Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस्तत्र चागतः

માર્કંડેયે કહ્યું—એ વચ્ચે રુદ્ર નર્મદા-તટ પર નિવાસ કરીને ઉમા સાથે ક્રીડા કરતા હતા; ત્યાં જ નારદ પણ આવી પહોંચ્યા।

Verse 2

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा

ઉમાસહ દેવદેવેશ શંકરને પ્રણામ કરીને, ત્રિપુરમાં જે બન્યું હતું તે તેણે દેવને નિવેદન કર્યું।

Verse 3

गतोऽहं स्वामिनिर्देशाद्यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्

સ્વામીના આદેશથી હું જ્યાં બાણનું પ્રાસાદ હતું ત્યાં ગયો; નિયમ મુજબ બાણને મળીને પછી તેના વિશાળ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 4

तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकाममागतः क्षोभ्य तत्पुरम्

ત્યાં બુદ્ધિમાન બાણની હજારો પત્નીઓને જોઈને તે યથાયોગ્ય અને યથાકામ આગળ વધ્યો અને તે નગરને ક્ષુબ્ધ કરી દીધું।

Verse 5

नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि

નારદના વચન સાંભળી ‘સાધુ સાધુ’ કહી પૂજતાં દેવેશ ત્રિપુરના ગતિ-ભ્રમણ વિષે વિચારવા લાગ્યા।

Verse 6

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

જેમ પ્રભુવિષ્ણુ એવા વિષ્ણુના હાથમાંથી છૂટેલું ચક્ર મહાવેગે અને દુરવ્યાપી બળે ગતિ કરે છે, તેમ તે મારા તેજથી ધારિત અને રક્ષિત રહે છે।

Verse 7

स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः

અને એ બાણ મારો ભક્ત છે અને લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. મેં તેને વાણીશક્તિ (ભારતી) પણ આપી છે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો સંબંધે।

Verse 8

एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः

આ રીતે દેવોના દેવ મહેશ્વર, જનેશ્વર, લાંબા સમય સુધી ઊંડો વિચાર કરીને કાર્ય વિષે સ્પષ્ટ અને દૃઢ નિશ્ચય પર પહોંચ્યા।

Verse 9

ततोऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः

ત્યાર પછી ત્રિલોચન (શિવ) એ મન્દરને ધનુષ રૂપે ધ્યાનમાં ધાર્યું અને પૃથ્વીને ધનુષ્યની ડોરી બનાવી; તથા સનાતન દેવ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને તેમને બાણરૂપે કલ્પ્યા।

Verse 10

फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर्मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च

તેમણે જ્વલંત, સર્વદિશામુખ દેવ હુતાશન (અગ્નિ) ને બાણના ફળ (અગ્રભાગ) તરીકે નિયુક્ત કર્યો; પુંખોની વચ્ચે સુપર્ણ (ગરુડ) ને સ્થાપ્યો અને તેની ઝડપ માટે વાયુને નિર્ધારિત કર્યો।

Verse 11

रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यां धनाधिपम्

પૃથ્વીમય રથ બનાવી તેમણે ધુરિ પર બંને અશ્વિનીકુમારોને બેસાડ્યા; અક્ષ પર દેવેશ્વર ઇન્દ્રને અને અગ્ર કીલ પર ધનાધિપ કુબેરને સ્થાપ્યા।

Verse 12

यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु

તેમણે જમણી બાજુ યમને અને ડાબી બાજુ અત્યંત ભયંકર કાળને સ્થાપ્યા; સૂર્ય અને ચંદ્રને ચક્ર બનાવ્યા અને ગંધર્વ, નાગ વગેરે ગણોને તેમના તેમના સ્થાનોમાં નિયુક્ત કર્યા।

Verse 13

यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्

તેમણે દેવોમાં જ્યેષ્ઠને સારથિ તરીકે નિયુક્ત કર્યો; વેદોને ઉત્તમ અશ્વરૂપે બનાવ્યા; ખલિનાદિ ભાગોમાં અંગો (પવિત્ર વ્યવસ્થા) ગોઠવ્યા અને રશ્મીઓને છંદરૂપે રચ્યા।

Verse 14

कृत्वा प्रतोदमोंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः

મહેશ્વરે પ્રતિોદને પ્રણવ ‘ઓં’મય, અગ્રભાગે ધારણયોગ્ય બનાવ્યો; અને ધાતાને આગળ તથા વિધાતાને પાછળ સ્થાપ્યા.

