Adhyaya 195

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । देवतीर्थे तु किं नाम माहात्म्यं समुदाहृतम् । फलं किं स्नानदानादिकारिणां जायते मुने

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—હે મુને! દેવતીર્થનું કયું મહાત્મ્ય પ્રખ્યાત છે? ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે કરનારને કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । पृथिव्यां यानि तीर्थानि देवैर्मुनिगणैरपि । सेवितानि महाबाहो तानि ध्यातानि विष्णुना

માર્કંડેય બોલ્યા—હે મહાબાહો! પૃથ્વી પર જે જે તીર્થો દેવો અને મુનિગણો દ્વારા પણ સેવિત છે, તે સર્વ વિષ್ಣુ દ્વારા ધ્યેયરૂપે ચિંતિત છે.

Verse 3

समागतान्येकतां वै तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । तत्तीर्थं वैष्णवं पुण्यं देवतीर्थमिति श्रुतम्

હે યુધિષ્ઠિર! તે તીર્થમાં સર્વ તીર્થોની શક્તિઓ એકરૂપ થઈ ગઈ છે. તે વૈષ્ણવ પુણ્યતીર્થ ‘દેવતીર્થ’ તરીકે શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 4

कुरुक्षेत्रं भुवि परमन्तरिक्षे त्रिपुष्करम् । पुरुषोत्तमं दिवि परं देवतीर्थं परात्परम्

પૃથ્વી પર કુરુક્ષેત્ર પરમ છે, અંતરિક્ષમાં ત્રિપુષ્કર પરમ છે, સ્વર્ગમાં પુરુષોત્તમ પરમ છે—પરંતુ દેવતીર્થ તો પરમથી પણ પર છે.

Verse 5

देवतीर्थसमं नास्ति तीर्थमत्र परत्र च । यत्प्राप्य मनुजस्तप्येन्न कदाचिद्युधिष्ठिर

આ લોકમાં અને પરલોકમાં દેવતીર્થ સમાન બીજું કોઈ તીર્થ નથી. હે યુધિષ્ઠિર! તેને પ્રાપ્ત કરનાર મનુષ્ય કદી પણ સંતાપ પામતો નથી.

Verse 6

देवैरुक्तानि तीर्थानि योऽत्र स्नानं समाचरेत् । देवतीर्थे स सर्वत्र स्नातो भवति मानवः

દેવોએ કહેલા આ તીર્થમાં જે અહીં સ્નાન કરે છે, તે દેવતીર્થમાં સ્નાન કરીને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાત ગણાય છે।

Verse 7

एवमस्त्विति तैरुक्ता देवा ऋषिगणा अपि । संतुष्टाः श्रीशमभ्यर्च्य स्वं स्वं स्थानं तु भेजिरे

‘એવમસ્તુ’ એમ કહી દેવો અને ઋષિગણ પણ સંતોષ પામ્યા; શ્રીશની પૂજા કરીને તેઓ પોતપોતાના ધામે ગયા।

Verse 8

सूर्यग्रहेऽत्र वै क्षेत्रे स्नात्वा यत्फलमश्नुते । स्नात्वा श्रीशं समभ्यर्च्य समुपोष्य यथाविधि

સૂર્યગ્રહણ સમયે આ ક્ષેત્રમાં સ્નાન કરવાથી જે ફળ મળે છે—અહીં સ્નાન કરીને, વિધિપૂર્વક શ્રીશની પૂજા કરી અને નિયમિત ઉપવાસ રાખે તો તે જ ફળ ભોગવે છે।

Verse 9

यद्ददाति हिरण्यानि दानानि विधिवन्नृप । तदनन्तफलं सर्वं सूर्यस्य ग्रहणे यथा

હે નૃપ! વિધિપૂર્વક આપેલા સોનાના દાન વગેરે, સૂર્યગ્રહણ સમયે સર્વે અનંત ફળ આપનારાં બને છે।

Verse 10

भूमिदानं धेनुदानं स्वर्णदानमनन्तकम् । वज्रदानमनन्तं च फलं प्राह शतक्रतुः

ભૂમિદાન, ધેનુદાન અને સ્વર્ણદાન—આ બધાં અનંત પુણ્યફળ આપનારાં છે; તેમજ વજ્ર (રત્ન) દાન પણ અનંત ફળદાયક છે—એવું શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)એ કહ્યું।

Verse 11

सोमो वै वस्त्रदानेन मौक्तिकानां च भार्गवः । सुवर्णस्य रविर्दानं धर्मराजो ह्यनन्तकम्

વસ્ત્રદાનથી સોમ પ્રસન્ન થાય છે, અને મૌક્તિક (મોતી) દાનથી ભાર્ગવ (શુક્ર) તૃપ્ત થાય છે. સુવર્ણદાનનો અધિદેવ રવિ છે; અને દાનનું ફળ ધર્મરાજ (યમ)એ અનંત કહ્યું છે.

