
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજાને “મહીપાલ” તથા “પાંડુનંદન” કહી સંબોધીને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા અત્યંત પ્રશંસિત માર્કંડેશ તીર્થની યાત્રા કરવા ઉપદેશ આપે છે. તે તીર્થ દેવતાઓને પણ પૂજ્ય છે અને શૈવ ઉપાસનાનું ગુપ્ત કેન્દ્ર છે એમ વર્ણવાય છે. મુનિ પોતે અગાઉ ત્યાં પવિત્ર પ્રતિષ્ઠા સ્થાપી હતી અને શંકરની કૃપાથી તેમને મુક્તિદાયક જ્ઞાન પ્રગટ થયું—એવું તેઓ સાક્ષ્યરૂપે કહે છે. તીર્થમાં જળમાં પ્રવેશ કરતી વેળા જપ કરવાથી સંચિત પાપોનો ક્ષય થાય છે; મન, વાણી અને કર્મથી થયેલા દોષો પણ શુદ્ધ થાય છે. દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને ઊભા રહી પિંડિકા ધારણ કરીને, શૂલધારી શિવના અનેક સ્વરૂપોમાં એકાગ્ર ભક્તિયોગથી પૂજન કરવાથી દેહાંતરે શિવલોક પ્રાપ્તિ થાય છે એમ ફળશ્રુતિ છે. અષ્ટમીની રાત્રે ઘીનો દીવો પ્રગટાવવાથી સ્વર્ગલોકની સિદ્ધિ, અને ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રલય સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ઇંગુડ, બદર, બિલ્વ, અક્ષત અથવા માત્ર જળથી તર્પણ કરવાથી વંશને ‘જન્મફળ’ મળે છે—આ રીતે નિશ્ચિત નદીકાંઠાના સ્થાન સાથે જોડાયેલ સંક્ષિપ્ત આચાર-ફળવિધાન રજૂ થાય છે.
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमरोचनम् । मार्कण्डेशमिति ख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું— હે મહીપાલ! ત્યારબાદ તું પરમ તેજસ્વી તીર્થમાં જા; તે ‘માર્કંડેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને નર્મદાના દક્ષિણ તટે સ્થિત છે.
Verse 2
उत्तमं सर्वतीर्थानां गीर्वाणैर्वन्दितं शिवम् । गुह्याद्गुह्यतरं पुत्र नाख्यातं कस्यचिन्मया
હે પુત્ર! આ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ, શિવમય અને દેવતાઓ દ્વારા વંદિત છે. આ ગુહ્યમાં પણ ગુહ્યતર છે; અત્યાર સુધી મેં કોઈને જણાવ્યું નહોતું.
Verse 3
स्थापितं तु मया पूर्वं स्वर्गसोपानसंनिभम् । ज्ञानं तत्रैव मे जातं प्रसादाच्छङ्करस्य च
પૂર્વે મેં તેને સ્વર્ગ તરફ લઈ જતી સોપાન સમાન સ્થાપિત કર્યું હતું. ત્યાં જ શંકરના પ્રસાદથી મારામાં જ્ઞાન પ્રગટ થયું.
Verse 4
अन्यस्तत्रैव यो गत्वा द्रुपदामन्तर्जले जपेत् । स पातकैरशेषश्च मुच्यते पाण्डुनन्दन
હે પાંડુનંદન! જે કોઈ ત્યાં જઈ દ્રુપદાના અંતર્જળમાં જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
Verse 5
वाचिकैर्मानसैश्च वा कर्मजैरपि पातकैः । पिण्डिकां चाप्यवष्टभ्य याम्यामाशां च संस्थितः
વાણી, મન અથવા કર્મથી ઉત્પન્ન પાપોથી કલુષિત હોવા છતાં, જે પિંડિકાનો આશ્રય લઈને દક્ષિણ દિશા તરફ સ્થિત રહે છે—
Verse 6
योजयेच्छूलिनं भक्त्या द्वात्रिंशद्बहुरूपिणम् । देहपाते शिवं गच्छेदिति मे निश्चयो नृप
ભક્તિપૂર્વક બત્રીસ રૂપધારી ત્રિશૂલધારી શૂલિન સાથે યોગ/ધ્યાન જોડવું જોઈએ. દેહપાતે તે શિવને પામે છે—હે નૃપ, આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે.
Verse 7
आज्येन बोधयेद्दीपमष्टम्यां निशि भारत । स्वर्गलोकमवाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
હે ભારત, અષ્ટમીની રાત્રે ઘીથી દીવો પ્રજ્વલિત કરવો જોઈએ. તે સ્વર્ગલોકને પામે છે—એવું શંકરે કહ્યું.
Verse 8
श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या कुर्वीत नृपनन्दन । पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्
હે નૃપનંદન, જે ત્યાં ભક્તિથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તેના પિતૃઓ મહાપ્રલય સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 9
इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैरक्षतेन जलेन वा । तर्पयेत्तत्र यो वंश्यानाप्नुयाज्जन्मनः फलम्
જે ત્યાં ઇંગુદ, બદર, બિલ્વ, અથવા અક્ષત અને જળથી પોતાના વંશના પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તે જન્મનું સાચું ફળ પામે છે.
Verse 100
। अध्याय
॥ ઇતિ અધ્યાય ॥