Verse 15

मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा

વાયુઓમાંથી, સર્વ દિશાઓમાંથી, તેમજ ઊર્ધ્વયંત્ર પર પણ તેમણે મહોરગો અને પિશાચો, તેમજ સિદ્ધો અને વિદ્યાધરોને નિયુક્ત કર્યા.

Verse 16

गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः

રથના અંગોના દરેક સંધિસ્થાને તેમણે ગણો અને ભૂતસંઘોને સ્થાપ્યા. યુગના મધ્યમાં મેરુ હતો અને યુગની નીચે મહાગિરિ હતો.

Verse 17

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

યંત્રમાં ભયંકર સર્પો સ્થાપિત હતા; શમ્યે પર વરુણ અને નૈઋત સ્થિત હતા; અને રશ્મિબંધનરૂપે ત્યાં ગાયત્રી તથા સાવિત્રી ઊભાં હતાં.

Verse 18

सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

તેમણે રથધ્વજ પર સત્યને સ્થાપ્યું; અને શૌચ તથા દમને સર્વ તરફથી રક્ષારૂપ બનાવ્યા. આ રીતે દેવમય રથ રચીને દેવદેવ મહેશ્વર (અગ્રસર થયા).

Verse 19

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च

તે સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ, કવચધારી અને ખડ્ગધારી હતો; ગોધા-ચર્મનું અંગુલિત્ર ધારણ કરીને તેણે દૃઢ પરિકર કસીને બાંધ્યો અને જટાજૂટને બાંધી સંયમિત કર્યો।

Verse 20

सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर

દિવ્ય ધનુષને સજ્જ કરીને અને ઉત્તમ રથને જોડીને, દેવ રથના મધ્યમાં સ્થિત થઈ તેજસ્વી રીતે શોભ્યા—હે યુધિષ્ઠિર।

Verse 21

धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः

ધનુષના ગર્જનનાદથી હરે ત્રિલોકને કંપાવી દીધા. પછી વૈશાખ માસમાં પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરીને તે ગાઢ નિશ્ચલતામાં સ્થિર રહ્યો।

Verse 22

निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं च निरुध्य सः

ઘણો સમય નિરીક્ષણ કરતાં ક્રોધથી તેની આંખો રક્તિમ થઈ ગઈ. તે પરમ મંત્રનું ધ્યાન કરીને અને પોતાને સંયમમાં રાખીને તે (શિવ) એકાગ્ર થયો।

Verse 23

मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु

પુરના વિનાશની ઇચ્છાથી તેણે અચાનક બાણ છોડ્યું—જ્યારે આકાશમાં સ્થિત તે ત્રણેય (પુરો) એકત્ર થયા હતા, તે જ ક્ષણે।

Verse 24

ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्

પછી અર્ધ નિમેષ જેટલા સમયમાં ત્રિપુરનું ત્રિવિધ સ્વરૂપ એકરૂપ થતું જોઈ, ત્રિપર્વ અને ત્રિશલ્યવાળા બાણથી તેમને ભેદી પાડી સંપૂર્ણ વિનાશ કર્યો।

Verse 25

ततो लोका भयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः

પછી, હે ભરતોત્તમ, ત્રિપુરના પ્રસંગે લોકોએ ભયથી કંપન અનુભવ્યું; કાળરૂપ, અત્યંત ભયાવહ અપશકુનો પ્રગટ થયા, જે સર્વ અસુરોના વિનાશની પૂર્વસૂચના હતા।

Verse 26

अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु

તે સમયે કઠોર રૂપવાળા મનુષ્યો કર્કશ અট্টહાસ કરવા લાગ્યા; અને લેખનકાર્યમાં તેઓ વારંવાર નિમેષ-ઉન્મેષની અજાણી ચેષ્ટાઓ કરવા લાગ્યા, જાણે ભયથી ગ્રસ્ત હોય।

Verse 27

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

મર્ત્યો પલક ન ઝપકાવતા ચિત્રમાં આલેખિત પ્રતિમાઓ જેવા સ્થિર થઈ ગયા. દેવાલયમાં રહેલા દેવો પણ ચીસો પાડતા અને અજાયબી રીતે હસતા; અને સ્વપ્નમાં લોકો પોતાને લાલ વસ્ત્રોથી વિભૂષિત જોતા।

Verse 28

रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्

તેઓ પોતાના મસ્તકને લાલ માળાઓથી શોભિત જોઈ, તે કાદવભર્યા હ્રદમાં પડતું જોયું; અને તેલયુક્ત અભ્યંગથી લિપ્ત માથું પણ જોયું—આ બધાં અપશકુન દર્શન હતાં।

Verse 29

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

હે નૃપોત્તમ! તેમણે પોતાને ગધેડાં જોડાયેલા વાહન પર આરુઢ જોયા; અને યુગાંતની આંધી સમાન મહાબલવાન ‘સંવર્તક’ મહાવાયુ ઉદ્ભવ્યો.

