Adhyaya 43
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને તીર્થસેવાનો ક્રમ અને તેનું ફળ ઉપદેશે છે. પ્રથમ વિમલેશ્વર તીર્થનું નિર્દેશન કરીને દેવોએ રચેલી ‘દેવશિલા’નું વર્ણન કરે છે. ત્યાં સ્નાન અને બ્રાહ્મણ-સત્કારથી નાનાં દાનથી પણ અક્ષય પુણ્ય મળે છે એમ કહે છે. પછી શુદ્ધિ માટે સોનું, ચાંદી, તાંબું, રત્ન-મોતી, જમીન અને ગોદાન વગેરે દાનોની પ્રશંસા કરે છે. ફલશ્રુતિમાં—આ તીર્થમાં દેહત્યાગ કરવાથી પ્રલય સુધી રુદ્રલોકમાં નિવાસ મળે છે; ઉપવાસ, અગ્નિ અથવા જળ દ્વારા નિયમપૂર્વક પ્રાણત્યાગને પરમ અવસ્થાપ્રાપ્તિનું સાધન ગણાવ્યું છે. ત્યારબાદ પાવન કરનારી પુષ્કરિણીમાં સૂર્યભક્તિ અને જપવિધિ—એક ઋચા કે એક અક્ષર માત્ર જપ પણ વૈદિક ફળ આપે છે અને મલિનતા દૂર કરે છે; વિધિપૂર્વક કરવાથી પુણ્ય કોટિગુણું વધે છે. ઉત્તરાર્ધમાં ચાર વર્ણો માટે અંત્યકાળની નીતિ—કામ-ક્રોધ સંયમ, શાસ્ત્રાનુસાર વર્તન, દેવસેવા—સમજાવવામાં આવે છે; વિમુખતા નરક અને નીચ યોનિનું કારણ કહેવાય છે. અંતે રેવા/નર્મદાની રુદ્રસમ્ભૂતા સર્વતારિણી મહિમા ગાઈને, પ્રાતઃ ઉઠીને ભૂમિસ્પર્શ કરી નિત્ય જપવા યોગ્ય સંક્ષિપ્ત મંત્ર આપવામાં આવ્યો છે, જે નદીને પાપહારિણી અને શુદ્ધિદાયિની તરીકે વંદે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् । तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ તું ઉત્તમ વિમલેશ્વર ધામે જા. ત્યાં દેવોએ સ્વયં રચેલી રમણીય ‘દેવશિલા’ છે।
Verse 2
तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप । स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते
હે નૃપ! જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, તે અલ્પ દાનથી પણ અનંત પુણ્યનો અધિકારી બને છે; તેનો અંત નથી।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર! ધરતી પર કયા કયા દાન પ્રશસ્ત ગણાય છે, જેને ભક્તિપૂર્વક આપવાથી મનુષ્ય સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે?
