Adhyaya 169

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्परं तीर्थं पुण्यं पापप्रणाशनम् । माण्डव्यो यत्र संसिद्ध ऋषिर्नारायणस्तथा

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી પાપપ્રણાશક એવા પરમ પુણ્ય તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં માંડવ્ય ઋષિ સિદ્ધ થયા અને તેમ જ નારાયણ ઋષિ પણ.

Verse 2

नारायणेन शुश्रूषा शूलस्थेन कृता पुरा । तत्र स्नात्वा महाराज मुच्यते पापकञ्चुकात्

પૂર્વકાળે ત્યાં શૂલસ્થ નારાયણે સેવા-શુશ્રૂષા કરી હતી. હે મહારાજ, ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પાપરૂપ કંચુકથી મુક્ત થાય છે.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतल्लोकेषु यत्त्वया कथितं मुने । न दृष्टं न श्रुतं तात शूलस्थेन तपः कृतम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મુને! તમે જે કહ્યુ તે લોકોમાં પણ મહા આશ્ચર્ય છે. તાત! શૂળ પર સ્થિત રહી તપ કરાયું—એવું મેં ન જોયું, ન સાંભળ્યું.

Verse 4

एतत्सर्वं कथय मे ऋषिभिः सहितस्य वै । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं माण्डव्यस्य कुतूहलात्

ઋષિઓની સાથે બેઠેલા મને આ બધું વિસ્તારે કહો. મाण्डવ્ય વિષે કૌતૂહલથી અને આ તીર્થનું માહાત્મ્ય પણ મને જણાવો.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तपुरा त्रेतायुगे क्षितौ । लोकपालोपमो राजा देवपन्नो महामतिः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! સાંભળો, પ્રાચીનકાળે પૃથ્વી પર ત્રેતાયુગમાં જે બન્યું. લોકપાલ સમાન મહામતિ રાજા દેવપન્ન નામે હતો.

Verse 6

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च यज्वा दानरतः सदा । प्रजा ररक्ष यत्नेन पिता पुत्रानिवौरसान्

તે ધર્મજ્ઞ અને કૃતજ્ઞ હતો, યજ્ઞ કરનાર અને સદા દાનમાં રત. તેણે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું, જેમ પિતા પોતાના ઔરસ પુત્રોનું કરે છે.

Verse 7

दात्यायनी प्रिया भार्या तस्य राज्ञो वशानुगा । हारनूपुरघोषेण झङ्काररवनादिता

તે રાજાની પ્રિયા પત્ની દાત્યાયની હતી, જે તેની આજ્ઞાને અનુસરતી. હાર અને નૂપુરના ઘોષથી તે ઝંકારધ્વનિથી ગુંજતી હતી.

Verse 8

परस्परं तयोः प्रीतिर्वर्धतेऽनुदिनं नृप । वंशस्तम्बे स्थितो राजा संशास्ति पृथिवीमिमाम्

હે નૃપ! તેમનો પરસ્પર પ્રેમ દિવસે દિવસે વધતો ગયો. વંશના સ્તંભ સમાન સ્થિત તે રાજાએ આ પૃથ્વીનું સુશાસન કર્યું.

Verse 9

हस्त्यश्वरथसम्पूर्णां धनवाहनसंयुताम् । अलंकृतो गुणैः सर्वैरनपत्यो महीपतिः

તે મહીપતિ પાસે હાથી, ઘોડા અને રથોથી પરિપૂર્ણ સેના હતી, તેમજ ધન અને વાહનોની સમૃદ્ધિ હતી. સર્વ ગુણોથી અલંકૃત હોવા છતાં રાજા નિઃસંતાન હતો.

Verse 10

दुःखेन महताविष्टः संतप्तः सन्ततिं विना । स्नानहोमरतो नित्यं द्वादशाब्दानि भारत

સંતાન વિના તે મહા દુઃખથી વ્યાપ્ત અને શોકથી દગ્ધ રહ્યો. હે ભારત! તે બાર વર્ષ સુધી નિત્ય સ્નાન અને હોમમાં રત રહ્યો.