Verse 12

देवतीर्थे तु यद्दानं श्रद्धायुक्तेन दीयते । तदनन्तफलं प्राह बृहस्पतिरुदारधीः

દેવતીર્થમાં શ્રદ્ધાસહિત જે દાન આપવામાં આવે છે, તેનું ફળ અનંત થાય છે—એવું ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે.

Verse 13

देवतीर्थे भृगुक्षेत्रे सर्वतीर्थाधिक नृप । देवतीर्थे नरः स्नात्वा श्रीपतिं योऽनुपश्यति

હે નૃપ! ભૃગુક્ષેત્રમાં આવેલું દેવતીર્થ સર્વ તીર્થોથી અધિક છે. તે દેવતીર્થમાં સ્નાન કરીને જે પુરુષ શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)નું દર્શન કરે છે…

Verse 14

सोमग्रहे कुलशतं स समुद्धृत्य नाकभाक् । दानानि द्विजमुख्येभ्यो देवतीर्थे नराधिप

હે નરાધિપ! ચંદ્રગ્રહણ સમયે દેવતીર્થમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપવાથી તે પોતાના કુલની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે અને સ્વર્ગનો ભાગી બને છે.

Verse 15

यैर्दत्तानि नरैर्भोगभागिनः प्रेत्य चेह ते । देवतीर्थे विप्रभोज्यं हरिमुद्दिश्य यश्चरेत्

જે મનુષ્યો દાન આપે છે, તેઓ આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ ભોગના ભાગી બને છે. અને જે દેવતીર્થમાં હરિ (વિષ્ણુ)ને અર્પણ કરીને બ્રાહ્મણભોજન કરાવે છે…

Verse 16

स सर्वाह्लादमाप्नोति स्वर्गलोके युधिष्ठिर । देवतीर्थे नरो नारी स्नात्वा नियतमानसौ

હે યુધિષ્ઠિર! તે સ્વર્ગલોકમાં પૂર્ણ આનંદ પ્રાપ્ત કરે છે. દેવતીર્થમાં પુરુષ કે સ્ત્રી, નિયત મનથી સ્નાન કરીને…

Verse 17

उपोष्यैकादशीं भक्त्या पूजयेद्यः श्रियः पतिम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा घृतेनोद्बोध्य दीपकम्

જે ભક્તિપૂર્વક એકાદશીનું ઉપવાસ કરીને શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરે અને રાત્રે જાગરણ કરીને ઘીથી દીવો પ્રજ્વલિત કરે…

Verse 18

द्वादश्यां प्रातरुत्थाय तथा वै नर्मदाजले । विप्रदाम्पत्यमभ्यर्च्य विधिवत्कुरुनन्दन

હે કુરુનંદન! દ્વાદશીએ પ્રાતઃ ઊઠીને નર્મદા જળમાં સ્નાન કરીને, વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણ દંપતીનું અર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 19

वस्त्राभरणताम्बूलपुष्पधूपविलेपनैः । अक्षये विष्णुलोकेऽसौ मोदते चरितव्रतः

વસ્ત્ર, આભૂષણ, તાંબૂલ, પુષ્પ, ધૂપ અને લેપન વગેરે અર્પણ કરીને, વ્રતનું પાલન કરનાર તે અક્ષય વિષ્ણુલોકમાં આનંદ કરે છે.

Verse 20

यः सदैकादशीतिथौ स्नात्वोपोष्यार्चयेद्धरिम् । रात्रौ जागरणं कुर्याद्वेदशास्त्रविधानतः

જે દરેક એકાદશી તિથિએ સ્નાન કરીને ઉપવાસ કરે, હરિનું અર્ચન કરે, અને વેદ-શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર રાત્રે જાગરણ કરે—

Verse 21

धर्मराजकृतां पापां न स पश्यति यातनाम् । पञ्चरात्रविधानेन श्रीपतिं योऽर्चयिष्यति

ધર્મરાજે પાપો માટે નિર્ધારિત યાતનાઓ તે નથી જોતો—જે પાંચારાત્રવિધાન મુજબ શ્રીપતિની આરાધના કરે છે।

Verse 22

दीक्षामवाप्य विधिवद्वैष्णवीं पापनाशिनीम् । स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां भोगदां वित्तदामथ