Verse 4
श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च । भूमिदानं च गोदानं मोचयत्पशुभान्नरम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—સોનું, ચાંદી, તાંબું, મણિ અને મોતી, ભૂમિદાન તથા ગોદાન—આ દાનપ્રકારો મનુષ્યને સંસારબંધનમાંથી મુક્ત કરે છે।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणसंक्षयम् । रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदा भूतसम्प्लवम्
તે તીર્થમાં જે કોઈ પ્રાણત્યાગ કરે છે, ભૂતસમ્પ્લવ (પ્રલય) ન થાય ત્યાં સુધી તે રુદ્રલોકમાં વસે છે।
Verse 6
ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरीम् । तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं तेजोराशिं दिवाकरम्
પછી સર્વપાપક્ષય કરનારી પુષ્કરિણી પાસે જવું જોઈએ; ત્યાં સ્નાન કરીને તેજોરાશિ દેવ દિવાકર (સૂર્ય)ની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 7
ऋचमेकां जपेत्साम्नः सामवेदफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च
સામના ઢંગે એક ઋચાનો જપ કરવાથી પણ સામવેદનું ફળ મળે છે; અને યજુરમંત્રોના જપથી તેવી જ રીતે ઋગ્વેદનું ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 8
अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
દિવાકરનું ધ્યાન કરતાં એક અક્ષરમંત્રનો પણ જપ કરી શકાય; આદિત્યહૃદયનો જપ કરવાથી તે સર્વ કિલ્બિષો (પાપદોષો)માંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना जपेद्द्विजान् । तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः
તે તીર્થમાં જે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને દ્વિજોના સાન્નિધ્યમાં જપ કરે છે, તેને કોટિગુણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 10
अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात् । तस्मिंस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम्
અનશનથી પ્રાણત્યાગ હોય, અગ્નિપ્રવેશ હોય, કે જળમાં દેહત્યાગ હોય—તે તીર્થમાં જે મરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 11
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम । विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર—જે વિહિત સ્વકર્મ કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 12
युधिष्ठिर उवाच । व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम । पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते केन तत्साधनं वद
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! વિવિધ વર્ણના લોકો વ્યાધિ, સત્ત્વક્ષય અને મોહ જાણ્યા પછી પાપોથી કયા ઉપાયે મુક્ત થાય છે? તેનું સાધન કહો।
Verse 13
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः । ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजल्लभति सद्गतिम्
શ્રીમાર્કંડેય બોલ્યા—જે બ્રાહ્મણ તિલોદકથી જીવન નિર્વાહ કરે, તિલથી સ્નાન કરે અને કામ-ક્રોધથી રહિત રહે—તે અનશનથી પ્રાણ ત્યજી સદ્ગતિ પામે છે।
Verse 14
सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् । तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति
હે તાત! ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામીને સદ્ગતિ પામે છે. હે મહાપ્રાજ્ઞ! જો તે શક્ય ન હોય, તો સેવા દ્વારા પણ તે ગતિ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
Verse 15
व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः । आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत्
જે રોગથી પીડિત હોય, વૃદ્ધ હોય કે જેની ઇન્દ્રિયો શિથિલ થઈ ગઈ હોય, તે વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં દેહત્યાગ કરીને સદ્ગતિ પામી શકે છે.
Verse 16
वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् । जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत्
વૈશ્ય પણ આ રીતે પ્રાણ ત્યાગ કરવાથી શુભ ફળનો ભાગી બને છે. અથવા શુદ્ધ ભાવે જળમાં પ્રાણ ત્યાગ કરવાથી તે શિવસ્વરૂપ બને છે.
Verse 17
शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् । विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम्
શૂદ્ર પણ દ્વિજોની સેવામાં તત્પર રહીને અને મહેશ્વરને પ્રસન્ન કરીને પાપમુક્ત થાય છે. અન્યથા પાપ છૂટતું નથી અને તે નિશ્ચિતપણે નરકમાં પડે છે.
Verse 18
अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा । पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान्
અથવા પ્રણવ (ઓમકાર) માં આસક્ત રહી, દ્વિજો અને ગુરુ પ્રત્યે ભક્તિ રાખી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની આજ્ઞા લઈ પંચાગ્નિમાં દેહને તપાવવો જોઈએ.