Verse 11

व्रतोपवासनियमैः पत्नीभिः सह तस्थिवान् । आराधयद्भगवतीं चामुण्डां मुण्डमर्दिनीम्

તે પોતાની રાણીઓ સાથે વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમોમાં સ્થિર રહી, મુંડમર્દિની ભગવતી ચામુંડાની આરાધના કરતો રહ્યો.

Verse 12

स्तोत्रैरनेकैर्भक्त्या च पूजाविधिसमाधिना । जय वाराहि चामुण्डे जय देवि त्रिलोचने

અनेक સ્તોત્રો, ભક્તિ અને પૂજાવિધિમાં એકાગ્ર સમાધિ સાથે તેણે સ્તુતિ કરી—“જય વારાહી! જય ચામુંડે! જય દેવી ત્રિલોચને!”

Verse 13

ब्राह्मि रौद्रि च कौमारि कात्यायनि नमोऽस्तु ते । प्रचण्डे भैरवे रौद्रि योगिन्याकाशगामिनि

હે બ્રાહ્મી, હે રૌદ્રી, હે કૌમારી, હે કાત્યાયની—તમને નમસ્કાર. હે પ્રચંડે, હે ભૈરવી, હે રૌદ્રી—આકાશગામિની યોગિની!

Verse 14

नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे । राज्ञा स्तुता च संतुष्टा देवी वचनमब्रवीत्

ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં તારા વિના કંઈ પણ નથી. રાજાએ સ્તુતિ કરતાં દેવી પ્રસન્ન થઈ અને વચન બોલી.

Verse 15

वरयस्व यथाकामं यस्ते मनसि वर्तते । आराधिता त्वया भक्त्या तुष्टा दास्यामि ते वरम्

તારા મનમાં જે હોય તે ઇચ્છા મુજબ વર માગ. તારી ભક્તિથી આરાધિત થઈ હું પ્રસન્ન છું; તને વર આપીશ.

Verse 16

देवपन्न उवाच । यदि तुष्टासि देवेशि वरार्हो यदि वाप्यहम् । पुत्रसन्तानरहितं संतप्तं मां समुद्धर

દેવપન્ન બોલ્યો—હે દેવેશી! જો તમે પ્રસન્ન હો અને હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો પુત્ર-સંતાન વિહોણો, સંતપ્ત મને આ દુઃખમાંથી ઉદ્ધર કરો.

Verse 17

सन्तानं नय मे वृद्धिं गोत्ररक्षां कुरुष्व मे । अपुत्रिणां गृहाणीह श्मशानसदृशानि हि

મારી સંતાનવૃદ્ધિ કર, મારા ગોત્રનું રક્ષણ કર. કારણ કે અહીં પુત્રહીનોનાં ઘર ખરેખર શ્મશાન સમાન છે.

Verse 18

पितरस्तस्य नाश्नन्ति देवता ऋषिभिः सह । क्रियमाणेऽप्यहरहः श्राद्धे मत्पितरः सदा

તેના પિતૃઓ ભોજન ગ્રહણ કરતા નથી, ઋષિઓ સાથે દેવતાઓ પણ નહીં; દરરોજ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે તોય મારા પિતૃઓ સદા અતૃપ્ત જ રહે છે।

Verse 19

दर्शयन्ति सदात्मानं स्वप्ने क्षुत्पीडितं मम । इति राज्ञो वचः श्रुत्वा देवी ध्यानमुपागता

મારા પિતૃઓ ભૂખથી પીડિત થઈ સ્વપ્નમાં વારંવાર મને દર્શન આપે છે. રાજાના આ વચન સાંભળી દેવી ધ્યાનમાં લીન થઈ।

Verse 20

दिव्येन चक्षुषा दृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । प्रसन्नवदना देवी राजानमिदमब्रवीत्

દેવીએ દિવ્ય દૃષ્ટિથી ચરાચર સહિત ત્રિલોક જોયું; પછી પ્રસન્ન મુખે રાજાને આ વચન કહ્યાં।

Verse 21

सन्तानं नास्ति ते राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यजस्व यज्ञपुरुषमपत्यं नास्ति तेऽन्यथा

હે રાજન, ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં તારા માટે સંતાન નથી. તેથી યજ્ઞપુરુષની ઉપાસના કર; નહિંતર તને અપત્ય પ્રાપ્ત નહીં થાય।

Verse 22

मया दृष्टं महीपाल त्रैलोक्यं दिव्यचक्षुषा । एवमुक्त्वा गता देवी राजा स्वगृहमागमत्

હે મહીપાલ, મેં દિવ્ય દૃષ્ટિથી ત્રિલોક જોયું છે. એમ કહી દેવી પ્રસ્થાન કરી, અને રાજા પોતાના ઘેર પરત આવ્યો।

Verse 23

इयाज यज्ञपुरुषं संजाता कन्यका ततः । तेजस्विनी रूपवती सर्वलोकमनोहरा

તેણે યજ્ઞપુરુષનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું; ત્યાર પછી એક કન્યા જન્મી. તે તેજસ્વિની, રૂપવતી અને સર્વ લોકના મનને મોહી લે તેવી હતી.

Verse 24

देवगन्धर्वलोकेऽपि तादृशी नास्ति कामिनी । तस्या नाम कृतं पित्रा हर्षात्कामप्रमोदिनी

દેવ અને ગંધર્વલોકમાં પણ એવી કામિની નહોતી. પિતાએ હર્ષથી તેનું નામ ‘કામપ્રમોદિની’ રાખ્યું—જે કામને આનંદિત કરે.

Verse 25

ततः कालेन ववृधे रूपेणास्तम्भयज्जगत् । हंसलीलागतिः सुभ्रूः स्तनभारावनामिता

પછી સમય જતાં તે મોટી થઈ અને પોતાના રૂપથી જાણે જગતને સ્તબ્ધ કરી દેતી. તેની ચાલ હંસની ક્રીડા જેવી, ભ્રૂઓ સુંદર, અને સ્તનભારથી તે થોડું નમી રહેતી.

Verse 26

रक्तमाल्याम्बरधरा कुण्डलाभरणोज्ज्वला । दिव्यानुलेपनवती सखीभिः सा सुरक्षिता

તે લાલ માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કરતી, કુંડળો તથા આભૂષણોથી ઝળહળતી. દિવ્ય અનુલેપનથી સુગંધિત રહી, સખીઓ દ્વારા સાવધાનીથી રક્ષિત હતી.

Verse 27

कुचमध्यगतो हारो विद्युन्मालेव राजते । भ्रमराञ्चितकेशी सा बिम्बोष्ठी चारुहासिनी

તેના કુચમધ્યે રહેલો હાર વીજળીની માળા જેવો ઝળહળતો. તેના કેશ ભમરા જેવા શ્યામ, હોઠ બિંબફળ જેવા લાલ, અને હાસ્ય અતિ મનોહર હતું.

Verse 28

कर्णान्तप्राप्तनेत्राभ्यां पिबन्तीवाथ कामिनः । चन्द्रताम्बूलसौरभ्यैराकर्षन्तीव मन्मथम्

કાન સુધી પહોંચતી આંખોથી તે જાણે દૃષ્ટિથી જ કામીઓને પી લેતી હોય એમ લાગી. અને ચંદ્રસમાન તાંબૂલની સુગંધથી તે જાણે મન્મથને પણ પોતાની તરફ આકર્ષતી હોય એમ જણાઈ.

