્વક શ્રવણ અને પાઠ કરવાથી જે ફળ મળે છે, તેનાથી આ ફળ આઠગણું થાય છે.

Verse 26

सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत्

બાર વર્ષ સુધી સત્રયાગ કરનાર જે ફળ મેળવે છે, રેવાના ચરિત્રને એકવાર સાંભળવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 27

सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु । सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास्तत्फलं लभेत्

સમુદ્ર વગેરે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, રેવાના માહાત્મ્યને એકવાર સાંભળવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् । देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः

આ ધર્મ્ય ઉપાખ્યાન સર્વ શાસ્ત્રોમાં અનુત્તમ છે; દેશે હોય કે મંડળે, નગરે હોય કે ગામના મધ્યમાં—જ્યાં તે સ્થિત રહે, ત્યાં પાવનતા પ્રસરે છે.

Verse 29

गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् । स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः

જેનાં ઘરમાં સર્વ વર્ણો માટે લખાયેલો આ ગ્રંથ નિવાસ કરે છે, તે બ્રહ્મા છે, તે સాక్షાત્ શિવ છે, અને તે જ દેવ જનાર્દન છે.

Verse 30

धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गेऽयं देवसेवितः । गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्

ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિનો આ માર્ગ દેવતાઓ દ્વારા સેવિત છે. આ શાસ્ત્ર ગુરુઓનો પણ ગુરુ છે અને પરમ સિદ્ધિનું કારણ છે.

Verse 31

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् । ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत्

જે વ્યક્તિ દરરોજ દેવભાષિત આ પુરાણનું શ્રવણ કરે, તે બ્રાહ્મણ હોય તો વેદવિદ્યા-સંપન્ન બને અને ક્ષત્રિય હોય તો વિજયી બને.

Verse 32

धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग्भवेत्

વૈશ્ય ધનાઢ્ય બની જન્મે છે અને શૂદ્ર પણ ધર્મનો ભાગી—પુણ્યનો અધિકારી—બને છે.

Verse 33

सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् । श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले

આનું શ્રવણ કરવાથી નારી સૌભાગ્ય અને ઉત્તમ સંતતિ પ્રાપ્ત કરે છે; તે શ્રી, સુખ, સ્વર્ગવાસ અને ઉત્તમ કુળમાં પુનર્જન્મ પામે છે.

Verse 34

रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ्मित्रवञ्चकः । गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः

વિશ્વાસઘાતી, કૃતઘ્ન, સ્વામીદ્રોહી, મિત્રવંચક, ગોહત્યાકારી, વિષ આપનાર અને કન્યા-વિક્રય કરનાર પણ—

Verse 35

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं योऽभिषेवते

બ્રાહ્મણઘાતક, સુરાપી, ચોર અથવા ગુરુશય્યા-અપરાધી પણ—જે નર્મદા-ચરિત સાંભળતાં સાંભળતાં તે વ્રતનું એક વર્ષ સુધી પાલન કરે—

Verse 36

सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः । पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकः

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. બીજાનું ભોજન બગાડનાર, વ્યર્થ રાંધી અન્ન વેડફનાર, અથવા દેવ-બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર પણ—

Verse 37

परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा । तेऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः

ગુરુ, પિતા, સાધુજન તથા રાજાની અપવાદ-નિંદા કરનાર પણ—આનું શ્રવણ કરતાં તે પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 38

ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः । पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः

પરંતુ શુદ્ધચિત્તવાળા—જે આ પવિત્ર શાસ્ત્રને નિત્ય સાંભળે છે અને વસ્ત્રો તથા આભૂષણોથી નર્મદા-શાસ્ત્રની પૂજા કરે છે—

Verse 39

पुष्पैः फलैश्चन्दनाद्यैर्भोजनैर्विविधैरपि । शास्त्रेऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा

પુષ્પો, ફળો, ચંદનાદિ તથા વિવિધ ભોજનો દ્વારા પણ—આ શાસ્ત્રની પૂજા થાય ત્યારે દેવતાઓ પૂજાય છે અને ગુરુજનો પણ તેમ જ પૂજાય છે.

