Adhyaya 191
અધ્યાયની શરૂઆતમાં માર્કંડેય યાત્રિકને સિદ્ધેશ્વર તીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને નજીક આવેલા સ્વયંભૂ ‘અમૃત-સ્રાવી’ લિંગનું વર્ણન કરે છે; તેના દર્શનમાત્રથી જ વિશેષ પુણ્ય મળે એમ તીર્થની મહિમા સ્થાપે છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે દેવોએ સિદ્ધેશ્વરમાં સિદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી, ખાસ કરીને ‘દ્વાદશ આદિત્ય’નો ઉલ્લેખ શું છે. માર્કંડેય દ્વાદશ આદિત્યો—ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, ત્વષ્ટા, મિત્ર, વરુણ, અર્યમન, વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષણ, અંશુમાન અને વિષ્ણુ—ગણીને કહે છે કે સૂર્યત્વની ઇચ્છાથી તેમણે નર્મદા કાંઠે સિદ્ધેશ્વરમાં ઘોર તપ કર્યું. તપના ફળરૂપે સૂર્યના ‘અંશો’ના વિભાજન દ્વારા તે તીર્થમાં દિવાકરની પ્રતિષ્ઠા થઈ અને સ્થળ પ્રસિદ્ધ બન્યું. આગળ પ્રલયકાળે આદિત્યોનું વિશ્વકાર્ય અને દિશાઓમાં સૌરશક્તિઓની વ્યવસ્થા (દિક્-વ્યવસ્થા) પણ વર્ણવાય છે. અંતે તીર્થાચાર અને ફલશ્રુતિ—પ્રાતઃસ્નાન પછી દ્વાદશાદિત્ય-દર્શન કરવાથી વાણી, મન અને કર્મજન્ય પાપ નાશ પામે છે; પ્રદક્ષિણા પૃથ્વી-પરિક્રમાસમાન ગણાય છે; આ તીર્થમાં સપ્તમીનું ઉપવાસ અતિ ઉત્તમ ફળ આપે છે; વારંવાર પ્રદક્ષિણાથી રોગનિવૃત્તિ, આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ અને સંતાનલાભ જેવા ફળ નિયમિત ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । सिद्धेश्वरं ततो गच्छेत्तस्यैव तु समीपतः । अमृतस्रावि तल्लिङ्गमाद्यं स्वायम्भुवं तथा
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ સિદ્ધેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; અને તેની નજીક જ અમૃતધારા વહાવતું તે લિંગ છે—આદ્ય તથા સ્વયંભૂ.
Verse 2
दृष्टमात्रेण येनेह ह्यनृणो जायते नरः । पुरा वर्षशतं साग्रमाराध्य परमेश्वरम्
જેનાં માત્ર દર્શનથી જ આ લોકમાં મનુષ્ય ઋણમુક્ત થાય છે. પ્રાચીનકાળે પરમેશ્વરની સો વર્ષથી વધુ આરાધના કરીને (આ મહિમા પ્રગટ થઈ).
Verse 3
प्राप्नुयुः परमां सिद्धिमादित्या द्वादशैव तु । अतः सिद्धेश्वरः प्रोक्तः सिद्धिदः सिद्धिकाङ्क्षिणाम्
ત્યાં જ બાર આદિત્યોએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. તેથી તેઓ ‘સિદ્ધેશ્વર’ કહેવાય છે—સિદ્ધિ ઇચ્છનારને સિદ્ધિ આપનાર.
Verse 4
युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धेश्वरे प्राप्ताः सिद्धिं देवा द्विजोत्तम । आदित्या इति यच्चोक्तं तन्मे विस्मापनं कृतम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! દેવોએ સિદ્ધેશ્વરમાં સિદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી? અને ‘આદિત્ય’ વિષે તમે જે કહ્યું, તે મને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે.
