Adhyaya 93
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને રેવા-તટ (નર્મદા કિનારો) પર આવેલા પ્રસિદ્ધ કલ્હોડી-તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. આ તીર્થ ભારતભરમાં પાપહર અને ગંગા સમાન શુદ્ધિકારક તરીકે પ્રખ્યાત છે; સામાન્ય મનુષ્યો માટે ત્યાં પહોંચવું દુષ્કર હોવાનું કહી તેની વિશેષ પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવે છે. ‘આ પવિત્ર તીર્થ છે’—આ શૂલિન (શિવ)નું વચન માની તેની પ્રામાણિકતા સ્થાપિત થાય છે; તેમજ જાહ્નવી (ગંગા) પશુરૂપે ત્યાં સ્નાન કરવા આવી હતી—એવી કથા તીર્થની ખ્યાતિનું કારણ તરીકે કહેવામાં આવે છે. પૂર્ણિમાના સમયે ત્રણ રાત્રિનું વ્રત અને રજ-તમ, ક્રોધ, દંભ/આડંબર તથા ઈર્ષ્યા જેવા આંતરિક દોષોનો ત્યાગ કરવાનું વિધાન છે. ત્રણ દિવસ સુધી દરરોજ ત્રણ વખત, વાછરડાવાળી ગાયનું દૂધ મધ સાથે મિશ્રિત કરી તાંબાના પાત્રથી દેવનું અભિષેક કરતાં ‘ઓં નમઃ શિવાય’ મંત્ર જપવો. ફળરૂપે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ અને દિવ્ય સ્ત્રીઓનું સાન્નિધ્ય જણાવાયું છે; તેમજ યોગ્ય રીતે સ્નાન કરીને મૃતકોના નિમિત્તે દાન આપવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. વિશેષ દાન તરીકે શ્વેત વાછરડાવાળી ગાયને વસ્ત્રોથી શોભિત કરી, સોનાં સહિત, શુદ્ધ અને ગૃહધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપવાથી શાંભવ-લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कल्होडीतीर्थमुत्तमम् । विख्यातं भारते लोके गङ्गायाः पापनाशनम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ ઉત્તમ કલ્હોડીથિર્થમાં જવું જોઈએ; તે ભારતલોકમાં વિખ્યાત છે અને ગંગા સમાન પાપનાશક છે।
Verse 2
दुर्लभं मनुजैः पार्थ रेवातटसमाश्रितम् । प्राणिनां पापनाशाय ऊषरं पुष्करं तथा
હે પાર્થ! મનુષ્યો માટે આ દુર્લભ છે, કારણ કે તે રેવા-તટ પર આશ્રિત છે; પ્રાણીઓના પાપનાશ માટે અહીં ઊષર અને પુષ્કર નામનાં પવિત્ર જળ પણ છે।
Verse 3
तत्तु तीर्थमिदं पुण्यमित्येवं शूलिनो वचः । जाह्नवी पशुरूपेण तत्र स्नानार्थमागता
“આ તીર્થ ખરેખર પવિત્ર છે”—એવું શૂલધારી (શિવ) બોલ્યા. ત્યારબાદ જાહ્નવી (ગંગા) પશુરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં સ્નાનાર્થે આવી.
Verse 4
अतस्तद्विश्रुतं लोके कल्होडीतीर्थमुत्तमम् । त्रिरात्रं कारयेत्तत्र पूर्णिमायां युधिष्ठिर
આથી તે ઉત્તમ કલ્હોડીઅ તીર્થ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું. હે યુધિષ્ઠિર, પૂર્ણિમાના દિવસે ત્યાં ત્રણ રાત્રિનું વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 5
रजस्तमस्तथा क्रोधं दम्भं मात्सर्यमेव च । एतांस्त्यजति यः पार्थ तेनाप्तं मोक्षजं फलम्
હે પાર્થ, જે રજ-તમ, ક્રોધ, દંભ અને માત્સર્યનો ત્યાગ કરે છે, તે એ જ ત્યાગથી મોક્ષદાયક ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 6
पयसा स्नापयेद्देवं त्रिसन्ध्यं च त्र्यहं तथा । पयो गोसम्भवं सद्यः सवत्सा जीवपुत्रिणी
ત્રણે સંધ્યાએ દેવને દૂધથી સ્નાન કરાવવું અને એમ ત્રણ દિવસ કરવું. દૂધ તાજું દોહેલું ગાયનું હોવું જોઈએ—વાછરડાવાળી અને જીવતા સંતાનવાળી ગાયનું.
Verse 7
कृत्वा तत्ताम्रजे पात्रे क्षौद्रेण चैव योजिते । ॐ नमः श्रीशिवायेति स्नानं देवस्य कारयेत्
તેને તાંબાના પાત્રમાં તૈયાર કરીને મધ સાથે મિશ્રિત કરી, “ૐ નમઃ શ્રીશિવાય” જપતા જપતા દેવનું સ્નાન કરાવવું.
Verse 8
स याति त्रिदशस्थानं नाकस्त्रीभिः समावृतः । यस्तत्र विधिवत्स्नात्वा दानं प्रेतेषु यच्छति
તે ત્રિદશોના ધામે જાય છે અને અપ્સરાઓથી પરિભ્રમિત રહે છે—જે ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પ્રેત/પિતૃના નિમિત્તે દાન આપે છે।
Verse 9
शुक्लां गां दापयेत्तत्र प्रीयतां मे पितामहाः । ब्राह्मणे शौचसम्पन्ने स्वदारनिरते सदा
ત્યાં શ્વેત ગાયનું દાન કરાવવું—‘મારા પિતામહો પ્રસન્ન થાઓ’ એવી ભાવના સાથે; શૌચાચારસંપન્ન અને સદા સ્વપત્નીનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને.
Verse 10
सवत्सां वस्त्रसंयुक्तां हिरण्योपरि संस्थिताम् । सत्त्वयुक्तो ददद्राजञ्छाम्भवं लोकमाप्नुयात्
હે રાજન, જે શુદ્ધહૃદયથી વાછરડાંসহ, વસ્ત્રથી અલંકૃત અને સોનાં પર સ્થાપિત ગાયનું દાન કરે છે, તે શંભુનું લોક પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 93
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય।