Adhyaya 129
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને નર્મદા-તટ પર આવેલા બ્રહ્મતીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. બ્રહ્મતીર્થને સર્વ તીર્થોમાં અદ્વિતીય અને શ્રેષ્ઠ જણાવવામાં આવ્યું છે; અહીં બ્રહ્મા અધિષ્ઠાતા દેવ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે. પાપશુદ્ધિ વાણીજન્ય, મનોજન્ય અને કર્મજન્ય—એ રીતે ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવી, માત્ર દર્શન/સંદર્શનથી પણ શુદ્ધિ થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. જે લોકો સ્નાન કરીને શ્રુતિ-સ્મૃતિ અનુસાર વર્તે છે તેઓ પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ કરીને સ્વર્ગવાસ પામે છે; પરંતુ કામ-લોભથી શાસ્ત્રમાર્ગ ત્યજનારાઓની નિંદા કરવામાં આવી છે, કારણ કે તેઓ યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્તથી ભટકી જાય છે. સ્નાન પછી પિતૃ અને દેવપૂજા કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે; બ્રહ્માને અર્પિત દાન અક્ષય કહેવાયું છે. સંક્ષિપ્ત ગાયત્રીજપ પણ ઋગ્-યજુઃ-સામ—ત્રણે વેદોના ફળને આવરી લે છે એમ મહિમા કરાયો છે. ફળશ્રુતિમાં કહે છે કે આ તીર્થમાં દેહાંત થાય તો બ્રહ્મલોક પ્રાપ્તિ થાય અને પુનરાવર્તન રહેતું નથી; ત્યાં દેહાવશેષનો સંબંધ પણ પુણ્યદાયક ગણાય છે. આ પુણ્યથી મનુષ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનયુક્ત, વિદ્યાવાન, માનનીય, નિરોગી અને દીર્ઘાયુ બની જન્મે છે; અને મહાત્મા દર્શનાર્થીઓ તાત્ત્વિક અર્થમાં ‘અમૃતત્વ’ પ્રાપ્ત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् । अन्येषां चैव तीर्थानां परात्परतरं महत्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહીપાલ! ત્યારબાદ અનુત્તમ બ્રહ્મતીર્થમાં જવું; તે અન્ય સર્વ તીર્થોમાં પણ પરાત્પર, અતિ મહાન છે.
Verse 2
तत्र तीर्थे सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकपितामहः । चतुर्णामपि वर्णानां नर्मदातटमाश्रितः
તે તીર્થમાં દેવશ્રેષ્ઠ, લોકપિતામહ બ્રહ્મા નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને વસે છે; તે ચારેય વર્ણો માટે આશ્રયરૂપ છે.
Verse 3
वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम् । तत्क्षालयति देवेशो दर्शनादेव पातकम्
વાણી, મન અને કર્મથી કરેલું—અગાઉ કરેલું પણ—સર્વ પાપ દેવેશ્વર માત્ર દર્શનથી ધોઈ નાખે છે; પાતકનો કલ્મષ નાશ પામે છે.
Verse 4
श्रुतिस्मृत्युदितान्येव तत्र स्नात्वा द्विजर्षभाः । प्रायश्चित्तानि कुर्वन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યાં સ્નાન કરીને લોકો શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલાં પ્રાયશ્ચિત્તો કરે છે; અને તેમને ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં નિવાસ મળે છે.
Verse 5
ये पुनः शास्त्रमुत्सृज्य कामलोभप्रपीडिताः । प्रायश्चित्तं वदिष्यन्ति ते वै निरयगामिनः
પણ જે લોકો શાસ્ત્રનો અધિકાર ત્યજી, કામ-લોભથી પીડિત થઈ પ્રાયશ્ચિત્તો ઘડીને કહે છે—તે નિશ્ચયે નિરયગામી (નરકગામી) થાય છે.
Verse 6
स्नात्वादौ पातकी ब्रह्मन्नत्वा तु कीर्तयेदघम् । तस्य तन्नश्यते क्षिप्रं तमः सूर्योदये यथा
હે બ્રાહ્મણ! પાપી પણ ત્યાં પહેલાં સ્નાન કરીને પછી પ્રણામ કરી પોતાના અપરાધનું સ્વીકાર-કીર્તન કરે; તેનું પાપ ઝડપથી નાશ પામે છે, જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર।
Verse 7
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स लभेत्फलमुत्तमम्
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓની પૂજા કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यद्दानं ब्रह्मोद्दिश्य प्रयच्छति । तदक्षयफलं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
તે તીર્થમાં બ્રહ્મા/બ્રહ્મને ઉદ્દેશીને જે દાન આપવામાં આવે, તેનું ફળ સર્વથા અક્ષય બને છે—એવું શંકરે કહ્યું।
Verse 9
गायत्रीसारमात्रोऽपि तत्र यः क्रियते जपः । ऋग्यजुःसामसहितः स भवेन्नात्र संशयः
ત્યાં ગાયત્રીનો સારમાત્ર જપ પણ કરવામાં આવે તો, તે જપ ઋગ્-યજुः-સામ શક્તિથી યુક્ત બને છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 10
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजेद्देहं सुदुस्त्यजम् । अनिवर्तिका गतिस्तस्य ब्रह्मलोकान्न संशयः
જે તે તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક ત્યજવા અતિ કઠિન એવા દેહનો ત્યાગ કરે છે, તેની ગતિ અનિવર્તનીય બને છે—તે બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરે છે; સંશય નથી।
Verse 11
यावदस्थीनि तिष्ठन्ति ब्रह्मतीर्थे च देहिनाम् । तावद्वर्षसहस्राणि देवलोके महीयते
જ્યાં સુધી દેહધારીનાં અસ્થિ બ્રહ્મતીર્થમાં સ્થિર રહે છે, ત્યાં સુધી તે હજારો વર્ષો દેવલોકમાં પૂજિત અને મહિમાવાન થાય છે।
Verse 12
अवतीर्णस्ततो लोके ब्रह्मज्ञो जायते कुले । उत्तमः सर्ववर्णानां देवानामिव देवता
પછી ફરી લોકમાં અવતરીને તે બ્રહ્મજ્ઞ કુળમાં જન્મે છે; સર્વ વર્ણોમાં ઉત્તમ, દેવોમાં દેવતા સમાન।
Verse 13
विद्यास्थानानि सर्वाणि वेत्ति वेदाङ्गपारगः । जायते पूजितो लोके राजभिः स न संशयः
તે સર્વ વિદ્યાસ્થાનો જાણે છે અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત બને છે; તે લોકમાં પૂજિત થાય છે, રાજાઓ દ્વારા પણ—એમાં સંશય નથી।
Verse 14
पुत्रपौत्रसमोपेतः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं ब्रह्मतीर्थप्रभावतः
પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત, સર્વ રોગોથી રહિત થઈ, બ્રહ્મતીર્થના પ્રભાવથી તે પૂર્ણ સો વર્ષથી પણ વધુ જીવે છે।
Verse 15
एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थं ज्ञानवतां वरम् । ये पश्यन्ति महात्मानो ह्यमृतत्वं प्रयान्ति ते
આ તીર્થ પુણ્યમય અને પાપહર છે, જ્ઞાનીઓ માટે પરમ શ્રેષ્ઠ છે; જે મહાત્માઓ તેનું દર્શન કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે અમૃતત્વને પામે છે।
Verse 129
। अध्याय
આ રીતે અધ્યાય સમાપ્ત થયો.