Verse 5
तपस्युग्रे व्यवसिता आदित्याः केन हेतुना । सम्प्राप्तास्तु द्विजश्रेष्ठ सिद्धिं चैवाभिलाषिकीम्
આદિત્યોએ કયા કારણથી ઘોર તપશ્ચર્યા કરી? હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેમણે ઇચ્છિત સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?
Verse 6
संक्षिप्य तु मया पृष्टं विस्तराद्द्विज शंस मे
મેં સંક્ષેપમાં પૂછ્યું છે; હે દ્વિજ, તેને વિસ્તારે મને કહો.
Verse 7
मार्कण्डेय उवाच । अदितेर्द्वादशादित्या जाताः शक्रपुरोगमाः । इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा
માર્કંડેયે કહ્યું—અદિતિમાંથી શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્રણી એવા બાર આદિત્યો જન્મ્યા: ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, ત્વષ્ટા, મિત્ર, વરુણ અને અર્યમા।
Verse 8
विवस्वान्सविता पूषा ह्यंशुमान्विष्णुरेव च । त इमे द्वादशादित्या इच्छन्तो भास्करं पदम्
તેમજ વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષા, અંશુમાન અને વિષ્ણુ પણ છે. આ દ્વાદશ આદિત્યો ભાસ્કરના પરમ પદની ઇચ્છા ધરાવતા હતા।
Verse 9
नर्मदातटमाश्रित्य तपस्युग्रे व्यवस्थिताः । सिद्धेश्वरे महाराज काश्यपेयैर्महात्मभिः
નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને, હે મહારાજ, કાશ્યપવંશીય તે મહાત્માઓ સિદ્ધેશ્વરમાં ઘોર તપમાં સ્થિત થયા।
Verse 10
परा सिद्धिरनुप्राप्ता द्वादशादित्यसंज्ञितैः । स्थापितश्च जगद्धाता तस्मिंस्तीर्थे दिवाकरः
દ્વાદશ આદિત્ય નામે પ્રસિદ્ધ દેવોએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; અને તે તીર્થમાં જગદ્ધાતા દિવાકર પ્રતિષ્ઠિત થયો।
Verse 11
स्वकीयांशविभागेन द्वादशादित्यसंज्ञितैः । तदाप्रभृति तत्तीर्थं राजन्ख्यातिं गतं भुवि
પોતપોતાના અંશોના વિભાજનથી દ્વાદશ આદિત્યો દ્વારા, હે રાજન, તે સમયથી તે તીર્થ પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 12
प्रलये समनुप्राप्ते ह्यादित्या द्वादशैव ते । द्वादशादित्यतो राजन् सम्भवन्ति युगक्षये
હે રાજન! પ્રલય આવતાં તે દ્વાદશ આદિત્યો જ પ્રગટ થાય છે; અને યુગક્ષયે દ્વાદશ-આદિત્યરૂપે સંભવે છે।
Verse 13
इन्द्रस्तपति पूर्वेण धाता चैवाग्निगोचरे । गभस्तिपतिर्वै याम्ये त्वष्टा नैरृतदिङ्मुखः
ઇન્દ્ર પૂર્વ દિશામાં તપે છે, ધાતા આગ્નેય પ્રદેશમાં; દક્ષિણમાં ગભસ્તિપતિ, અને નૈઋત્ય દિશામુખે ત્વષ્ટા સ્થિત છે।
Verse 14
वरुणः पश्चिमे भागे मित्रस्तु वायवे तथा । विष्णुश्च सौम्यदिग्भागे विवस्वानीशगोचरे
વરুণ પશ્ચિમ દિશામાં છે, મિત્ર વાયવ્ય પ્રદેશમાં; ઉત્તર દિશામાં વિષ્ણુ, અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) પ્રદેશમાં વિવસ્વાન સ્થિત છે।
Verse 15
ऊर्ध्वतश्चैव सविता ह्यधः पूषा विशोषयन् । अंशुमांस्तु तथा विष्णुर्मुखतो निर्गतं जगत्
