Adhyaya 219
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત પરમ તીર્થ કોટીશ્વરનું માહાત્મ્ય અને તત્ત્વવિચાર પ્રસ્તુત કરે છે. અહીં સ્નાન, દાન તથા સામાન્ય રીતે કોઈપણ કર્મ—શુભ હોય કે અશુભ—‘કોટિ-ગુણ’ બની, એટલે કરોડગણું ફળ આપે છે—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત જણાવાયો છે. કોટિતીર્થની મહત્તા પુરવાર કરવા પૂર્વદૃષ્ટાંતો આપવામાં આવે છે—દેવો, ગંધર્વો અને શુદ્ધ ઋષિઓએ અહીં દુર્લભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. આ સ્થાને મહાદેવ ‘કોટીશ્વર’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે; દેવાધિદેવેશનું માત્ર દર્શન પણ અપ્રતિમ સિદ્ધિનું સાધન ગણાયું છે. અંતે દિશાનુસાર ધાર્મિક ભૂગોળ નિર્ધારિત થાય છે—દક્ષિણ માર્ગના તપસ્વીઓ પિતૃલોક સાથે સંબંધિત, જ્યારે નર્મદાના ઉત્તર કાંઠાના શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દેવલોક સાથે સંબંધિત—આને શાસ્ત્રીય નિર્ણય કહેવામાં આવ્યો છે. આમ, સ્થળમાહાત્મ્ય, સ્થાને કર્મફળવૃદ્ધિ અને નદીકાંઠાની લોકવ્યવસ્થા એકસાથે ગૂંથાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે કોટીશ્વર નામનું પરમ તીર્થ છે। ત્યાં સ્નાન અને દાન સહિત દરેક કર્મનું પુણ્ય કોટિગુણું બને છે।
Verse 2
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ये तथामलाः । कोटितीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ता भुवि दुर्लभाम्
ત્યાં ગંધર્વો સહિત દેવતાઓ અને નિર્મળ ઋષિઓએ કોટિતીર્થમાં જગતમાં દુર્લભ એવી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 3
स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरो नृप । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
હે નૃપ! ત્યાં મહાદેવ કોટીશ્વર રૂપે સ્થાપિત છે. દેવોના દેવેશ્વરના દર્શનથી મનુષ્ય અનુત્તમ સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् । क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ सर्वं कोटिगुणं भवेत्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે તીર્થમાં જે કંઈ કરવામાં આવે—શુભ કે અશુભ—તે સર્વનું ફળ કોટિગુણું થાય છે.
Verse 5
तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः । सिद्धा मृताः पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते
ત્યાં દક્ષિણમાર્ગસ્થ જે મુનિશ્રેષ્ઠો સિદ્ધ છે, તેઓ દેહત્યાગ સમયે નિશ્ચયે પિતૃલોકનું પદ પામે છે.
Verse 6
उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुंगवाः । देवलोकं गताः पूर्वमिति शास्त्रस्य निश्चयः
નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે વસતા શ્રેષ્ઠ મુનિપુંગવો પ્રથમ દેવલોકને પામે છે—આ શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે.