Adhyaya 56

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता । रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहागता

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—હું વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું: ગંગાને કોણે અવતરિત કરી? અને રુદ્રના મસ્તક પર સ્થિત પવિત્ર દેવી પુણ્યા અહીં કેવી રીતે આવી?

Verse 2

पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि शङ्कर

પુણ્યા નામે દેવાશિલા છે; તેનું માહાત્મ્ય પરમ ઉત્તમ છે. હે શંકર, તમે પ્રસન્ન હો તો આ બધું મને કહો.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता । देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै

ઈશ્વરે કહ્યું—એકાગ્ર મનથી સાંભળો કે ગંગાનું અવતરણ કેવી રીતે થયું. તે મહાભાગ્યા સર્વ દેવો દ્વારા સર્વ લોકના હિત માટે અવતરાવવામાં આવી.

Verse 4

अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते । गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर

હે મહીપતે, દક્ષિણ દિશામાં વિંધ્ય નામનો પર્વત છે. હે નરેશ્વર, સર્વ દેવો તેના શિખર પર ગયા.

Verse 5

तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः । अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम्

ત્યાં બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોએ જગન્નાથ, દેવદેવ, જગદ્ગુરુ એવા ઈશનું પૂજન કરીને ગંગાનું આવાહન કર્યું.

Verse 6

जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले । भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि

‘જટાઓના મધ્યમાં સ્થિત ગંગાને ભૂતલ પર મુક્ત કરો’ એમ પ્રાર્થના કરી. ત્યારે તે તેજસ્વિની દેવી રુદ્રના શિર પરથી પૃથ્વી પર મુક્ત થઈ.

Verse 7

तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् । ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि

એ જ સ્થાને દેવતાઓએ સ્વયં ઉત્પન્ન કરેલી મહાપુણ્યમય ધારા પ્રગટ થઈ. ત્યાંથી તે ‘દેવનદી’ બની, પૃથ્વી પર મનુષ્યોના હિતાર્થે અવતરેલી.

Verse 8

वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः । पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम्

જે તેના કાંઠે વસે છે, ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે છે અને નિત્ય તેનું જળ પીવે છે—તે યમાલયે જતા નથી.

Verse 9

यत्र सा पतिता कुण्डे शूलभेदे नराधिप । देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती

હે નરાધિપ! શૂલભેદમાં જે કુંડમાં તે પડી હતી, દેવનદીના પશ્ચિમ તરફ ત્યાં જ પૂર્વાભિમુખ સરસ્વતી વહે છે.

Verse 10

याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् । तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता

શૂલભેદના દક્ષિણ ભાગે અનuttમ તીર્થ આવેલું છે. ત્યાં પુણ્યમય ‘દેવશિલા’ વિરાજે છે, જે સ્વયં દેવ દ્વારા નિર્મિત છે.

Verse 11

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्

જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પે છે, તેના પિતૃગણ પ્રલય સુધી તૃપ્ત રહે છે.

Verse 12

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते

હે રાજન, જે ત્યાં સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તે અલ્પ અન્નદાનથી પણ અક્ષય પુણ્ય પામે છે।

Verse 13

उत्तानपाद उवाच । कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—ધરતી પર કયા કયા દાન શ્રેષ્ઠ અને પ્રશંસનીય ગણાય છે? જેને ભક્તિપૂર્વક આપવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે?

Verse 14

देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् । व्रतोपवासनियमैर्यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे

મને દેવશિલાનું માહાત્મ્ય કહો—સ્નાન, દાન વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થતું ફળ, તેમજ વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમોથી ત્યાં જે પ્રાપ્ત થાય છે તે પણ જણાવો।

Verse 15

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यश्चेदिनाथो महाबलः । वीरसेन इति ख्यातो मण्डलाधिपतिर्नृप

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં ચેદિઓના એક મહાપરાક્રમી અને મહાબલી અધિપતિ હતા; ‘વીરસેન’ નામે પ્રસિદ્ધ તે રાજા એક મંડળના અધિપતિ હતા।

Verse 16

राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर्न च तस्कराः । न चाधर्मोऽभवत्तत्र धर्म एव हि सर्वदा

તેના રાજ્યમાં ન શત્રુ હતા, ન રોગ, ન ચોર; ત્યાં અધર્મ ઊભો થતો ન હતો—સદા ધર્મ જ પ્રવર્તતો હતો।

Verse 17

सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः । एकासीद्दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा

રાજા સદા આનંદિત રહેતો; રાણીসহ તેને અનેક પુત્રો હતા. તેની એક જ પુત્રી હતી, જે ગિરિજાની જેમ અતિ સુંદર હતી.

Verse 18

इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च । कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि

તે પિતા-માતા અને સર્વ બાંધવવર્ગને અત્યંત પ્રિય હતી. યોગ્ય સમય આવતા વિધિ મુજબ તેના વૈવાહિક સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા.

Verse 19

अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखे स्थितः । ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशमागतः

ત્યારબાદ ચેદિરાજ દ્વાદશવર્ષીય યજ્ઞમાં સ્થિત હતો ત્યારે તે કન્યાનો પતિ મૃત્યુના વશમાં ગયો.