વિધિપૂર્વક પાપનાશિની વૈષ્ણવી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને—એ દીક્ષા પુણ્યમય છે; સ્વર્ગ-મોક્ષ આપનારી, ભોગ અને ધન આપનારી પણ છે।

Verse 23

राज्यदां वा महाभाग पुत्रदां भाग्यदामथ । सुकलत्रप्रदां वापि विष्णोर्भक्तिप्रदामिति

હે મહાભાગ! તે રાજ્ય આપી શકે છે, પુત્ર અને સૌભાગ્ય આપી શકે છે; ઉત્તમ પત્ની પણ આપી શકે છે—અને વિષ್ಣુભક્તિ પ્રદાન કરે છે।

Verse 24

तरिष्यति भवाम्भोधिं स नरः कुरुनन्दन । योऽर्चयिष्यति तत्रैव देवतीर्थे श्रियः पतिम्

હે કુરુનંદન! તે પુરુષ ભવસાગર પાર કરશે—જે ત્યાં જ દેવતીર્થમાં શ્રીપતિની આરાધના કરે છે।

Verse 25

विश्वरूपमथो सम्यङ्मूलश्रीपतिमेव वा । नारायणगिरिं वापि गृहे वैकादशीतिथौ

એકાદશી તિથિએ ઘરમાં વિધિપૂર્વક—વિશ્વરૂપનું, અથવા મૂળ શ્રીપતિનું, કે નારાયણગિરિનું પણ યોગ્ય રીતે પૂજન કરી શકાય છે।

Verse 26

भक्तिमाञ्छ्रद्धया युक्तः क्षीरैस्तीर्थोदकैरपि । सुसूक्ष्मैरहतैर्वस्त्रैर्महाकौशेयकैर्नृप

હે નૃપ! ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તે દૂધ તથા તીર્થજળથી, તેમજ અતિ સૂક્ષ્મ નવા (અહત) વસ્ત્રો અને ઉત્તમ કૌશેય (રેશમી) વસ્ત્રોથી પણ પૂજન કરે।

Verse 27

विचित्रैर्नेत्रजैर्वापि धूपैरगुरुचन्दनैः । गुग्गुलैर्घृतमिश्रैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि

તે વિવિધ, નેત્રોને પ્રિય એવા સુગંધિત ધૂપોથી—અગરૂ અને ચંદનના ધૂપોથી; ઘી મિશ્રિત ગુગ્ગુલથી; તેમજ અનેક પ્રકારના નૈવેદ્ય-ભોગોથી પણ પૂજન કરે।

Verse 28

पायसाद्यैर्मनुष्येन्द्र पयसा वा युधिष्ठिर । पिष्टदीपैः सुविमलैर्वर्धमानैर्मनोहरैः

હે મનુષ્યેન્દ્ર યુધિષ્ઠિર! પાયસ વગેરે મધુર ભોગોથી અથવા દૂધથી, તેમજ અતિ નિર્મળ, નિષ્કલંક, વર્ધમાન અને મનોહર પિષ્ટદીપો (લોટના દીવા) દ્વારા (હરિનું) પૂજન કરવું।

Verse 29

पूजयित्वा नरो याति यथा तच्छृणु भारत । शङ्खी चक्री गदी पद्मी भूत्वासौ गरुडध्वजः

હે ભારત! સાંભળ—આ રીતે પૂજન કર્યા પછી મનુષ્ય જેમ પ્રસ્થાન કરે છે: તે ગરુડધ્વજ પ્રભુ સમાન રૂપ ધારણ કરી શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરે છે।

Verse 30

देवलोकानतिक्रम्य विष्णुलोकं प्रपद्यते । यस्तु वै परया भक्त्या श्रीपतेः पादपङ्कजम्

દેવલોકોને વટાવી તે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થાય છે—જે પરમ ભક્તિથી શ્રીપતિના પાદપંકજનું પૂજન કરે છે।

Verse 31

चतुर्धाधिष्ठितं पश्येच्छ्रियं त्रैलोक्यमातरम् । नृत्यगीतविनोदेन मुच्यते पातकर्ध्रुवम्

જે ચતુર્વિધ રીતે પ્રતિષ્ઠિત ત્રિલોકમાતા શ્રીનું દર્શન કરે છે, તે નૃત્ય-ગીતના ભક્તિમય આનંદથી નિશ્ચયે પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 32

नीराजने तु देवस्य प्रातर्मध्ये दिने तथा । सायं च नियतो नित्यं यः पश्येत्पूजयेद्धरिम्

દેવના નીરાજનમાં—પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ને અને સાંજે—જે નિયમિત રહી નિત્ય હરિનું દર્શન અને પૂજન કરે છે, તે કહેલું પુણ્યફળ મેળવે છે।

Verse 33

स तीर्त्वा ह्यापदं दुर्गां नैवार्तिं समवाप्नुयात् । आयुःश्रीवर्धनं पुंसां चक्षुषामपि पूरकम्

તે દુર્ગમ આપત્તિ પાર કરી લે છે અને પછી દુઃખમાં પડતો નથી. આ (નીરાજન-પૂજા) પુરુષોની આયુ અને શ્રી વધારે છે તથા આંખોને પણ પૂર્ણતા આપે છે।

Verse 34

उपपापहरं चैव सदा नीराजनं हरेः । तदा नीराजनाकाले यो हरेः पठति स्तवम्

હરિનું નીરાજન સદા ઉપપાપોને પણ દૂર કરે છે. અને નીરાજન સમયે જે હરિનો સ્તવ પાઠ કરે છે, તે વિશેષ પુણ્ય મેળવે છે।

Verse 35

स धन्यो देवदेवस्य प्रसन्नेनान्तरात्मना । हरेर्नीराजनाशेषं पाणिभ्यां यः प्रयच्छति

તે ધન્ય છે—જેની અંતરાત્મા દેવદેવના પ્રસાદથી પ્રસન્ન થાય—જે પોતાના હાથોથી હરિના નીરાજનનો શેષ (આરતી-પ્રસાદ) ગ્રહણ કરી તેને ધારણ કરે છે।

Verse 36

संगृह्य चक्षुषी तेन योजयेन्मार्जयन्मुखम् । तिमिरादीनक्षिरोगान्नाशयेद्दीप्तिमन्मुखम्

તે નીરાજન-પ્રસાદ એકત્ર કરી નેત્રોમાં લગાવી પછી મુખ પુંછવું. તેથી તિમિર વગેરે નેત્રરોગો નાશ પામે અને મુખ તેજસ્વી બને.

Verse 37

भवत्यशेषदुष्टानां नाशायालं नरोत्तम । दीपप्रज्वलनं यस्य नित्यमग्रे श्रियः पतेः

હે નરોત્તમ! જે શ્રીપતિના સમક્ષ નિત્ય દીપ પ્રજ્વલિત કરે છે, તેના માટે તે દીપપ્રજ્વલન સર્વ દुष્ટ શક્તિઓના નાશ માટે સંપૂર્ણ પૂરતું બને છે.

Verse 38

स्नात्वा रेवाजले पुण्ये प्रदद्यादधिकं व्रती । सप्तद्वीपवती तेन ससागरवनापगा

પવિત્ર રેવા જળમાં સ્નાન કરીને વ્રતધારી ભક્તે વિશેષ દાન આપવું જોઈએ. તે કર્મથી સાત દ્વીપો, સમુદ્રો, વનો અને નદીઓসহ સમગ્ર ધરતી જાણે વિધિવત્ પૂજિત અને તૃપ્ત થાય છે.

Verse 39

प्रदक्षिणीकृता स्याद्वै धरणी शङ्करोऽब्रवीत् । इदं यः पठ्यमानं तु शृणुयात्पठतेऽपि वा

શંકરે કહ્યું—‘આથી ધરતીની પ્રદક્ષિણા ખરેખર થઈ જાય છે. અને જે આ પઠન સાંભળે અથવા પોતે પણ પઠે, તે તેના પુણ્યફળનો ભાગી બને છે.’

Verse 40

स्मरणं सोऽतसमये विपाप्मा प्राप्नुयाद्धरेः । इदं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पितृगुणप्रियम्

અસમયે પણ માત્ર તેનું સ્મરણ કરવાથી તે પાપરહિત બની હરિને પ્રાપ્ત કરે છે. આ માહાત્મ્ય યશ અને આયુષ્ય આપનારું, સ્વર્ગપ્રદ અને પિતૃગుణોને પ્રિય છે.

Verse 41

माहात्म्यं श्रावयेद्विप्राञ्छ्रीपतेः श्राद्धकर्मणि । घृतेन मधुना तेन तर्पिताः स्युः पितामहाः

શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)ના શ્રાદ્ધકર્મમાં બ્રાહ્મણોને આ માહાત્મ્ય શ્રવણ કરાવવું જોઈએ; એથી પિતૃગણ ઘી અને મધુના તર્પણ સમાન તૃપ્ત થાય છે।

Verse 195

अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાયની સીમા દર્શાવતો કોલોફોન/સૂચક શબ્દ છે।