Adhyaya 178

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गङ्गावाहकमुत्तमम् । नर्मदायां महापुण्यं भृगुतीर्थसमीपतः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે રાજેન્દ્ર, ભૃગુતીર્થની નજીક નર્મદામાં આવેલું મહાપુણ્યદાયક ઉત્તમ ગંગાવાહક તીર્થ તરફ જવું જોઈએ।

Verse 2

तत्र गङ्गा महापुण्या चचार विपुलं तपः । पुरा वर्षशतं साग्रं परमं व्रतमास्थिता

ત્યાં મહાપુણ્યમયી ગંગાએ વિશાળ તપ કર્યું; પ્રાચીન કાળમાં તેણે સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી પરમ વ્રત ધારણ કર્યું હતું।

Verse 3

ध्यात्वा देवं जगद्योनिं नारायणमकल्मषम् । आत्मानं परमं धाम सरित्सा जगतीपते

કલ્મષરહિત જગદ્યોનિ દેવ નારાયણનું ધ્યાન કરીને, અને પોતાને પરમ ધામ માનીને, તે સરિતા (ગંગા) જગતીપતિનું ચિંતન કરતી રહી।

Verse 4

ततो जनार्दनो देव आगत्येदमुवाच ह

ત્યારે દેવ જનાર્દન આવીને આ વચન બોલ્યા।

Verse 5

विष्णुरुवाच । तपसा तव तुष्टोऽहं मत्पादाम्बुजसम्भवे । मत्तः किमिच्छसे देवि ब्रूहि किं करवाणि ते

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે મારા પાદકમલમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દેવી! તારા તપથી હું પ્રસન્ન થયો છું. દેવી, તું મારી પાસે શું ઇચ્છે છે? બોલ, હું તારા માટે શું કરું?

Verse 6

गङ्गोवाच । त्वत्पादकमलाद्भ्रष्टा गङ्गा सहचरा विभो । यदृच्छया त्रिलोकेश वन्द्यमाना दिवौकसैः

ગંગાએ કહ્યું—હે વિભો! હું ગંગા, તમારી સહચરી, તમારા પાદકમલમાંથી ખસી પડી અહીં આવી છું. હે ત્રિલોકેશ! દેવલોકવાસીઓ દ્વારા વંદિત બની, યદૃચ્છાએ (અહીં) સ્થિત થઈ છું.

Verse 7

नृपो भगीरथस्तस्मात्तपः कृत्वा सुदुष्करम् । समाराध्य जगन्नाथं शङ्करं लोकशङ्करम्

અતએવ રાજા ભગીરથે અતિ દુષ્કર તપ કરીને જગન્નાથ, લોકકલ્યાણકારી શંકરને સમ્યક રીતે આરાધી પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 8

अवतारयामास हि मां पृथिव्यां धरणीधर । मया वै युवयोर्वाक्यादवतारः कृतो भुवि

હે ધરણીધર! તેણે જ મને પૃથ્વી પર અવતરાવ્યું. ખરેખર, તમારે બન્નેના વચનથી જ મારો ભુવી અવતાર પૂર્ણ થયો.

Verse 9

वैष्णवीमिति मां मत्वा जनः सर्वाप्लुतो मयि । ये वै ब्रह्मणो लोके ये च वै गुरुतल्पगाः

મને ‘વૈષ્ણવી’ માનીને સર્વ લોકો મારામાં સ્નાન-નિમજ્જન કરે છે—બ્રહ્મહત્યાના દોષી અને ગુરુતલ્પગામી પણ.

Verse 10

त्यागिनः पितृमातृभ्यां ये च स्वर्णहरा नराः । गोघ्ना ये मनुजा लोके तथा ये प्राणिहिंसकाः

જે પિતા-માતાનો ત્યાગ કરે છે, અને જે સોનું ચોરી લે છે; જે ગોહત્યા કરે છે તથા જે પ્રાણિહિંસા કરે છે—તે પણ મારી પવિત્રતામાં શ્રદ્ધા રાખી મારી અંદર સ્નાન કરે છે.

Verse 11

अगम्यागामिनो ये च ह्यभक्ष्यस्य च भक्षकाः । ये चानृतप्रवक्तारो ये च विश्वासघातकाः

જે નિષિદ્ધ સ્ત્રીઓ પાસે જાય છે, જે અભક્ષ્ય ભક્ષણ કરે છે; જે અસત્ય બોલે છે અને જે વિશ્વાસઘાત કરે છે—તે પણ મારી પવિત્રતા માની મારી અંદર સ્નાન કરે છે.

Verse 12

देवब्राह्मणवित्तानां हर्तारो ये नराधमाः । देवब्रह्मगुरुस्त्रीणां ये च निन्दाकरा नराः

જે અધમ લોકો દેવો અને બ્રાહ્મણોને અર્પિત ધન હરી લે છે; અને જે દેવ, બ્રહ્મા, ગુરુ તથા સ્ત્રીઓની નિંદા કરે છે—એવા પાપીઓ પણ અહીં સમાવિષ્ટ છે.