Verse 30

गृहानुन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः

તેને ઘરો ઉખેડી નાખ્યા અને અનેક પ્રકારનાં વૃક્ષોને પણ મૂળসহ ઉન્મૂલિત કર્યા. ગર્જનાસહિત ભૂકંપ થયા અને સહસ્રો ઉલ્કાપાત થયા.

Verse 31

रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः

દેવે અનેક કર્કર કણો સાથે મિશ્રિત રક્તવર્ષા કરી. અને વિપ્રોના અગ્નિકુંડોમાં સમ્યક્ આહૂત હુતાશનને વિધિપૂર્વક આહુતિ અર્પણ થઈ અને અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 32

ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः

તે ધુમાડા સાથે સંયુક્ત થઈ સ્ફુલિંગકણો સાથે જ્વલિત થયું. હાથીઓ મદવિહિન બન્યા અને ઘોડાઓ બળ-સત્ત્વથી વંચિત થયા.

Verse 33

अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च

વગાડવામાં ન આવેલા વાદ્યો પણ સહસ્રોની સંખ્યામાં આપમેળે વાગવા લાગ્યા. અને અચળ ધ્વજો પડી ગયા; તેમજ વિવિધ પ્રકારનાં છત્રો પણ ધરાશાયી થયા.

Verse 34

ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्

ત્યાં વૃક્ષો અને પાંદડાં સુધી ધધકી ઊઠ્યાં; પછી તે આખો પ્રદેશ વ્યાકુળ બની ‘હાય! હાય!’ના આર્તનાદથી ભરાઈ ગયો।

Verse 35

उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः

પ્રચંડ પ્રભંજન પવને વિચિત્ર ઉદ્યાનોને તોડી નાંખ્યાં; તેના વેગથી પ્રેરાઈ સર્વત્ર જ્વાળાઓ જીભ જેવી ઊંચી ઉછળી ધધકી ઊઠीं।

Verse 36

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः

ચારે તરફ વૃક્ષો, ઝાડીઓ, લતાઓ-વલ્લીઓ અને ઘરો પણ ઝપટમાં આવ્યા; સર્વ દિશાઓમાંથી હવ્યવાહન અગ્નિ પ્રસરી ગયો।

Verse 37

सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते

બધું કિન્શુકના પાંદડાં જેવું લાલ થઈ પ્રજ્વલિત દેખાતું હતું; ત્યારે ધુમાડાને કારણે ઘરેથી ઘરે જવું પણ શક્ય ન રહ્યું।

Verse 38

हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्

હરનાં કોપાગ્નિથી દગ્ધ થઈ ત્રિપુરના લોકો રડવા લાગ્યા; સર્વ દિશાઓમાં પ્રદીપ્ત થઈ મહાન ત્રિપુર નગરી દહન પામી।

Verse 39

पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः

હજારોની સંખ્યામાં તૂટી ગયેલા શિખરોના અગ્રભાગો ધરાશાયી થયા. ધુમાડા સાથે મિશ્રિત પાવક સર્વત્ર પ્રચંડ બની ચારે તરફ દહન કરતો રહ્યો.

Verse 40

नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च

નૃત્ય કરતો હોય તેમ તે અગ્નિ દિગ્દેશ સર્વત્ર વ્યાપી ગયો. તે વનમાં દોડી ગયો અને સર્વ દેવાલયોમાં, ઘરોમાં તથા અট্টાલિકાઓમાં પણ પ્રવેશ્યો.

Verse 41

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

તે નગરમાં કાળની પ્રેરણાથી હુતભુક્ અગ્નિ પ્રગટ થયો. હરનાં ક્રોધથી પ્રચંડ બની તેણે સર્વત્ર લોકોને દહન કર્યા.

Verse 42

दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप

હે નૃપ! બાળ અને વૃદ્ધসহ ત્રૈપુર-લોક દહન થતો હતો—સમગ્ર નગર, ગૃહદ્વાર, વાહનો તથા ઉપવન-વન સહિત.

Verse 43

केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः

કેટલાક ભોજનમાં આસક્ત હતા, કેટલાક પાનમાં; અને અન્ય વાર-યોષિતાઓ નૃત્ય-ગીતમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન હતી.

