Adhyaya 208
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ એક રાજાને ‘પિતૃણામ્ ઋણમોચનમ્’ તરીકે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા તીર્થનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે. વિધાનપૂર્વક સ્નાન, પછી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ અને દાન—આ ક્રમથી મનુષ્ય ‘અનૃણ’ એટલે ઋણ/બાધ્યતાથી મુક્ત બને છે, એમ વર્ણન છે. પુત્ર અને કર્મપરંપરાની આવશ્યકતાનું તાત્ત્વિક કારણ પણ જણાવે છે—પિતૃઓ પુત્રની ઇચ્છા કરે છે, કારણ કે પુત્ર ‘પુણ્ણામા’ નરકમાંથી ઉદ્ધારક માનવામાં આવે છે; તેથી શ્રાદ્ધ-તર્પણાદિ ક્રિયાઓનો પ્રવાહ અવિચ્છિન્ન રહેવો જોઈએ. પછી ઋણત્રયનું વર્ગીકરણ થાય છે: પિતૃઋણ પિંડદાન અને જળતર્પણથી, દેવઋણ અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞોથી, અને માનવ/સામાજિક ઋણ બ્રાહ્મણોને વચનબદ્ધ દાન, તીર્થસેવા તથા દેવાલયકાર્યમાં કર્તવ્યપાલનથી ચૂકવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે કહે છે કે આ તીર્થમાં કરેલા દાન-તર્પણ અને ગુરુજનને સંતોષ આપવાથી અક્ષય ફળ મળે છે; તેનો લાભ સાત જન્મ સુધી દિવંગત પિતૃઓને પણ પહોંચે છે. આમ અધ્યાય વંશકલ્યાણ અને ધર્મકર્તવ્યની ભાવનાને દૃઢ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूमिपाल ततो गच्छेत्तीर्थं परमशोभनम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु पित्ःणामृणमोचनम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— હે ભૂમિપાલ! ત્યારબાદ પરમ શોભન એવા તે તીર્થમાં જવું જોઈએ, જે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે અને પિતૃઋણમોચક છે.
Verse 2
तत्र स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः । मनुष्यश्च नृपश्रेष्ठ दानं दत्त्वानृणो भवेत्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને અને પિતૃદેવતાઓને તર્પણથી સંતોષીને, મનુષ્ય દાન આપવાથી ઋણમુક્ત બને છે.
Verse 3
इच्छन्ति पितरः सर्वे स्वार्थहेतोः सुतं यतः । पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रोऽस्मानयं मोचयिष्यति
પોતાના કલ્યાણ માટે સર્વ પિતૃઓ પુત્રની ઇચ્છા કરે છે; કારણ કે આ પુત્ર ‘પુન્નામ’ નામના નરકમાંથી અમને મુક્ત કરશે.
Verse 4
पिण्डदानं जलं तात ऋणमुत्तममुच्यते । पित्ःणां तद्धि वै प्रोक्तमृणं दैवमतः परम्
હે તાત! પિંડદાન અને જલદાનને ઋણમોચનનું સર્વોત્તમ સાધન કહેવાયું છે; કારણ કે એ જ પિતૃઓ પ્રત્યેનું દૈવઋણ તરીકે પ્રોક્ત છે, તેનાથી પર કંઈ નથી.
Verse 5
अग्निहोत्रं तथा यज्ञाः पशुबन्धास्तथेष्टयः । इति देवर्णं प्रोक्तं शृणु मानुष्यकं ततः
અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞો, પશુબંધ તથા ઇષ્ટિ વગેરે—આને જ ‘દેવઋણ’ કહેવાયું છે. હવે આગળ ‘માનુષ્યઋણ’ સાંભળો.
Verse 6
ब्राह्मणेषु च तीर्थेषु देवायतनकर्मसु । प्रतिश्रुत्य ददेत्तत्तद्व्यवहारः कृतो यथा
બ્રાહ્મણો, તીર્થો અને દેવાલય-સંબંધિત કાર્યોમાં—જે પ્રતિજ્ઞા કરી હોય, તે કરાયેલા વ્યવહાર મુજબ યોગ્ય રીતે આપવું જોઈએ.
Verse 7
ऋणत्रयमिदं प्रोक्तं पुत्राणां धर्मनन्दन । सत्पुत्रास्ते तु राजेन्द्र स्नाता य ऋणमोचने
હે ધર્મનંદન! પુત્રો માટે આ ત્રિવિધ ઋણ કહેલું છે. હે રાજેન્દ્ર! જે ઋણમોચન-તીર્થમાં સ્નાન કરે, તે જ સાચા સತ್ಪુત્ર છે.
Verse 8
ऋणत्रयाद्विमुच्यन्ते ह्यपुत्राः पुत्रिणस्तथा । तस्मात्तीर्थवरं प्राप्य पुत्रेण नियतात्मना । पितृभ्यस्तर्पणं कार्यं पिण्डदानं विशेषतः
સંતાનહીન અને સંતાનવાળા—બન્ને ત્રિવિધ ઋણથી મુક્ત થઈ શકે છે. તેથી શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં પહોંચી, નિયતાત્મા પુત્રે પિતૃઓને તર્પણ અને વિશેષ કરીને પિંડદાન કરવું જોઈએ.
Verse 9
तत्र तीर्थे हुतं दत्तं गुरवस्तोषिता यदि । मृतानां सप्त जन्मानि फलमक्षयमश्नुते
જો તે તીર્થમાં હવન કરવામાં આવે, દાન આપવામાં આવે અને ગુરુજનો તૃપ્ત થાય, તો મૃતકો માટે સાત જન્મો સુધી અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 208
अध्यायः
અધ્યાય (અધ્યાય-સમાપ્તિનો સૂચક).