Verse 20

विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः । उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम्

પોતાની પુત્રીને વિધવા જોઈ રાજા શોકથી ભરાઈ ગયો. ત્યાં તેણે દુઃખથી પીડિત પોતાની પત્નીને વચન કહ્યું.

Verse 21

प्रिये दुःखमिदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् । नैषा रक्षयितुं शक्या रूपयौवनगर्विता

‘પ્રિયે, આ દુઃખ ઊભું થયું છે; જીવનભર અતિ અસહ્ય છે. આ કન્યા રૂપ અને યૌવનના ગર્વથી યુક્ત છે; તેને સહેલાઈથી રક્ષી શકાય તેમ નથી.’

Verse 22

दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका । नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे । परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत्

“ક્યાંક તે કુળને કલંકિત કરી બેસે—તો આ બાળિકાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું? ભાનુમતીના રક્ષણ માટે ક્યાંય કોઈ ઉપાય મળતો નથી.” એમ પરસ્પર વાદ કરતા બંનેને સાંભળી તે કન્યા બોલી.

Verse 23

भानुमत्युवाच । न लज्जामि तवाग्रेऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् । सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप

ભાનુમતી બોલી—“પિતા, તમારી સામે હું ક્યારેય બોલતાં શરમાતી નથી. હે નરાધિપ, મારા કારણે તમને કોઈ દોષ ઊભો ન થાય—આ જ સત્ય છે.”

Verse 24

अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् । स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे

“આજથી, પિતા, હું વાળની શૃંગાર નહીં કરું. તમારા ઘરમાં હું માત્ર જાડું વસ્ત્ર—અર્ધ પરिधान—જ ધારણ કરીશ.”

Verse 25

करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि च । आत्मानं शोषयिष्यामि तोषयिष्ये जनार्दनम्

“હું તત્કાળ પુરાણોમાં વિહિત વ્રતો કરીશ. તપથી દેહને સંયમિત કરીશ અને જનાર્દન (વિષ્ણુ)ને પ્રસન્ન કરીશ.”

Verse 26

ममैषा वर्तते बुद्धिर्यदि त्वं तात मन्यसे । भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितोऽभवत्

“મારા મનમાં આ જ નિશ્ચય છે—જો તમે, પિતા, મંજૂર કરો.” ભાનુમતીના વચન સાંભળી રાજા અત્યંત હર્ષિત થયો.

Verse 27

तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् । विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे

તીર્થયાત્રાનો સંકલ્પ કરીને તેણે પ્રચુર ધનકોશ આપ્યો; અને વૃદ્ધ તથા વિશ્વાસુ પુરુષોને નિયુક્ત કરી તેણીના સુયથાર્થ રક્ષણની વ્યવસ્થા કરી।

Verse 28

पुरुषान् सायुधांश्चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् । दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान्

તેણે શસ્ત્રધારી પુરુષો, પુરોહિતসহ બ્રાહ્મણો, દાસી-દાસો અને પદાતિ સૈનિકો—જે તેણીના રક્ષણમાં સમર્થ હતા—નિયુક્ત કર્યા।

Verse 29

ततः पितुर्मतेनैव गङ्गातीरं गता सती । अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप

પછી પિતાના ઉપદેશ મુજબ તે સતી ગંગાતીરે ગઈ. શુદ્ધિ માટે ગંગામાં અવગાહન કરીને, હે નરાધિપ, તે ગંગાના બંને તટે સ્થિત રહી।

Verse 30

नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः । द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता

તે દરરોજ ગંધ, માળા વગેરે અલંકારોથી સદ્બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક પૂજી, બાર વર્ષ સુધી ગંગાતીરે જ નિવાસ કરતી રહી।

Verse 31

त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् । प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी

પછી રાણી ગંગાને છોડીને દક્ષિણ પ્રદેશ તરફ ગઈ. સેવકો/સચિવો સાથે તે ત્યાં પહોંચી, જ્યાં મહાનદી રેવા વહે છે।

Verse 32

समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारेऽमरकण्टके । उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा

તે ત્યાં ઓંકાર અને અમરકંટકમાં પાંચ વર્ષ રહી. ત્યારબાદ ઉત્તર દિશાના તે તીર્થોમાં તે એક તીર્થથી બીજા તીર્થમાં ગમન કરતી રહી.

Verse 33

स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वमतन्द्रिता । वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे

વારંવાર સ્નાન કરીને અને ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની પૂજા કરીને, અવિરત પ્રયત્નશીલ રહી તે પશ્ચિમ દિશામાં ગઈ—દેવનદીના સંગમસ્થાને.

Verse 34

ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् । दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदमब्रवीत्

તેણે મુનિસંઘોથી ભરેલું એક પવિત્ર આશ્રમ જોયું. તે ઋષિસમૂહને જોઈને તેણે પ્રણામ કરીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 35

माहात्म्यमस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् । कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम

‘હે મહાભાગ ઋષિઓ! આ તીર્થનું માહાત્મ્ય અને તેનું નામ કેવું છે તે કૃપા કરીને કહો; મારા પર પ્રસન્ન થઈ તેનું વર્ણન કરો.’