ઉપર સવિતા વિરાજે છે અને નીચે પૂષા લોકોને શોષે છે; તેમ જ અંશુમાન અને વિષ્ણુ—તેમના પ્રખર તેજથી મુખમાંથી જાણે જગત પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
प्रदहन्वै नरश्रेष्ठ बभ्रमुश्च इतस्ततः । यथैव ते महाराज दहन्ति सकलं जगत्
હે નરશ્રેષ્ઠ, તેઓ પ્રજ્વલિત થઈ અહીં-ત્યાં ભ્રમે છે; હે મહારાજ, એ જ રીતે તેઓ સમગ્ર જગતને દહન કરે છે।
Verse 17
तथैव द्वादशादित्या भक्तानां भावसाधनाः । प्रातरुत्थाय यः स्नात्वा द्वादशादित्यसंज्ञितम्
એ જ રીતે દ્વાદશ આદિત્યો ભક્તોમાં ભક્તિભાવ સાધવાના ઉપાય બને છે. જે પ્રાતઃકાળે ઊઠી સ્નાન કરીને ‘દ્વાદશાદિત્ય’ નામના દેવનું દર્શન કરે છે…
Verse 18
पश्यते देवदेवेशं शृणु तस्यैव यत्फलम् । वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम्
…અને દેવોના દેવેશનું દર્શન કરે છે—તેનું ફળ સાંભળો. વાણીથી, મનથી, અથવા કર્મથી પૂર્વે કરાયેલું જે કોઈ પાપ હોય…
Verse 19
नश्यते तत्क्षणादेव द्वादशादित्यदर्शनात् । प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात्तस्य देवस्य भारत
…તે બધું દ્વાદશાદિત્યના દર્શનમાત્રથી તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે. અને હે ભારત, જે તે દેવની પ્રદક્ષિણા કરે છે…
Verse 20
प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः । तत्र तीर्थे तु सप्तम्यामुपवासेन यत्फलम्
તે કર્મથી જાણે સમગ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા થઈ ગઈ હોય—એમાં સંશય નથી. અને હવે તે તીર્થમાં સપ્તમીના ઉપવાસનું જે ફળ છે (તે કહેવામાં આવે છે)।
Verse 21
अन्यत्र सप्तसप्तम्यां लभन्ति न लभन्ति च । षष्ठ्यां वारे दैनकरे द्वादशादित्यदर्शनात्
અન્યત્ર ‘સપ્ત-સપ્તમી’ યોગે લોકો તે ફળ મેળવે પણ શકે, ન પણ મેળવે. પરંતુ અહીં ષષ્ઠીએ, રવિવારે, દ્વાદશાદિત્યના માત્ર દર્શનથી જ પુણ્ય નિશ્ચિત થાય છે।
Verse 22
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात्तस्य पापं तु नश्यति । अरोगी सप्तजन्मानि भवेद्वै नात्र संशयः
જે પ્રદક્ષિણા કરે છે તેના પાપ નાશ પામે છે. તે સાત જન્મ સુધી નિરોગી રહે છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 23
यस्तु प्रदक्षिणशतं दद्याद्भक्त्या दिने दिने । दद्रूपिटककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिकाः
જે ભક્તિપૂર્વક રોજે રોજ સો પ્રદક્ષિણાઓ કરે/અર્પે છે, તેના દાદ, ફોડા, કૂષ્ઠ, ચકત્તા અને વિચર્ચિકા (એક્ઝિમા) જેવા રોગો શમન પામે છે।
Verse 24
नश्यन्ति व्याधयः सर्वे गरुडेनेव पन्नगाः । पुत्रप्राप्तिर्भवेत्तस्य षष्ट्या वासरसेवनात्
ગરુડ સામે સર્પો જેમ નાશ પામે તેમ સર્વ વ્યાધિઓ નાશ પામે છે. સાઠ દિવસ આ સેવા/વ્રત કરવાથી તેને પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે।
Verse 191
अध्याय
અધ્યાય (અધ્યાય-સીમા દર્શાવતું લેખક-ચિહ્ન).