Verse 13

ब्रह्मशापप्रदग्धा ये ये चैवात्महनो द्विजाः । भ्रष्टानशनसंन्यासनियतव्रतचारिणः

જે બ્રહ્માના શાપથી દગ્ધ છે, અને જે આત્મઘાત કરનાર દ્વિજ છે; તેમજ જે ઉપવાસ, સંન્યાસ અને નિયત વ્રતોના આચારથી ભ્રષ્ટ થયા છે—તે પણ અહીં ગણાય છે.

Verse 14

तथैवापेयपेयाश्च ये च स्वगुरुनिन्दकाः । निषेधका ये दानानां पात्रदानपराङ्मुखाः

તેમજ જે અપેયનું પાન કરે છે, જે પોતાના ગુરુની નિંદા કરે છે; જે દાનકર્મમાં અવરોધ કરે છે અને જે યોગ્ય પાત્રને દાન આપવા પરાઙ્મુખ રહે છે—તે પણ અહીં સમાવિષ્ટ છે.

Verse 15

ऋतुघ्ना ये स्वपत्नीनां पित्रोः सेहपरा न हि । बान्धवेषु च दीनेषु करुणा यस्य नास्ति वै

જે પોતાની પત્નીના ઋતુકાળનો ભંગ કરે છે, જે માતા‑પિતાપ્રત્યે સ્નેહ અને સેવાભાવ રાખતા નથી, અને દુઃખી સગાં તથા દીનો પ્રત્યે કરુણા નથી—તેઓ પણ (આ ગણમાં) ગણાય છે।

Verse 16

क्षेत्रसेतुविभेदी च पूर्वमार्गप्रलोपकः । नास्तिकः शास्त्रहीनस्तु विप्रः सन्ध्याविवर्जितः

ખેતરની સીમા‑સેતુ તોડનાર, પ્રાચીન માર્ગો લોપ કરનાર, નાસ્તિક, શાસ્ત્રવિહિન બ્રાહ્મણ, અને સંધ્યા‑વંદન ત્યજનાર બ્રાહ્મણ—આ બધાં પણ (અહીં) સમાવિષ્ટ છે।

Verse 17

अहुताशी ह्यसंतुष्टः सर्वाशी सर्वविक्रयी । कदर्या नास्तिकाः क्रूराः कृतघ्ना ये द्विजायः

જે આહુતિ‑અર્પણ વિના ભોજન કરે છે, જે સદા અસંતોષી છે, જે બધું જ ખાય છે, જે બધું જ વેચે છે, અને જે કદર્ય, નાસ્તિક, ક્રૂર તથા કૃતઘ્ન છે—એવા દ્વિજ પતિત કહેવાય છે।

Verse 18

पैशुन्या रसविक्रेयाः सर्वकालविनाकृताः । स्वगोत्रां परगोत्रां वा ये भुञ्जन्ति द्विजाधमाः

જે પૈશુન્ય (ચુગલી‑નિંદા)માં રત છે, જે રસ‑ભોગ્ય વસ્તુઓ વેચે છે, જે સર્વકાળ દુષ્કર્મમાં લીન છે, અને જે સ્વગોત્ર કે પરગોત્ર સ્ત્રીઓનો ભોગ કરે છે—તે દ્વિજાધમ છે।

Verse 19

ते मां प्राप्य विमुच्यन्ते पापसङ्घैः सुसंचितैः । तत्पापक्षारतप्ताया न शर्म मम विद्यते

તેઓ મને પ્રાપ્ત કરીને દીર્ઘકાળથી સુસંચિત પાપસમૂહોથી મુક્ત થાય છે; છતાં તેમના પાપોના ક્ષાર‑તાપથી દગ્ધ થઈ મને શાંતિ મળતી નથી।

Verse 20

तथा कुरु जगन्नाथ यथाहं शर्म चाप्नुयाम् । एवमुक्तस्तु देवेशस्तुष्टः प्रोवाच जाह्नवीम्

હે જગન્નાથ! એવું કરો કે હું પણ શાંતિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરું. આમ કહ્યે દેવેશ પ્રસન્ન થઈ જાહ્નવીને બોલ્યા.

Verse 21

विष्णुरुवाच । अहमत्र वसिष्यामि गङ्गाधरसहायवान् । प्रविशस्व सदा रेवां त्वमत्रैव च मूर्तिना

વિષ્ણુએ કહ્યું—ગંગાધર (શિવ)ના સહાયથી હું અહીં નિવાસ કરીશ. તું સદા રેવામાં પ્રવેશ કર અને અહીં જ મૂર્તિમાન રૂપે સ્થિત રહેજે.

Verse 22

मम पादतलं प्राप्य वह त्रिपथगामिनि । यदा बहूदककाले नर्मदाजलसंभृता

હે ત્રિપથગામિની! મારા પાદતળને પ્રાપ્ત કરીને વહેતી રહેજે. જ્યારે બહુ જળનો સમય આવશે, ત્યારે તું નર્મદાના જળથી પરિપૂર્ણ થશી.