Verse 36

ऋषय ऊचुः । चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः । महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना

ઋષિઓએ કહ્યું—‘આ પ્રસિદ્ધ ચક્રતીર્થ છે. પ્રાચીન કાળે પ્રસન્ન થયેલા ત્રિશૂલધારી દેવદેવ મહેશ્વરે હરિને ચક્ર અર્પણ કર્યું હતું.’

Verse 37

अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः

આ તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ અર્પે છે, તેને અનિવર્તનીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 38

द्वितीयेऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि । पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

પછી બીજા દિવસે, હે તપસ્વિની, શૂલભેદે જવું; અને પૂર્વે કહેલા વિધાન મુજબ નિયમપૂર્વક સ્નાન કરવું।

Verse 39

जन्मत्रयकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । जलेन तिलमात्रेण प्रदद्यादञ्जलित्रयम्

ત્રણ જન્મોમાં કરેલા પાપોથી તે મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી। તિલમાત્ર મિશ્રિત જળથી ત્રણ અંજલિ અર્પણ કરવી।

Verse 40

तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्यसंशयम् । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर्ब्राह्मणैर्नृप

હે નૃપ! જે શ્રોત્રિય, વેદપાઠી બ્રાહ્મણો દ્વારા ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ નિઃસંદેહ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે।

Verse 41

वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पित्ःणां दत्तमक्षयम् । अपरेऽह्णि ततो गच्छेत्पुण्यां देवशिलां शुभाम्

પરંતુ વાર್ಧુષ્ય વગેરે પ્રસંગો ટાળવા યોગ્ય છે; પિતૃઓને અર્પિત દાન અક્ષય રહે છે। ત્યારબાદ બીજા દિવસે પુણ્યમય, શુભ દેવશિલાએ જવું।

Verse 42

वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैरुत्पादिता पुरा । स्नात्वा तत्र जलं दद्यात्तिलमिश्रं नराधिप

ત્યાં દેવતાઓએ પ્રાચીનકાળે પ્રગટ કરેલી પુણ્યમયી જાહ્નવી (ગંગા) દર્શાય છે. હે નરાધિપ, ત્યાં સ્નાન કરીને તલમિશ્રિત જળ અર્ઘ્યરૂપે દાન કરવું જોઈએ.

Verse 43

सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया । एकादश्यामुपोषित्वा पक्षयोरुभयोरपि

એકવાર પિંડદાન કરવાથી પણ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે. તેમજ બંને પક્ષોની એકાદશીએ ઉપવાસ-વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 44

क्षपाजागरणं कुर्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः

રાત્રે જાગરણ કરવું અને પૌરાણિક કથા વાંચવી/પાઠ કરવો જોઈએ. પુષ્પ, ધૂપ અને નૈવેદ્યથી ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 45

प्रभाते भोजयेद्विप्रान् दानं दद्यात्सशक्तितः । चतुर्थेऽह्नि ततो गच्छेद्यत्र प्राची सरस्वती

સવારે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવું જોઈએ. ત્યારબાદ ચોથા દિવસે જ્યાં પૂર્વાભિમુખ વહેતી સરસ્વતી છે ત્યાં જવું જોઈએ.

Verse 46

ब्रह्मदेहाद्विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः

બ્રહ્મદેહમાંથી પ્રગટ થયેલી તે સરસ્વતી દેહધારીઓના પાવનાર્થે ત્યાં વિરાજે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 47

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद्द्विजान् । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરીને નિંદારહિત યોગ્ય દ્વિજ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ. નિઃસંદેહ તેના પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.

Verse 48

सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा । देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम्

આ સ્થાન સર્વદેવમય છે અને સર્વતીર્થમય પણ છે. કરોડો દેવતાઓથી સમાકીર્ણ કોટિલિંગ સર્વોત્તમ પવિત્ર સ્થાન છે.

Verse 49

त्रिरात्रं कुरुते योऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः । पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन

જે અહીં શુચિ બની સ્નાન કરીને ઇન્દ્રિયોને જીતીને ત્રણ રાત્રિનો નિયમ કરે—અથવા પક્ષ, માસ, છ માસ, કે ક્યારેક એક વર્ષ—તે આ તીર્થનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 50

न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद्दिवि । नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्

તેનો ફરી મર્ત્યલોકમાં જન્મ થતો નથી; તેનું નિવાસ સ્વર્ગમાં થાય છે. નિયમમાં સ્થિત રહી તે ત્રણ જન્મોના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 51

विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता । तिष्ठते साक्षयं कालं रुद्रलोके महीयते

પતિ વિના પણ જે સ્ત્રી બાર વર્ષ સુધી શુચિવ્રત પાળે છે, તે અક્ષય કાળ સુધી સ્થિર રહે છે અને રુદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 52

मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ । ततोऽवगाह्य तत्तीर्थमहर्निशमतन्द्रिता

મુનિઓનાં વચન સાંભળી તે પરમ આનંદથી આગળ નીકળી. પછી તે તીર્થમાં અવગાહન કરીને દિવસ-રાત અશ્રાંત રહી ત્યાં જ નિવાસ કરી.

Verse 53

दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् । श्रूयतां वचनं मेऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः

તીર્થનો પ્રભાવ જોઈ તેણે ફરી કહ્યું—“આજે મારી વાત સાંભળો, હે બ્રાહ્મણો, પુરોહિતો સહિત.”

Verse 54

न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् । मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वमिदं वचः

“આવા સ્થાનને હું જીવંત રહું ત્યાં સુધી દિવસ-રાત છોડું નહીં. અને મારા આ વચન મારા પિતા તથા માતાને પણ કહેજો.”

Verse 55

त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी । एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः

“તમારી કન્યા શૂલભેદમાં નિવાસ કરીને નિયમિત રીતે વ્રતાચરણ કરે છે.” એમ કહી, હે નૃપ, ભાનુમતી ત્યાં જ સ્થિર રહી.

Verse 56

। अध्याय

“અધ્યાય”—આ પાઠવિભાગ દર્શાવતું કોલોફન ચિહ્ન છે.

Verse 57

अहर्निशं दहेद्धूपं चन्दनं च सदीपकम् । पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् । द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता

તે રાણી અહોરાત્ર ધૂપ, ચંદન અને દીપક પ્રજ્વલિત રાખતી. પોતે પાદપ્રક્ષાલન કરીને પોતે જ દ્વિજોને ભોજન કરાવતી. આ રીતે સુવ્રતા તે રાણી ત્યાં બાર વર્ષ સુધી સ્થિર રહી.

Verse 58

ईश्वर उवाच । अन्यद्देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते । कथयामि महाबाहो सेतिहासं पुरातनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભૂપતે, દેવશિલાનું બીજું એક માહાત્મ્ય સાંભળો. હે મહાબાહો, હું તમને પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું.

Verse 59

कश्चिद्वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया । दुर्भिक्षपीडितस्तत्र आमिषार्थं वनं गतः

એક વનચર વ્યાધ શબર, પત્ની સાથે, દુર્ભિક્ષથી પીડિત હતો. આહાર માટે માંસ મેળવવાની ઇચ્છાથી તે વનમાં ગયો.

Verse 60

नापश्यत्पक्षिणस्तत्र न मृगान्न फलानि च । सरस्ततो ददर्शाथ पद्मिनीखण्डमण्डितम्

ત્યાં તેણે ન પક્ષીઓ જોયા, ન મૃગો, ન ફળો. પછી કમળના ગોચરોથી શોભિત એક સરોવર તેણે જોયું.

Verse 61

दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यमब्रवीत् । कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये

સરોવર જોઈ શબરી બોલી—“આહાર સિદ્ધ થાય તે માટે આ દિવ્ય કુમુદ ફૂલો તું લઈ લે.”

Verse 62

देवस्य पूजनार्थं तु शूलभेदस्य यत्नतः । विक्रयो भविता तत्र धर्मशीलो जनो यतः

દેવપૂજનાર્થે લોકો પ્રયત્નપૂર્વક શૂલભેદે આવે છે; તેથી ત્યાં તેનો વેચાણ નિશ્ચિત જ સારું થાય છે, કારણ કે ધર્મશીલ જન ત્યાં આવે છે.

Verse 63

भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः । उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः

પત્નીના વચન સાંભળી તેણે કુમુદનાં ફૂલ એકત્ર કર્યા. પછી કિનારે ચઢતાં જ તેણે આગળ એક શ્રીવૃક્ષ (મંગલ વૃક્ષ) જોયું.

Verse 64

श्रीफलानि गृहीत्वा तु सुपक्वानि विशेषतः । शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान्

ખાસ કરીને સંપૂર્ણ પક્વ શ્રીફળો લઈને તે શૂલભેદે પહોંચ્યો અને ત્યાં લોકોની વિશાળ ભીડ જોઈ.

Verse 65

चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः

હે નરાધિપ! ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ, તે દિવસે બાળકો, વૃદ્ધો તથા સ્ત્રીઓ પણ ભોજન કરતા નથી.

Verse 66

मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि । वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम्

ત્યાં તેણે દેવશિલા પર બનાવેલો એક મંડપ જોયો—દિવ્ય વસ્ત્રોથી આવરિત અને સ્રક્-માલાઓ તથા પુષ્પહારોથી સુશોભિત.

Verse 67

ऋषयश्चागतास्तत्र ये चाश्रमनिवासिनः । सोपवासाः सनियमाः सर्वे साग्निपरिग्रहाः

ત્યાં ઋષિઓ તથા આશ્રમનિવાસી તપસ્વીઓ પણ આવ્યા હતા. સૌ ઉપવાસ અને નિયમોમાં સ્થિત, પવિત્ર અગ્નિનું પરિગ્રહ-રક્ષણ કરનાર હતા.

Verse 68

देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले । आगच्छद्भिर्नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते

દેવનદીના રમ્ય કાંઠે મુનિસંઘોની ભીડ હતી. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યાં આવનારને માર્ગ પણ સહેલાઈથી મળતો ન હતો.

Verse 69

दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरोऽब्रवीत् । गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम्

ત્યાં વસાહત જોઈ શબરે પોતાની પત્નીને કહ્યું—“જા, કંઈક પૂછ; આજે શું છે અને લોકો કયા કારણે સ્નાન કરે છે?”

Verse 70

पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः । अयनं किं भवेदद्य किं वाक्षयतृतीयका

“જે પ્રસિદ્ધ પર્વો સાંભળવામાં આવે છે, શું એ જ આજે છે? સૂર્ય-ચંદ્રનો કોઈ સંયોગ છે? આજે અયન છે કે ક્ષય-તૃતીયા છે?”

Verse 71

ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा । पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे

પછી પતિના વચનથી શબરી નીકળી. આગળ એક સ્ત્રીને જોઈ, પહેલાં શુભ કમળફૂલો અર્પણ કરીને પછી તેણીને પૂછ્યું.

Verse 72

तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे । किमयं स्नाति लोकोऽयं किं वा स्नानस्य कारणम्

આજે કઈ તિથિ જણાવાઈ છે? કયું પવિત્ર પર્વ છે—મને કહો. આ લોકો શા માટે સ્નાન કરે છે, અને આ સ્નાનનું કારણ શું છે?

Verse 73

नार्युवाच । अद्य चैकादशी पुण्या सर्वपापक्षयंकरी । उपोषिता सकृद्येन नाकप्राप्तिं करोति सा

સ્ત્રીએ કહ્યું—આજે પુણ્ય એકાદશી છે, જે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે. જે કોઈ આ દિવસે એક વાર પણ ઉપવાસ કરે, તેને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 74

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै । कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम

તે સ્ત્રીના વચન સાંભળી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, શબરીએ નિઃસંકોચ શાબરને તે સ્ત્રીનું વાક્ય કહી સંભળાવ્યું.

Verse 75

अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैरुपोषिता । मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी

આજે ખરેખર પુણ્ય એકાદશી છે; બાળ અને વૃદ્ધ સૌ ઉપવાસ કરે છે. તેનું નામ ‘મદન-એકાદશી’ છે, જે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે.

Verse 76

नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना । व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती

ત્યાં એક નિયમનિષ્ઠ, તેજસ્વી રાજકુમારી હોવાની વાત સાંભળવામાં આવે છે—નામ ભાનુમતી; તે વ્રતસ્થ, આહારમાં સંયમી અને સતીસ્વભાવવાળી છે.

Verse 77

नैतया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले

ત્રણ લોકોમાં તેની સમાન બીજી કોઈ સ્ત્રી પ્રસિદ્ધ નથી. તે વરારોહા જાણે ધરતી પર અવતરેલી હોય તેમ દેખાય છે.

Verse 78

भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह । कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम्

પત્નીના વચન સાંભળી શબરે તેને કહ્યું—“જેટલા મળે તેટલા કમળ અર્પણ કરીને પછી ત્વરિત ભોજન કર.”

Verse 79

ममैषा वर्तते बुद्धिर्न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् । न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित्

મારા મનમાં આ નિશ્ચય દૃઢ છે—હું આને નિશ્ચિતપણે ભોગવીશ નહીં. હે ભદ્રે, પાપબુદ્ધિથી મને કદી સાચું શુભ મળતું નથી; અને આ તો મારા ધર્મ્ય પરિશ્રમથી ઉપાર્જિત પણ નથી.

Verse 80

शबर्युवाच । न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे । भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम्

શબરી બોલી—“કોઈ પણ દિવસે મેં પહેલાં ક્યારેય (આ રીતે) ભોજન કર્યું નથી. જેટલું મને સ્મરણ છે, હું હંમેશાં બીજાઓ ખાઈ લીધા પછી બચેલું જ ખાધું છે.”

Verse 81

भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः

પત્નીના દૃઢ નિશ્ચયને જાણી તે સ્નાન કરવા ગયો. અર્ધ-ઉત્તરીય વસ્ત્ર ધારણ કરીને તેણે ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કર્યું.

Verse 82

सर्वान् देवान्नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति । तस्थौ स शङ्कमानोऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम्

તેણે સર્વ દેવોને નમસ્કાર કરીને દેવશિલા તરફ પ્રયાણ કર્યું. મનમાં શંકા હોવા છતાં ત્યાં ઊભો રહી જનાર્દનને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 83

यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् । तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत्तदा

જ્યારે તેણીએ કુમુદના બે પુષ્પ અર્પણ કર્યા, ત્યારે તે રાણી સમક્ષ નિવેદિત થયા. તે પદ્મયુગલ જોઈ રાણીએ ત્યારે દાસીને કહ્યું.

Verse 84

कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यतामग्रतो मम । शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान्

આ બે કમળ ક્યાંથી મળ્યાં? મારી સામે તરત કહો. એ જ સ્થળે ઝડપથી જઈને વધુ કમળ પણ લાવી આપો.

Verse 85

धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय । भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति

ધાન્યથી કે ધનથી પણ કમળો મેળવી લાવો. ભાનુમતીના વચન સાંભળી તે શબર પાસે ગઈ.

Verse 86

श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे

મને શ્રીફળ (નારિયેળ) અને અનેક અન્ય પ્રકારનાં પુષ્પો પણ આપો.

Verse 87

शबर्युवाच । श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि च विशेषतः । न लोभो न स्पृहा मेऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय

શબરી બોલી—હું પુષ્પો સહિત શ્રીફળો (નાળિયેર) વિશેષ કરીને બહુ આપિશ. મને ન લોભ છે ન લાલસા; જઈને રાણીને નિવેદન કર.

Verse 88

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् । शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः

તે તત્કાળ જઈને જે રીતે બન્યું હતું તે બધું યથાવત્ નિવેદન કર્યું. રાણીની સામે શબરીએ કહેલા વચનો વિગતે સંભળાવ્યા.

Verse 89

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता । उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः

તેના વચન સાંભળી રાણી પોતે ત્યાં ગઈ અને પ્રેમથી શબરીને કહ્યું—“કમળો આપ; તેનું યોગ્ય મૂલ્ય લઈ લે.”

Verse 90

शबर्युवाच । न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम् । श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम्

શબરી બોલી—હે દેવી, ફળ-પુષ્પમાંથી ઉપજેલી વસ્તુનું મૂલ્ય હું ઇચ્છતી નથી. આ શ્રીફળો અને પુષ્પો મારી તરફથી તમારી ઇચ્છા મુજબ લઈ લો.

Verse 91

अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ

જગત્પતિ વાસુદેવનું યથાન્યાય, વિધિપૂર્વક અર્ચન કર.

Verse 92

राज्ञ्युवाच । विना मूल्यं न गृह्णामि कमलानि तवाधुना । धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम्

રાણીએ કહ્યું—હવે હું તારા કમળો મૂલ્ય વિના નહીં લઉં. હું ધાન્યની એક ખારિકા આપું છું; કૃપા કરીને સ્વીકાર કર.

Verse 93

दश विंशत्यथ त्रिंशच्चत्वारिंशदथापि वा । गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर

દસ, વીસ, ત્રીસ કે ચાલીસ—જેટલું ઇચ્છો તેટલું લો; અથવા સો ખારી લો. દુર્ભિક્ષની કઠિનતા પાર કરીને તેની ઉપર ઉઠો.

Verse 94

वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् । तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः

ધન, રત્ન, સોનું અને તને જે કંઈ ઇચ્છિત હોય—આ કમળો માટે તે બધું હું નિશ્ચયે આપી દઈશ; શંકા નથી.

Verse 95

शबर्युवाच । नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने । देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

શબરી બોલી—હે વરાનને, આજે હું મારા આહારની ચિંતા કરતી નથી; દેવને છોડીને બધું ત્યજી દીધું છે. હે ભદ્રે, દેવકાર્ય સિવાય મારી બુદ્ધિ બીજે પ્રવર્તતી નથી.

Verse 96

राज्ञ्युवाच । न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम्

રાણીએ કહ્યું—તારે અન્નનો ત્યાગ કરવો ન જોઈએ; બધું અન્ન પર જ સ્થિત છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી મારું અન્ન સ્વીકાર કર.

Verse 97

तपस्विनो महाभागा ये चारण्यनिवासिनः । गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्तेऽन्नमतन्द्रिताः

અરણ્યનિવાસી મહાભાગ તપસ્વીઓ બધા ગૃહસ્થોના દ્વારે અપ્રમાદે અન્નની યાચના કરે છે।

Verse 98

शबर्युवाच । निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् । सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलतेऽनलः

શબરી બોલી—પૂર્વે નિષેધ કરવામાં આવ્યો હતો; સર્વે સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે। સત્યથી સૂર્ય તપે છે, સત્યથી અગ્નિ જ્વલે છે।

Verse 99

सत्येन तिष्ठत्युदधिर्वायुः सत्येन वाति हि । सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च

સત્યથી સમુદ્ર પોતાની મર્યાદામાં સ્થિર રહે છે, સત્યથી જ પવન વહે છે। સત્યથી પાક પકે છે અને સત્યથી ગાયો દૂધ સ્રવે છે।

Verse 100

सत्याधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत्

આ સમગ્ર જગત—સ્થાવર અને જંગમ—સત્યને આધાર રાખે છે। તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સત્યનું રક્ષણ સત્યથી જ કરવું જોઈએ।

Verse 101

देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः

દેવકાર્ય સિવાય મારી બુદ્ધિ અન્યત્ર પ્રવર્તતી નથી। હે રાણી, આ પુષ્પો સ્વીકારો અને ગદાધારી પ્રભુ (હરી) ની પૂજા કરો।

Verse 102

श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् । कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि । मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च

દ્વિજોના વચનોથી સાંભળવામાં આવે છે કે તેમાં ક્યાંય દોષ નથી. કુશ, શાક, દૂધ, માછલી, સુગંધ, પુષ્પ, અક્ષત, દહીં—તથા માંસ, શય્યા-આસન, ધાન્ય—આ બધું નકારવું નહીં; પાણી પણ ત્યજવું નહીં।

Verse 103

राज्ञ्युवाच । आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च । क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम्

રાણીએ કહ્યું—પુષ્પ ચાર પ્રકારનાં છે: બગીચામાંથી લાવેલાં, અરણ્યનાં, ખરીદેલાં, અને પ્રતિગ્રહથી (દાન સ્વીકારી) પ્રાપ્ત થયેલાં।

Verse 104

उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च । मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च । प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः

અરણ્યનાં પુષ્પો, જે સ્વહસ્તે તોડીને લેવાય, તે ઉત્તમ છે. બગીચામાં મળતાં મધ્યમ, અને ખરીદેલાં અધમ. પ્રતિગ્રહથી (દાન સ્વીકારી) મળેલાં પુષ્પોને વિદ્વાનો પૂજામાં નિષ્ફળ કહે છે।

Verse 105

पुरोहित उवाच । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः । उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित्

પુરોહિતે કહ્યું—હે રાજ્ઞી, આ પુષ્પો સ્વીકારો અને ગદાધારી પ્રભુની પૂજા કરો. ક્યારેક ઉપકારનું કાર્ય યોગ્ય વ્યપદેશ/નિમિત્તથી પણ કરવું જોઈએ, જેથી તે સિદ્ધ થાય।

Verse 106

ईश्वर उवाच । श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु । गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम्

ઈશ્વરે કહ્યું—શબરે શ્રીફળો (નારિયળ) અને પદ્મો અર્પણ કર્યા. તે સ્વીકારી રાણીએ અતિ શોભાયમાન પૂજા કરી।

Verse 107

क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् । शबरस्तु ततो भार्यामिदं वचनमब्रवीत्

પૌરાણિક કથા સાંભળી બંનેએ રાત્રિ-જાગરણ કર્યું. ત્યારબાદ શબરે પોતાની પત્નીને આ વચન કહ્યું.

Verse 108

दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि । कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम्

“દીવા માટે, હે સુન્દરી, જેટલું મળે તેટલું તેલ કે ઘી લઈ આવ.” પછી દીવો તૈયાર કરીને બંનેએ હરિની શુભ પૂજા કરી.

Verse 109

चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् । ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम्

તેઓ રાત્રે જાગરણ કરીને ધરણીધરનું ધ્યાન કરતા રહ્યા. પછી પ્રભાતે સ્નાન માટે ઉત્સુક જનસમૂહને તેમણે જોયો.

Verse 110

स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे । सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदेऽपरे

કેટલાંક શૂલભેદે સ્નાન કરતા, કેટલાંક દેવનદીમાં. કેટલાક પુરુષો સરસ્વતીમાં, અને કેટલાક માર્કંડના હ્રદમાં સ્નાન કરતા.

Verse 111

चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः । शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि

કેટલાંક ચક્રતીર્થ ગયા અને વિધાન મુજબ સ્નાન કર્યું. તેઓ બધા શુદ્ધ થયા; સ્નાન કરીને દેવશિલા પર એકત્ર થયા.

Verse 112

श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा । तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः

તેમણે શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ ચિત્તથી પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું. તેમને જોઈ શબરે પણ બિલ્વફળોથી પિંડો બનાવી પરિશ્રમથી અર્પણ કર્યા.

Verse 113

भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् । अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः

ભાનુમતીએ પણ પોતાના પતિ માટે પિંડ-નિર્વપણ કર્યું. નિંદારહિત, દંભ અને અહંકારથી રહિત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું.

Verse 114

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा । पायसेन तु गव्येन कृतान्नेन विशेषतः

હવિષ્ય અન્ન, દહીં, ખાંડ, મધ અને ઘીથી—વિશેષ કરીને દૂધના પાયસ અને સાવધાને તૈયાર કરેલા ભોજનથી—(અર્પણ તથા ભોજન કરાયું).

Verse 115

भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च

ભોજન કરાવી રાણીએ વિધિ મુજબ દાન આપ્યું—પાદુકા અને જૂતાં, છત્ર, શય્યા, તેમજ ગાય અને બળદ પણ.

Verse 116

विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च । चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना

ત્યાં વિવિધ દાન—સોનું, રત્ન અને ધન વગેરે—વિધેય કહેવાય છે. હે મહારાજ, જે ચક્રતીર્થમાં કપિલા ગાયનું દાન કરે છે, તેણે પર્વત-વન-કાનનসহ સમગ્ર પૃથ્વીનું દાન કર્યું એમ માનવામાં આવે છે.

Verse 117

उत्तानपाद उवाच । यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः । तानि सर्वाणि देवेश कथयस्व प्रसादतः

ઉત્તાનપાદ બોલ્યો—હે દેવેશ! જગતીપતિ માટે જે જે દાન શ્રેષ્ઠ અને પ્રશંસિત ગણાય છે, તે સર્વ કૃપાથી મને કહો।

Verse 118

ईश्वर उवाच । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः

ઈશ્વરે કહ્યું—તિલદાન કરનાર ઇષ્ટ સંતાન પામે છે; દીપદાન કરનાર ઉત્તમ દૃષ્ટિ પામે છે. ભૂમિદાન કરનાર સ્વર્ગ પામે છે; હિરણ્યદાન કરનાર દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે.