Verse 29

कम्बुग्रीवा चारुमध्या ताम्रपादाङ्गुलीनखा । निम्ननाभिः सुजघना रम्भोरू सुदती शुभा

તેની ગ્રીવા શંખ જેવી, કમર સુકુમાર અને મનોહર; પગ, આંગળીઓ અને નખ તાંબ્રવર્ણ છાયાથી રંજિત. ઊંડી નાભિ, સુગઠિત નિતંબ, રંભાસમાન ઊરુ અને સુંદર દાંતવાળી તે શુભા અને રમણીયા હતી.

Verse 30

मातापितृसुहृद्वर्गे क्रीडानन्दविवर्धिनी । एकस्मिन्दिवसे बाला सखीवृन्दसमन्विता

માતા-પિતા અને સુહૃદવર્ગમાં પ્રિય, અને ક્રીડાના આનંદને વધારનારી તે બાલા એક દિવસે સખીઓના સમૂહ સાથે નીકળી પડી.

Verse 31

चन्दनागरुतांबूलधूपसौमनसाञ्चिता । गृहीत्वा पुष्पधूपादि गता देवीप्रपूजने

ચંદન, અગરુ, તાંબૂલ, ધૂપ અને સુગંધિત પુષ્પોથી શોભિત થઈ, પુષ્પ-ધૂપ આદિ ઉપચાર લઈને તે દેવીની પ્રપૂજા કરવા ગઈ.

Verse 32

तडागतट उत्सृज्य भूषणान्यङ्गवेष्टकान् । चक्रुः सरसिताः क्रीडां जलमध्यगतास्तदा

તળાવનો કિનારો છોડીને, આભૂષણો અને અંગવસ્ત્રો બાજુએ મૂકી, તેઓ સરોવરના જળના મધ્યમાં ઉતર્યા અને ત્યારે ત્યાં ક્રીડા કરવા લાગ્યા.

Verse 33

क्रीडन्तीं तामवेक्ष्याथ ससखीं विमले जले । राक्षसः शम्बरो नाम श्येनरूपेण चागमत्

નિર્મળ જળમાં સખીઓ સાથે ક્રીડા કરતી તેણીને જોઈ, શમ્બર નામનો રાક્ષસ શ્યેનરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવ્યો।

Verse 34

गृहीता जलमध्यस्था तेन सा काममोदिनी । खमुत्पपात दुष्टात्मा गृहीत्वाभरणान्यपि

જળના મધ્યમાં રહેલી તે કામમોદિનીને તેણે પકડી લીધી; અને દુષ્ટાત્મા તેના આભૂષણો પણ લઈને આકાશમાં ઉડી ગયો।

Verse 35

वायुमार्गं गतः सोऽथ कामिन्या सह भारत । अपतन्कुण्डलादीनि यत्र तोये महामुनिः

પછી તે કામિની સાથે વાયુમાર્ગે ગયો, હે ભારત; અને જ્યાં જળમાં મહામુનિ હતા ત્યાં કુંડલ વગેરે આભૂષણો પડી ગયા।

Verse 36

माण्डव्यो नर्मदातीरे काष्ठवत्संजितेन्द्रियः । लीनो माहेश्वरे स्थाने नारायणपदे परे

નર્મદા કાંઠે માંડવ્ય મુનિ કાષ્ઠવત્ ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરીને, માહેશ્વર તીર્થમાં લીન હતા—નારાયણના પરમ પદમાં સ્થિત।

Verse 37

तस्य चानुचरो भ्राता भ्रातुः शुश्रूषणे रतः । तपोजपकृशीभूतो दध्यौ देवं जनार्दनम्

તેનો અનુચર એવો ભાઈ પણ, ભાઈની શুশ્રૂષામાં રત, તપ અને જપથી કૃશ બની, દેવ જનાર્દનનું ધ્યાન કરતો હતો।

Verse 169

। अध्याय

॥ અધ્યાય ॥ (અધ્યાય-વિભાગ દર્શાવતું લેખક/કોલોફન ચિહ્ન)