Verse 19
शान्तदान्तजितक्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् । तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसाधयेत्
શાંત, દાંત, ક્રોધજિત, શાસ્ત્રનિષ્ઠ અને વિવેકી પુરુષોને આશ્રય કરીને, તેમના ઉપદેશથી વિધિપૂર્વક કરીષાગ્નિ (ગોબર અગ્નિ) તૈયાર કરવી।
Verse 20
एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः । पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे
આ રીતે મૂઢ અહંકારથી મોહિત થઈ માત્ર વર્ણાભિમાનમાં આસક્ત લોકો, જેમ અંધ માણસ પર્વતની ખીણમાં પડે તેમ ઘોર નરકમાં પડે છે।
Verse 21
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामचारतः । कृमियोनिं प्रपद्यन्ते तेषां पिण्डो न च क्रिया
જે શાસ્ત્રવિધિ ત્યજી ઇચ્છા અને કામના મુજબ વર્તે છે, તેઓ કૃમિયોનિમાં પડે છે; તેમના માટે ન પિંડદાન છે, ન અંત્યેષ્ટિ-ક્રિયા।
Verse 22
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः । अष्टाविंशतिर्वै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर
હે યુધિષ્ઠિર! જે શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલા ધર્મને ત્યજી સ્વેચ્છાચાર સેવે છે, તેઓ અઠ્ઠાવીસ કરોડ નરકોમાં પડે છે।
Verse 23
प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे । दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप
હે નૃપ! એ બધા એકેક કરીને નરકસાગરમાં ડૂબીને પડે છે. માનવજન્મ દુર્લભ છે; તે બહુ ધર્મસંચયથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 24
तल्लब्ध्वा मदमात्सर्यं यो वै त्यजति मानवः । संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः
એ દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને જે મનુષ્ય ગર્વ અને ઈર્ષ્યા સાચે ત્યજી દે છે, આત્માને સદા સંયમમાં રાખી આંતરિક નિયમથી જીવે છે—તે જ જ્ઞાનચક્ષુ ધરાવતો નર છે.
Verse 25
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया
અજ્ઞાનના તિમિરથી અંધ થયેલાનું નેત્ર જ્ઞાનરૂપ અંજનની શલાકાથી ઉન્મીલિત થાય છે; અંધકાર દૂર થઈ પ્રકાશ પ્રગટે છે.
Verse 26
यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम
જેનુ નેત્ર હજી ઉન્મીલિત થયું નથી, તેને જન્માંધ જ જાણવો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું છે.
Verse 27
तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता
એ જ રીતે રુદ્રનું વચન અચલ છે—અત્યંત અનિષ્ટ લોકો પ્રત્યે પણ. નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદા રુદ્રદેહમાંથી જ પ્રસરેલી છે.
Verse 28
तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना
તે (નર્મદા) સ્થાવર અને ચર—બધા જ ભૂતોને તારણ કરે છે, કારણ કે મહાત્મા ઈશ્વર, સર્વદેવાધિદેવ, તેની શક્તિથી તે સમર્થ છે.
Verse 29
लोकानां च हितार्थाय महापुण्यावतारिता । मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम्
લોકોના હિતાર્થે તે પરમ પુણ્યમયી અવતરેલી છે. તેમાં સ્નાન કરવાથી કર્મજન્ય માનસિક અને વાચિક પાપ નાશ પામે છે.
Verse 30
रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तेन पुण्यतमा हि सा । प्रातरुत्थाय यो नित्यं भूमिमाक्रम्य भक्तितः
રુદ્રદેહમાંથી પ્રગટ થયેલી હોવાથી તે નિશ્ચયે સર્વાધિક પવિત્ર છે. જે નિત્ય પ્રાતઃકાળે ઊઠીને ભક્તિપૂર્વક ભૂમિ પર પગ મૂકે છે…
Verse 31
एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम् । नमः पुण्यजले देवि नमः सागरगामिनि
હે તાત! જે આ મંત્રનો જપ કરે છે તે સ્નાનનું ફળ પામે છે. હે પુણ્યજલસ્વરૂપિણી દેવી, તને નમસ્કાર; હે સાગરગામિની, તને નમસ્કાર।
Verse 32
नमोऽस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि वरानने
હે પાપનિવારિણી, તને નમસ્કાર; હે સુંદર મુખવાળી દેવી, તને નમસ્કાર।
Verse 33
नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते । नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓના સમૂહથી સેવિતા, તને નમસ્કાર. હે ત્રિનેત્રધારી પ્રભુના દેહમાંથી નિષ્ક્રાંત, તને નમસ્કાર. હે સુકૃતવંતો માટે સદા વરદાયિની, તને નમસ્કાર. હે સતત પવિત્ર કરનારી પાવની, તને નમસ્કાર.
Verse 43
। अध्याय
॥ અધ્યાય ॥