Verse 23

प्रावृट्कालं समासाद्य भविष्यति जलाकुला । प्लाव्योभयतटं देवी प्राप्य मामुत्तरस्थितम्

વરસાદી ઋતુ આવતા તે જળથી ભરાઈ ઉછળશે. ઉત્તર કાંઠે સ્થિત મને પ્રાપ્ત કરીને દેવી બંને કાંઠાઓને જળથી પ્લાવિત કરશે.

Verse 24

प्लावयिष्यति तोयेन यदा शङ्खं करे स्थितम् । तदा पर्वशतोद्युक्तं वैष्णवं पर्वसंज्ञितम्

જ્યારે તે જળથી હાથમાં સ્થિત શંખને પણ ડૂબાડી દેશે, ત્યારે તે અવસર ‘વૈષ્ણવ પર્વ’ કહેવાશે—સો પર્વો જેટલું પુણ્યદાયક.

Verse 25

न तेन सदृशं किंचिद्व्यतीपातादिसंक्रमम् । अयने द्वे च न तथा पुण्यात्पुण्यतरं यथा

વ્યતીપાત વગેરે કોઈ પણ સંક્રાંતિ-યોગ, તેમજ બે અયન પણ તેની સમકક્ષ નથી; કારણ કે તે સામાન્ય પુણ્ય કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક છે।

Verse 26

तस्मिन्पर्वणि देवेशि शङ्खं संस्पृश्य मानवः । स्नानमाचरते तोये मिश्रे गाङ्गेयनार्मदे

હે દેવેશિ! તે પવિત્ર પર્વમાં મનુષ્ય શંખને સ્પર્શ કરીને, જ્યાં ગંગાધારા અને નર્મદાનું જળ મિશ્રિત હોય તે જળમાં સ્નાન કરે।

Verse 27

पुण्यं त्वशेषपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो येन तस्माच्छान्तिः प्रचक्रमे

આ સર્વ પુણ્યોમાં પુણ્ય અને સર્વ મંગળોમાં મંગળ છે; કારણ કે વિષ્ણુએ તેને ધારણ કર્યું છે, તેથી તેમાંથી શાંતિ અને કલ્યાણ પ્રસરે છે।

Verse 28

तत्रान्तं पापसङ्घस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

ત્યાં મનુષ્ય નિશ્ચિતપણે પાપસમૂહનો અંત પ્રાપ્ત કરે છે; શંખોદ્ધારમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપવું જોઈએ।

Verse 29

तृप्तास्ते द्वादशाब्दानि सिद्धिं च सार्वकामिकीम् । गङ्गावहे तु यः श्राद्धं शङ्खोद्धारे प्रदास्यति

પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે અને સાધકને સર્વકામસિદ્ધિ મળે છે; ગંગાપ્રવાહમાં શંખોદ્ધારે જે શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેને આ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 30

तेन पिण्डप्रदानेन नृत्यन्ति पितरस्तथा । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ

તે પિંડપ્રદાનથી પિતૃગણ નૃત્ય કરતા હોય તેમ આનંદિત થાય છે. શઙ્ખોદ્ધારમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે બલ અને કેશવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી.

Verse 31

रात्रौ जागरणं कृत्वा शुद्धो भवति जाह्नवि । यत्त्वं लोककृतं कर्म मन्यसे भुवि दुःसहम्

હે જાહ્નવી! રાત્રે જાગરણ કરવાથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે. અને લોકમાં કરાયેલું જે કર્મ તું પૃથ્વી પર દુઃસહ માને છે…

Verse 32

तस्मिन्पर्वणि तत्सर्वं तत्र स्नात्वा व्यपोहय । एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ विष्णुश्चान्तरधीयत

તે પર્વકાળે ત્યાં સ્નાન કરીને તે સર્વ (પાપ-મલિનતા) દૂર કર. એમ કહીને, હે નરશ્રેષ્ઠ, વિષ્ણુ અંતર્ધાન થયા.

Verse 33

तदाप्रभृति तत्तीर्थं गङ्गावाहकमुत्तमम् । ब्रह्माद्यैरृषिभिस्तात पारम्पर्यक्रमागतैः

ત્યારે પછીથી તે પરમ ઉત્તમ તીર્થ ‘ગંગાવાહક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. હે તાત! બ્રહ્મા આદિ ઋષિઓ પરંપરાક્રમે આવી ત્યાં (તેનું સન્માન કરતા રહ્યા).

Verse 34

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्तिभावेन भारत । गङ्गातीर्थे तु स स्नातः समस्तेषु न संशयः

હે ભારત! જે તે તીર્થમાં ભક્તિભાવથી સ્નાન કરે છે, તે ગંગાના તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો જ ગણાય—અથવા સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો; તેમાં સંશય નથી.

Verse 35

तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गतिस्तेषां विष्णुलोकात्कदाचन

તે તીર્થમાં ભાવિતાત્મા અને સંયમી પુરુષો દેહત્યાગ કરે તો તેમની ગતિ અનિવર્તનીય થાય છે; તેઓ વિષ્ણુલોકમાંથી કદી પાછા ફરતા નથી।