Adhyaya 115
માર્કંડેય રાજાને નર્મદા કાંઠે આવેલા પરમ અઙ્ગારક તીર્થનું માર્ગદર્શન આપે છે—જે રૂપ-સૌંદર્ય આપનારું અને લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં ભૂમિજ અઙ્ગારકે અતિ દીર્ઘ સમય સુધી કઠોર તપ કર્યું. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ સాక్షાત પ્રગટ થયા અને દેવોમાં પણ દુર્લભ એવો વર આપવાની વાત કરી. અઙ્ગારકે અવિનાશી, સ્થિર પદ માગ્યું—ગ્રહોમાં સદાય વિહાર કરવાનો અધિકાર અને પર્વતો, સૂર્ય-ચંદ્ર, નદીઓ તથા સમુદ્ર જેટલા સમય સુધી રહે તેટલા સમય સુધી વર ટકવો. શિવે વર આપી પ્રસ્થાન કર્યું; દેવ-અસુરોએ તેમની સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ અઙ્ગારકે તે સ્થળે શંકરનું પ્રતિષ્ઠાપન કર્યું અને પછી ગ્રહક્રમમાં પોતાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. વિધિ મુજબ, જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે અને ક્રોધ જીતીને હોમ-આહુતિ વગેરે અર્પણ કરે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અઙ્ગારક ચતુર્થીએ વિધિવત્ સ્નાન કરીને ગ્રહપૂજન કરવાથી શુભ ફળ, રૂપલાભ અને દીર્ઘ લાભ મળે; અને ત્યાં મૃત્યુ—ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી—રુદ્રસાહચર્ય અને તેમના સાન્નિધ્યમાં આનંદ આપનારું કહેવાયું છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थमङ्गारकं परम् । रूपदं सर्वलोकानां विश्रुतं नर्मदातटे
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહારાજ, ત્યારબાદ નર્મદા-તટે વિશ્રુત, સર્વ લોકોને રૂપ અને ઉત્તમતા આપનાર પરમ અઙ્ગારક-તીર્થમાં જવું જોઈએ।
Verse 2
अङ्गारकेण राजेन्द्र पुरा तप्तं तपः किल । अर्बुदं च निखर्वं च प्रयुतं वर्षसंख्यया
હે રાજેન્દ્ર, કહેવાય છે કે પ્રાચીનકાળે અઙ્ગારકે ત્યાં તપ કર્યું—વર્ષસંખ્યામાં અર્બુદ, નિખર્વ અને પ્રયુત જેટલો અતિ દીર્ઘ સમય।
Verse 3
ततस्तुष्टो महादेवः परया कृपया नृप । प्रत्यक्षदर्शी भगवानुवाच क्षितिनन्दनम्
ત્યારે, હે નૃપ, પરમ કૃપાથી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ—પ્રત્યક્ષ દર્શન આપનાર ભગવાન—ક્ષિતિ-નંદનને ઉદ્દેશીને બોલ્યા।
Verse 4
वरदोऽस्मि महाभाग दुर्लभं त्रिदशैरपि । वरं दास्याम्यहं वत्स ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्
હે મહાભાગ, હું વરદાતા છું; દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવો વર આપીશ। વત્સ, તને જે ઇચ્છિત છે તે કહો।
Verse 5
अङ्गारक उवाच । तव प्रसादाद्देवेश सर्वलोकमहेश्वर । ग्रहमध्यगतो नित्यं विचरामि नभस्तले
અઙ્ગારકે કહ્યું—હે દેવેશ, હે સર્વલોક-મહેશ્વર, તમારા પ્રસાદથી હું ગ્રહોના મધ્યમાં સ્થિત રહી નિત્ય આકાશમંડળમાં વિચરું છું।
Verse 6
यावद्धराधरो लोके यावच्चन्द्रदिवाकरौ । नद्यो नदाः समुद्राश्च वरो मे चाक्षयो भवेत्
જ્યાં સુધી લોકમાં પર્વતો સ્થિર છે, જ્યાં સુધી ચંદ્ર અને સૂર્ય ટક્યા છે, અને જ્યાં સુધી નદીઓ, સરિતાઓ તથા સમુદ્રો રહે છે—ત્યાં સુધી મારો આ વર અક્ષય રહે।
Verse 7
एवमस्त्विति देवेशो दत्त्वा वरमनुत्तमम् । जगामाकाशमाविश्य वन्द्यमानः सुरासुरैः
દેવેશ્વરે કહ્યું, “એવમસ્તુ”; અને અનુત્તમ વરદાન આપી આકાશમાં પ્રવેશ કરીને પ્રસ્થાન કર્યું, દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા વંદિત થઈને।
Verse 8
भूमिपुत्रस्ततस्तस्मिन्स्थापयामास शङ्करम् । गतः सुरालये लोके ग्रहभावे निवेशितः
પછી ભૂમિપુત્રે એ જ સ્થાને શંકરની સ્થાપના કરી. ત્યારબાદ તે દેવલોકમાં ગયો અને ગ્રહદેવતાના ભાવમાં પ્રતિષ્ઠિત થયો।
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । हुतहोमो जितक्रोधः सोऽश्वमेधफलं लभेत्
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે, અગ્નિમાં આહુતિ આપી હોમ કરે અને ક્રોધને જીતે—તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।
Verse 10
चतुर्थ्यङ्गारके यस्तु स्नात्वा चाभ्यर्चयेद्ग्रहम् । अङ्गारकं विधानेन सप्तजन्मानि भारत
હે ભારત! અઙ્ગારકવાર (મંગળવાર) પર આવતી ચતુર્થીએ જે સ્નાન કરીને વિધાનપૂર્વક ગ્રહદેવ અઙ્ગારકની અર્ચના કરે, તે સાત જન્મો સુધી શુભ ફળ પામે છે।
Verse 11
दशयोजनविस्तीर्णे मण्डले रूपवान् भवेत् । तत्रैव ता मृतो जन्तुः कामतोऽकामतोऽपि वा । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते
દશ યોજન વિસ્તૃત એવા મંડળમાં રહેવાથી મનુષ્ય રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત બને છે. અને ત્યાં જ કોઈ પ્રાણી ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી મરે તો તે રુદ્રનો અનુચર બની એ જ પ્રભુની સંગતમાં આનંદ કરે છે।
Verse 115
। अध्याय
અધ્યાય. (ગ્રંથમાં અધ્યાય-સમાપ્તિ દર્શાવતું સૂચક ચિહ્ન.)