Adhyaya 30
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ દારુતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થનું નામ દારુ નામના ભાર્ગવ વંશીય, વેદ-વેદાંગમાં પારંગત વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સાથે જોડાયેલું છે. તેના જીવનનું વર્ણન આશ્રમક્રમ (બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ) મુજબ થઈ અંતે યતિધર્મને અનુરૂપ તપશ્ચર્યા અને સંન્યાસનિષ્ઠામાં પૂર્ણ થાય છે; તે જીવનપર્યંત મહાદેવનું ધ્યાન અને તપ કરીને તીર્થની કીર્તિ ત્રિલોકમાં સ્થાપે છે. પછી નિયમો જણાવે છે—વિધિપૂર્વક સ્નાન, પિતૃઓ અને દેવતાઓનું પૂજન. સત્ય, ક્રોધનિગ્રહ અને સર્વભૂતહિત જેવા નૈતિક ગુણો સાથે અભીષ્ટસિદ્ધિનું ફળ પ્રતિજ્ઞાત છે. સત્ય-શૌચયુક્ત ઉપવાસ તથા ઋગ્-સામ-યજુર્વેદના પાઠને ઉત્તમ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે શંકરના મતરૂપે ફલશ્રુતિ—જે વિધિવત ત્યાં દેહત્યાગ કરે તે અનિવર્તિકા ગતિ, એટલે પુનરાગમનરહિત પરમ પથ, પ્રાપ્ત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदोत्तरकूले तु दारुतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभाग तपस्तप्त्वा द्विजोत्तमः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે દારુ-તીર્થ નામનું અનुत્તમ તીર્થ છે; ત્યાં એક મહાભાગ્યશાળી દ્વિજોત્તમે તપ કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठः सिद्धस्तत्र महामुने । दारुकेति सुतः कस्य एतन्मे वक्तुमर्हसि
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે મહામુને, ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર તે દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ કોણ છે? ‘દારુક’ કોનો પુત્ર છે? કૃપા કરીને મને કહો।
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भार्गवे विपुले वंशे धीमतो देवशार्मणः । दारुर्नाम महाभागो वेदवेदाङ्गपारगः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— વિશાળ ભાર્ગવ વંશમાં દેવશર્મા નામના એક ધીમાન હતા; તેમના મહાભાગ પુત્ર દારુ વેદો અને વેદાંગોમાં પારંગત હતા।
Verse 4
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो विधिक्रमात् । यतिधर्मविधानेन चचार विपुलतपः
તે વિધિક્રમથી પહેલાં બ્રહ્મચારી, પછી ગૃહસ્થ અને ત્યારબાદ વાનપ્રસ્થ રહ્યો; અને યતિ-ધર્મના વિધાન અનુસાર તેણે વિશાળ તપશ્ચર્યા કરી.
Verse 5
ध्यायन्वै स महादेवं निराहारो युधिष्ठिर । उवास तीर्थे तस्मिन् वै यावत्प्राणपरिक्षयम्
હે યુધિષ્ઠિર! મહાદેવનું ધ્યાન કરતાં, નિરાહાર રહી, તે તે તીર્થમાં પ્રાણક્ષય થાય ત્યાં સુધી નિવાસ કરતો રહ્યો.
Verse 6
तस्य नाम्ना तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा विधानेन अर्चयेत्पितृदेवताः
તેના નામથી તે તીર્થ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓનું અર્ચન કરવું જોઈએ.
Verse 7
सत्यवादी जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति राजन्नत्रैव सवर्था
જે સત્ય બોલે છે, ક્રોધને જીત્યો છે અને સર્વભૂતના હિતમાં રત છે—હે રાજન—તે આ તીર્થથી અહીં જ સર્વ રીતે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 8
यः कुर्यादुपवासं च सत्यशौचपरायणः । सौत्रामणिफलं चास्य सम्भवत्यविचारितम्
જે સત્ય અને શૌચમાં પરાયણ રહી ઉપવાસ કરે છે, તેના માટે સૌત્રામણિ યજ્ઞનું ફળ નિઃસંદેહ અને અવશ્ય પ્રગટ થાય છે.
Verse 9
ऋग्वेदजापी ऋग्वेदी साम वा सामपारगः । यजुर्वेदी यजुर्जप्त्वा लभते फलमुत्तमम्
ઋગ્વેદનો જાપ કરનાર હોય કે ઋગ્વેદનો જાણકાર, સામવેદી હોય કે સામગાનમાં પારંગત, અથવા યજુર્વેદી—પોતાના પોતાના વેદનો જાપ કરીને અહીં સર્વોત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 10
प्राणांस्त्यजति यो मर्त्यस्तस्मिंस्तीर्थे विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
જે મર્ત્ય તે તીર્થમાં વિધાનપૂર્વક પ્રાણ ત્યજે છે, તેની ગતિ અનાવર્તની થાય છે—એવું શંકર (શિવ) એ કહ્યું।
Verse 30
। अध्याय
અધ્યાય. (અધ્યાય સમાપ્ત.)