Verse 119

गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान् भवेत् । वासोदश्चन्द्रसालोक्यमर्कसायुज्यमश्वदः

ગૃહદાન કરનાર રોગરહિત બને છે; રૂપ્યદાન કરનાર રૂપવાન બને છે. વસ્ત્રદાન કરનાર ચંદ્રલોક પામે છે, અને અશ્વદાન કરનાર સૂર્યસાયુજ્ય પામે છે.

Verse 120

वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् । यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः

વૃષભદાન કરનાર પુષ્ટ શ્રી-સમૃદ્ધિ પામે છે; ગોદાન કરનાર ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પામે છે. યાન અને શય્યાદાન કરનાર સદ્ભાર્યા પામે છે; અભયદાન કરનાર ઐશ્વર્ય અને નિર્ભયતા પામે છે.

Verse 121

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम्

ધાન્યદાન કરનાર શાશ્વત સુખ પામે છે; બ્રહ્મવિદ્યાદાન કરનાર શાશ્વત બ્રહ્મને પામે છે. તેમ જ જળ, અન્ન, ભૂમિ, નિવાસ, તિલ, કાંસ્યન (સુવર્ણ) અને ઘી દાન પણ પુણ્યપ્રદ છે.

Verse 122

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति

બધા દાનોમાં બ્રહ્મદાન (જ્ઞાનદાન) સર્વોત્કૃષ્ટ છે. મનુષ્ય જે જે ભાવથી જે જે દાન અર્પે છે, તે તે ભાવથી જ તે દાન આપે છે.

Verse 123

तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् । दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च

એ જ એ જ ભાવથી તે માનપૂર્વકનું અને અનુરૂપ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. રાણીએ આપેલા તમામ દાનોને જોઈને—

Verse 124

उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर । पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

શબરે પોતાની પત્નીને કહ્યું—“હે નરેશ્વર, આ સાંભળ. હે ભદ્રે, વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ એક પુરાણનું પાઠન કર્યું.”

Verse 125

श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् । पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः

“મેં તે બધું સાંભળ્યું છે—દાનધર્મનું શુભ ફળ. પૂર્વજન્મે સંગ્રહિત પાપ તીર્થસ્નાન, દાન, વ્રત વગેરે દ્વારા નાશ પામે છે.”

Verse 126

शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् । संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते

“ત્યજવા દુષ્કર એવા આ શરીરને છોડીને મનુષ્ય ઉત્તમ ગતિ પામે છે. સંસાર-સાગરથી ભયભીત થઈ, હે ભદ્રે, હું તને સત્ય કહું છું.”

Verse 127

अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया । घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा

હે કલ્યાણી, મેં વારંવાર અનેક પાપો કર્યા છે. મેં જીવોની હત્યા કરી છે અને પર્વતોને બાળી નાખ્યા છે.

Verse 128

तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते । तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया

તે પાપથી હું બળી રહ્યો છું, મારી ગરીબી દૂર થતી નથી. પાપને કારણે મેં પૂર્વે તીર્થસ્નાન કર્યું નથી.

Verse 129

तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यमनिवर्तिकम् । मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि । नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम्

હે ભદ્રે, તેથી હું દુઃખી છું, આ ગરીબી દૂર થતી નથી. તું તારી માતાના ઘરે જા, મારા પરનો સ્નેહ છોડી દે. હું પર્વત શિખર પર ચઢીને દેહત્યાગ કરવા ઈચ્છું છું.

Verse 130

शबर्युवाच । मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः । या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति

શબરી બોલી - મારે માતા-પિતા કે સગા-સંબંધીઓ સાથે કોઈ પ્રયોજન નથી. હે પ્રાણનાથ, જે ગતિ તમારી થશે, તે જ મારી પણ થશે.

Verse 131

न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् । श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा

પતિ વિના જીવવું એ સ્ત્રીઓનો ધર્મ નથી. ધર્મશાસ્ત્રોમાં આ વિશે અનેક દોષો સાંભળવા મળે છે.

Verse 132

पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति । यत्तेऽभिवाञ्छितं किंचिद्विष्णवे कर्तुमर्हसि

હે ભોજેન્દ્ર, પારણું કર, જેથી વ્રત નાશ પામે નહીં. અને તને અભિષ્ટ જે કંઈ અર્પણ કરવું હોય, તે વિધિપૂર્વક વિષ્ણુને અર્પણ કર.

Verse 133

भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः । गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि

પત્નીનું વચન સાંભળી શબર આનંદિત થયો. તેણે તરત જ શ્રીફળ (નારિયેળ) લઈને વિધિપૂર્વક હોમ કર્યો.

Verse 134

सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तोऽपि च तया सह । चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम्

સર્વ દેવોને નમસ્કાર કરીને, તેણે તેણી સાથે ભોજન પણ કર્યું. ચૈત્ર માસનું વિષુવ જાણીને તે ત્યાં ત્રણ દિવસ રહ્યો.