Verse 40

इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः

આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ તેમાં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી, સુગંધ, વસ્ત્રાદિ અને આભૂષણો સાથે—

Verse 41

पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च । वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः

—પરમ ભક્તિથી વાચકનું અને શાસ્ત્રનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ. વેદપાઠથી તથા વિધિપૂર્વક પાલિત અગ્નિહોત્રોથી જે પુણ્ય થાય છે—

Verse 42

तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे । कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा

તે જ ફળ આ શુભ નર્મદા-ચરિત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે. કુરુક્ષેત્રમાં જે પુણ્ય, પ્રભાસમાં અને તેમ જ પુષ્કરમાં જે પુણ્ય—

Verse 43

रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे

રુદ્રાવર્તમાં, ગયામાં અને વિશેષ કરીને વારાણસીમાં; ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર)માં, પ્રયાગમાં તથા ગંગા-સાગર સંગમમાં—

Verse 44

एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् । नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्

આવા તથા અન્ય તીર્થોમાં મનુષ્યોને જે પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે, નર્મદા-ચરિત્રનું શ્રવણ કરવાથી તે સર્વ પુણ્ય સંપૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

आदिमध्यावसानेषु नर्मदाचरितं शुभम् । यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत्

નર્મદા-ચરિતનું આ શુભ આખ્યાન—આદિ, મધ્ય અને અંતે—જે મનુષ્ય ભક્તિથી સાંભળે છે, તેનું મહાન ફળ હવે સાંભળો।

Verse 46

समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते

શિવના ધામ અને સ્થાનને પ્રાપ્ત કરીને, દેવકન્યાઓથી ઘેરાયેલો, તે રુદ્રનો અનુચર બની શિવ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 47

धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । गृहेऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः

આ પવિત્ર ધર્મ-આખ્યાન સર્વ આખ્યાનોમાં અનુત્તમ છે. જે ઘરમાં તેનો પાઠ થાય છે, ત્યાં ચતુર્વર્ણના શ્રેષ્ઠજન હાજર રહી મંગલ કરે છે।

Verse 48

धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु

નર્મદા-ચરિતના પુસ્તકનું જે પૂજન કરે છે, તેનું ઘર ધન્ય છે એમ હું માનું છું; તેમજ તેનું કુળ અને ગૃહસ્થાશ્રમ પણ ધન્ય છે।

Verse 49

नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयोऽर्चिताः

તેના દ્વારા નર્મદા પૂજાય છે અને ભગવાન મહેશ્વર પણ. વાચકનું પૂજન થાય ત્યારે, એ જ રીતે દેવો અને ઋષિઓ પણ અર્ચિત થાય છે।

Verse 50

लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम् । भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने

જે મનુષ્ય સમગ્ર ઉત્તમ રેવા-ચરિત લખાવી દ્વિજને દાન આપે છે, તે સર્વ શાસ્ત્રોનું ભૂષણ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 51

नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः

નર્મદાના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન અને દાનથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ તે મનુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 52

एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् । स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम्

આ પુરાણ રુદ્રોક્ત છે અને મહાપુણ્યફળ આપનારું છે. તે સ્વર્ગ આપે છે, પુત્ર આપે છે, મંગલદાયક છે, યશ આપે છે અને કીર્તિ વધારે છે।

Verse 53

धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम्

આ ધર્મમય, આયુષ્યવર્ધક અને અતુલ છે; દુઃખ તથા દુઃસ્વપ્નનો નાશ કરે છે. જે વાંચે અને જે સાંભળે, તેમને સર્વ કામ્ય અર્થોની સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 54

यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । शिवलोके स्थितिस्तस्य पुराणाक्षरवत्सरी

જ્યારે આ પુણ્ય પુરાણ દાન કરવામાં આવે અને દ્વિજોએ તેનું પાઠન કરે, ત્યારે દાતાને શિવલોકમાં નિવાસ મળે છે—પુરાણના અક્ષરો જેટલા વર્ષો સુધી।

Verse 55

इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य । त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस्तत्सूतमुख्येन साधु

આ રીતે નર્મદાનું આ પાવન અને શ્રેષ્ઠ ચરિત્ર વર્ણવાયું—જે પ્રથમ પવન દ્વારા કહેવાયું અને શર્વ (શિવ)ના મુખથી પ્રાપ્ત થયું. ત્રિભુવનના લોકો દ્વારા વંદિત આ કથા આરંભે મુનિઓના કુલપતિની સમક્ષ તે શ્રેષ્ઠ સૂતે યોગ્ય રીતે પ્રગટ કરી।