Verse 44

अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः

તેઓ પરસ્પર આલિંગન કરીને હુતાશનની જ્વાળાઓથી પીડિત થયા; હે નૃપશ્રેષ્ઠ, દહ્યમાન થતાં સૌ અચેત અને મોહગ્રસ્ત બની ઇધર-ઉધર ભટક્યા।

Verse 45

अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः

પછી ત્યાં અન્ય દાનવો પણ અગ્નિથી મોહિત થઈ દહ્યમાન થયા. ધુમાડાથી તેમના મુખ વ્યાકુલ થતાં તેઓ બીજે ક્યાંય જઈ શક્યા નહીં. હંસ અને કારણ્ડવ પક્ષીઓથી ભરેલી નલિનીઓમાં સુવર્ણ કમળો ખીલ્યાં હતાં।

Verse 46

दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः

હે ભારત, ત્યાં વિવિધ વાવડીઓ અને કૂવો દહ્યમાન હતા. અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા રાજઉદ્યાનો અને લાંબા જળાશયો દેખાતા હતા—કદી ન વાંઝા પડતા કમળોથી ઢંકાયેલા, અનેક યોજન સુધી વિસ્તરેલા।

Verse 47

गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्तेऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले

ત્યાં પર્વતશિખરો સમાન, રત્નોથી શોભિત પ્રાસાદો દેખાતા હતા—અગ્નિથી દગ્ધ થઈ ધરાતળ પર તૂટી-ભાંગી પડ્યા હતા।

Verse 48

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

જ્યારે સર્વત્ર પુરુષો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો દહ્યમાન હતા, ત્યારે અગ્નિ નિર્દયપણે પ્રજ્વલિત થયો અને ‘હાય હાય’નો મહાન આર્તનાદ ઊઠ્યો. છતાં કોઈ સુખથી સૂતો હતો, તો કોઈ બેફિકર રહ્યો—હે નૃપોત્તમ।

Verse 49

क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने

ક્રીડા કર્યા પછી એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી વિશાળ શય્યા પર શયન કરી હતી; હારમાળાની પંક્તિઓથી વિભૂષિત વિશાલનેત્રા એક સ્ત્રી સૂતી હતી. ધુમાડાથી વ્યાકુલ થઈ દીન બની તે દહનકારી હવ્યવાહન અગ્નિમાં પડી ગઈ.

Verse 50

काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रमालिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरेऽग्निना

તે પ્રજ્વલિત નગરમાં એક માતા પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુલ થઈ પોતાના પુત્રને ઘનિષ્ઠ રીતે આલિંગન કરતી રહી; અને ત્રિપુરની અગ્નિથી તે દહાઈ ગઈ.

Verse 51

काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि

સુવર્ણવર્ણા અને ઇન્દ્રનીલ રત્નોથી વિભૂષિત એક સ્ત્રીએ પોતાના પતિને પડેલો જોઈ તરત જ તેના ઉપર પડી ગઈ.

Verse 52

काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप

હે નૃપ! સૂર્યવર્ણા બીજી એક સ્ત્રી પોતાના પ્રિય પર સૂઈ હતી; અગ્નિજ્વાળાઓથી આઘાત પામ્યા છતાં તે તેના કંઠને ઘનિષ્ઠ રીતે આલિંગન કરતી રહી.

Verse 53

मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले

એક ઉત્તમા નારી, ઉજળી વર્ણની, હલતી સોનાની મેખલા સાથે, શ્વેત વસ્ત્ર અને ઉત્તરીય ધારણ કરીને ધરતી પર પડી ગઈ.

Verse 54

काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्

બીજી એક સ્ત્રી કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમી શ્વેત, નીલ રત્નોથી વિભૂષિત; શિર નમાવી અંજલિ કરીને પાવકને વિનંતી કરવા લાગી।

Verse 55

कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर्हेमभाण्डैस्त्रसंहित च

હે ભારત! કોઈના વસ્ત્રો સળગી રહ્યા હતા, કોઈના કેશ; અને કેટલાંક તો અગ્નિ સમા દહકતા સુવર્ણ પાત્રોથી પણ અત્યંત પીડિત હતા।

Verse 56

काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा

એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ કરવા લાગી; પતિ ભસ્મીભૂત થયેલો જોઈ કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ રોદન કરવા લાગી।

Verse 57

आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि

તેને ઘનિષ્ઠ રીતે આલિંગન કરીને તે અચાનક તેના મસ્તક પર પડી ગઈ; અને બીજી સ્ત્રી બહુ દુઃખથી પીડિત થઈ પોતાના ઘરમાં વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 58

भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्

ભસ્મીભૂત થયેલાને જોઈ તે કુરરી પક્ષીની જેમ રડવા લાગી; અને બીજી એક સ્ત્રી માતા-પિતાને અચેત પડેલા જોઈ ચેતના ગુમાવી બેઠી।

Verse 59

वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना

એક સ્ત્રી જમીન પર પડીને કંપતી હતી, જાણે થાકેલી ઘોડી. બીજી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી દહાતી દહાતી ભયથી અહીં-ત્યાં દોડી રહી હતી.

Verse 60

नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले

તે વિપરીત દિશામાં મોં કરીને ઊભી હતી; તેથી ગોદમાં રહેલા બાળકને જોઈ ન શકી. કુંભિલનું ઘર અગ્નિથી દગ્ધ થઈ ધરતી પર ઢળી પડ્યું.

Verse 61

कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि

કૂષ્માંડ અને ધૂમ્ર, કુહક અને બક—એમના ઘરોમાં પણ; તેમજ વિરૂપ-નયન અને વિરૂપાક્ષના ઘરોમાં પણ (અગ્નિ) પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 62

शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर्विपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथानघ

શુમ્ભ અને ડિમ્ભ, રૌદ્ર, તથા અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદ; દંડપાણિ અને વિપાણિ; અને સિંહવક્ત્ર—હે નિષ્પાપ! એમના ઘરોમાં પણ (અગ્નિ) ભભૂકી ઊઠ્યો.

Verse 63

दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ

અને દુન્દુભ તથા સંહ્રાદ, ડિણ્ડિ અને મુંડિ; બાણનો ભ્રાતા અને બાણ પોતે; તેમજ ક્રવ્યાદ અને વ્યાઘ્રવક્ત્ર—એમના ઘરોમાં પણ (અગ્નિ) પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 64

एवमन्येऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे

હે રાજન! તેવી જ રીતે બળના ગર્વથી ઉન્મત્ત થયેલા અન્ય દાનવોના ઘરોમાં પણ નિર્દય અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો. હે તાત! બળતી સ્ત્રીઓ ઘેર ઘેર વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 65

करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक

કરુણ શબ્દો બોલતી અને નિરાધાર થયેલી તે સ્ત્રીઓ શિવના શરણે ગઈ. 'હે અગ્નિ! જો દેવોના શત્રુઓ સાથે તારે વેર હોય...'

Verse 66

स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति

ઘર રૂપી પાંજરાની કોયલ સમાન આ સ્ત્રીઓએ શું અપરાધ કર્યો છે? તું નિર્દય અને ક્રૂર છે; સ્ત્રીઓ પ્રત્યે તારો આ કેવો ક્રોધ છે?

Verse 67

किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः

શું તેં લોકમાં સાંભળ્યું નથી કે સ્ત્રીઓ સર્વથા અવધ્ય (ન મારવા યોગ્ય) છે? પરંતુ હે અગ્નિ! પવનથી પ્રેરાઈને બાળવું એ જ તારો ગુણ છે.

Verse 68

न कारुण्यं त्वया किंचिद्दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्

તારામાં સ્ત્રીઓ પ્રત્યે ન તો કોઈ કરુણા છે કે ન તો કોઈ ઉદારતા. સ્ત્રીઓના વચન સાંભળીને તો મ્લેચ્છો પણ દયા કરે છે.

Verse 69

म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत

મ્લેચ્છોમાં પણ કોઈ ‘મ્લેચ્છ’ એવો હોય છે—અચેતન અને રોકવો દુષ્કર. આ રીતે ત્યાં જ સ્ત્રીઓ વિલાપ કરતી હતી, હે ભારત।

Verse 70

ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह

જ્વાળાના સમૂહોથી ભરપૂર પાવક પ્રચંડ રીતે પ્રજ્વલિત થયો. આ જોઈને પછી બાણ, દહાતો દહાતો, બોલ્યો.

Verse 71

अवज्ञाय विनष्टोऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्

હરને અવજ્ઞા કરીને હું, પાપાત્મા, ક્ષણમાં જ વિનષ્ટ થયો. મારા જ પાપથી હું મૂર્ખે નિશ્ચિતપણે તે લોકનો વિનાશ કર્યો.

Verse 72

गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा

ગાયો અને બ્રાહ્મણોને સતત હાનિ પહોંચાડાઈ—આ લોકમાં પણ પરલોકમાં પણ. અન્ન-પાનના ભંડાર નાશ પામ્યા, તેમજ મઠો, આરામો અને આશ્રમો પણ.

Verse 73

ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च

ઋષિઓના આશ્રમો, દેવોના ઉપવન અને ગણોના નિવાસસ્થાનો પણ ધ્વસ્ત થયા. એ જ પાપથી મારું તપ અને મારું બળ પણ નાશ પામ્યું.

Verse 74

किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च

ધનથી હું શું કરું? રાજ્યથી અને રાજમહેલના અંતઃપુરથી પણ શું લાભ?

Verse 75

वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर्नापरो जनः

મારી બુદ્ધિ ભલે મોહગ્રસ્ત હોય, તો પણ શ્રેય એ જ કે હું શંકરના ચરણોમાં શરણ જાઉં; કારણ કે ન માતા, ન પિતા, ન બંધુ, ન બીજો કોઈ (સાચો) રક્ષક છે।

Verse 76

मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते

પરમ આર્તિહર મહેશાનને ત્યજવું સર્વથા અયોગ્ય છે; પોતે કરેલું પાપ પોતે જ ભોગવે છે।

Verse 77

अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि

‘અને હું પણ સર્વ સાથે, સાધુજનો સાથે, દહાઈ જઈશ.’ એમ કહી તેણે શિવલિંગ રચી તેને પોતાના મસ્તક પર મૂક્યું।

Verse 78

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः

તે અગ્નિથી આવૃત થઈ ઝડપથી ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો; થાકેલો, પરસેવાથી ભીંજાયેલ દેહવાળો, તે વારંવાર લથડાતો રહ્યો।

Verse 79

हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्योऽस्मि शङ्कर

ગદગદ વાણીથી હરનું સ્તવન કરીને તે શરણ ગયો— “હે શંકર, જો હું તમારા ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થઈ વધ્ય હોઉં, તો તેમ જ થાઓ।”

Verse 80

त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो

હે મહાદેવ, તમારા પ્રસાદથી મારું લિંગ ન નાશ પામે. હે દેવશ્રેષ્ઠ, હે વિભો—મેં તેને ભક્તિથી અર્ચન કર્યું અને ધ્યાન કર્યું છે।

Verse 81

प्राणादिष्टतमं देव तस्माद्रक्षितुमर्हसि । यदि तेऽहमनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम

હે દેવ, તમે મને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છો; તેથી મને રક્ષવું તમારું કર્તવ્ય છે. હે સૂર સત્તમ, અનુગ્રહ કરો કે વધ કરો—બધું તમારાં હાથમાં છે।

Verse 82

प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे

હે મહાદેવ, દરેક જન્મે તમારી ભક્તિ મારી અચલ રહે. પશુ, કીટ અને પતંગોમાં, તેમજ કોઈપણ તિર્યક્ યોનિમાં પણ—મારા સ્વકર્મબળથી, હે મહાદેવ, તમારી ભક્તિ અડગ રહે।

Verse 83

एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत

આ રીતે કહી મહાભાગ બાણ—ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ—હે ભારત, સ્તોત્ર દ્વારા દેવોના દેવેશને પ્રસન્ન અને સંતોષિત કરવા લાગ્યો।

Verse 84

बाण उवाच । शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः

બાણ બોલ્યો— શિવ શંકર, સર્વહર તમને નમસ્કાર; ભવભયથી ભીત જનના ભય અને આર્તિ હરનારને નમઃ। કুসુમાયુધ કામદેવના દેહનો વિનાશ કરનાર, પ્રમદા (પાર્વતી)ના પ્રિયની કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર દેવને નમઃ।

Verse 85

जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र

જય પાર્વતીશ, પરમાર્થનો સાર! જય ભયંકર ભુજંગહાર ધારણ કરનાર! જય નિર્મળ ભસ્મથી લિપ્ત ગાત્રવાળા! જય મંત્રમૂલ, જગતનું એકમાત્ર આધારપાત્ર!

Verse 86

जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग

જય સર્પોથી શોભિત કપિલ જટાકલાપવાળા! જય ભૈરવરૂપે પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર! જય વિષમ-નયન (ત્રિનેત્ર) છતાં આસક્તિમુક્ત! જય શંકર, ગંગાના તરંગો ધારણ કરનાર!

Verse 87

जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार

જય ભીમરૂપ, ખટ્વાંગહસ્ત! જય શશિશેખર, જગત દ્વારા પ્રશંસિત! જય સુખેશ્વર, સૂરલોકનો સાર! જય સર્વમાં રહેલી અશુદ્ધિ અને અસારને દગ્ધ કરનાર સારસ્વરૂપ!

Verse 88

जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल

જય કીર્તનીય, જગતને પવિત્ર કરનાર! જય વૃષાંક, બહુવિધ દિવ્ય ચરિત્રવાળા! જય નરકના કંકાલોની માળ ધારણ કરનાર! હે કાળ, પાપી દેહ (અઘાસુર)ના કંકાલને પણ ગ્રસનાર, જય હો!

Verse 89

जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण

જય નીલકંઠ, શ્રેષ્ઠ વૃષભવાહન; જય, જે સર્વ લોકોના પાપ-દુઃખનું શમન કરે છે. જય, જેના ચરણોમાં સિદ્ધ, દેવ અને અસુર નમે છે; જય રુદ્ર, જે ભયંકર ભવસાગર પાર ઉતારે છે.

Verse 90

जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व

જય ગિરિશ, સુરેશ્વરો દ્વારા પણ માનનીય; જય, સૂક્ષ્મરૂપ, અંતરમાં સંચિત થઈ અનુભૂતિપાત્ર. જય ત્રિપુરદાહક, વિશ્વસત્ત્વસ્વરૂપ; જય, સર્વ શાસ્ત્રોના પરમાર્થતત્ત્વ.

Verse 91

जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख

જય, દુર્વબોધ હોવા છતાં સંસારતારક; જય, કલિના કલુષ મહાર్ణવનો ઘોર તારક. જય, સુર-અસુર ગણોના અધિપતિ; નમો, જેમના મુખ હય, વાનર, સિંહ અને ગજેન્દ્રરૂપે પ્રગટે છે.

Verse 92

अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर्न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर

અતિ સૂક્ષ્મ, સ્થૂલ, અતિ દીર્ઘ-વિસ્તૃત અથવા પરમાતીત—એ રીતે તને અમરો પણ પૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી. હે નિરંજન, હું તારા ચરણોમાં પ્રણત છું. જય સાંબા, સુલોચન, જે સર્વ કાંતિને પણ હરિ લે છે.

Verse 93

अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्

તને પ્રાપ્ત કર્યા વિના કઈ અત્યંત ઊંચી ઉન્નતિ એવી છે કે જે વિનાશમાં ન પડે? તેથી ત્યારે મહાન, અત્યંત કઠોર અને પ્રમાથી તપ કરવો જોઈએ, જે અશુદ્ધિઓને ચૂર્ણ કરે.

Verse 94

न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटेऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्

ન પુત્રો, ન બંધુઓ, ન પત્ની, ન સર્વ મિત્રવર્ગ સંકટમાં સહાય કરે; મનુષ્ય જ્યારે મૃત્યુના એકમાત્ર માર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે, ત્યારે તે એકલો જ જાય છે।

Verse 95

यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः

મનુષ્યે જે કર્મ કર્યું હોય—શુભ કે અશુભ—પરલોકમાં આગળ જતા તેને માટે એ જ એકમાત્ર સાર્થક ધન બની રહે છે।

Verse 96

निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्

નિર્ધન થઈને ફરનારને ક્યાંય ભય નથી; પરંતુ ધનવાન ધનજન્ય ભયોથી મુક્ત થતો નથી. તેથી હું ધનનો ત્યાગ કરું છું।

Verse 97

लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्

લોભી જ પાપ કરે છે; મનુષ્યો ખરેખર શુદ્ધ ભાગવાળા નથી. ધર્મનું સર્વસ્વ સાંભળી, સાંભળી વિચાર કરીને પણ, લોભથી તેઓ પતિત થાય છે।

Verse 98

त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते

તમે વિષ્ણુ છો, તમે જગન્નાથ છો, તમે બ્રહ્મરૂપ સનાતન છો. તમે જ ઇન્દ્ર છો. હે દેવદેવેશ, હે સુરનાથ, તમને નમસ્કાર।

Verse 99

त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च

તું જ પૃથ્વી છે, તું જ વરુણ છે, તું જ પવન છે અને તું જ અગ્નિ છે. તું જ દીક્ષા છે, તું જ યજમાન છે; તું જ આકાશ છે અને તું જ સોમ પણ છે.

Verse 100

त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा

તું જ સૂર્ય છે, તું જ ધનાધિપતિ છે, તું જ યમ છે અને તું જ ગુરુ પણ છે. તારા દ્વારા સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે—જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ ત્રિલોકને ભરિ દે છે.

Verse 101

एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनमब्रवीत्

બાણે રચેલું આ સ્તોત્ર સાંભળી દેવ મહેશ્વરે ક્રોધ છોડ્યો. પ્રસન્ન અને શાંત હૃદયથી ત્યારે તેમણે વચન કહ્યું.

Verse 102

ईश्वर उवाच । न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वेऽथवा पुनः

ઈશ્વરે કહ્યું—ભય ન કર, ભય ન કર, હે દાનવ! આજથી તું નિર્ભય રહેજે. સુવર્ણમય ભવનમાં નિવાસ કર, અથવા મારા જ પાર्श્વે રહેજે.

Verse 103

पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु

પુત્રો, પૌત્રો, પ્રપૌત્રો, બંધુજનો અને પત્ની સહિત—હે વત્સ! આજથી તું સર્વ શત્રુઓમાં અવધ્ય, અજેય રહીશ.

Verse 104

मार्कण्डेय उवाच । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે ભારત! દેવોના દેવએ તેને ફરી એક વર આપ્યો; સ્વર્ગે, મર્ત્યલોકે અને પાતાળમાં તે દેવો તથા અસુરો સહિત સૌના દ્વારા પૂજિત થયો.

Verse 105

अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा

“તું અક્ષય અને અવ્યય થા; જેમ સુખ પડે તેમ નિવાસ કર.” ત્યારબાદ તે સમયે રુદ્રે સપ્તશિખને રોકી દીધો.

Verse 106

तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले

તેનું ત્રીજું નગર દેવ શંભુએ રક્ષ્યું; પરંતુ જ્વાલામાળાઓથી ભરેલું બીજું અંશ ધરતી પર પડી ગયું.

Verse 107

अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः

તેનો અર્ધો ભાગ ઉપર તરફ ઉઠ્યો અને તેની જ્વાલાઓ સ્વર્ગ સુધી પહોંચી; ત્યાં ઋષિસમૂહોએ “હા હા!” એવો મહાન આર્તનાદ કર્યો.

Verse 108

दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्

અને મહાભાગ દેવતાઓએ—સિદ્ધો, વિદ્યાધરો વગેરે સાથે—ત્યાં શ્રીશૈલ પર ઉત્તર દિશાનો એક ખંડ પડતો જોયો.

Verse 109

द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्

હે રાજન, બીજો ખંડ અમરકંટક નામના પર્વત પર પડ્યો. ત્યાં તે જ્વલંત રીતે પડ્યો હોવાથી તે સ્થાન ‘જ્વાલેશ્વર’ તરીકે સ્મરાયું.

Verse 110

दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः

હે રાજન, ત્રિપુર દગ્ધ થયા પછી અને ઉત્તમ ખંડ પડ્યા બાદ, ત્યાં દેવ રુદ્ર સ્થિર રહ્યા—જ્વાળાની માળાને રોકી નિવારનાર.

Verse 111

हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशानुमावृषभसंयुतः

હાહાકાર કરતા ઋષિઓના રક્ષણ માટે સ્વયં મહેશ સશરીરે પ્રગટ થયા—ઉમાસહિત અને વૃષભ (નંદી) પર આરૂઢ થઈને.

Verse 112

मनसापि स्मरेद्यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः

જે ભક્તિપૂર્વક મનમાં પણ અમરકંટકનું સ્મરણ કરે છે, તે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરતાં પણ અધિક પુણ્ય પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 113

अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयंकरः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ પર્વત અતિ પુણ્યમય અને પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; હે રાજન, તેના દ્વારા અમારાં જેવા લોકોના સર્વ પાપોનો નિત્ય ક્ષય થાય છે.

Verse 114

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः

તે નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી પરિપૂર્ણ હતું, અનેક પ્રકારના પુષ્પોથી શોભિત હતું; વિવિધ ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ઘેરાયેલું, અસંખ્ય વલ્લીઓથી આચ્છાદિત હતું.

Verse 115

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितोऽभवत्

તે સિંહો અને વ્યાઘ્રોથી ભરેલું, મૃગોના ઝુંડોથી અલંકૃત હતું; અને શ્વાપદોના ઘોષથી તે સદા હર્ષિત રહેતું હતું.

Verse 116

ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते

તે પર્વત પર દેવોના દેવેશ્વર શંકરનું બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ વગેરેના નેતૃત્વમાં હજારો અમરો દ્વારા સેવન-પૂજન થાય છે.

Verse 117

पतनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश

હે રાજન! જે આ અમરકણ્ટક પર્વત પર પોતાને પતિત કરે છે, તે ક્રમશઃ ચૌદ ભુવનોમાં ક્રીડા કરે છે.

Verse 118

ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च

ઇન્દ્રલોક, અગ્નિલોક, કુબેરલોક, વાયુલોક અને યમલોક; તેમજ નૈઋતલોક, વરુણલોક, સોમલોક અને સૂર્યલોક પણ।

Verse 119

ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्

ત્યાર પછી કલંકરહિત બ્રાહ્મ પદ છે, અને તેના અનુસંધાને વૈષ્ણવ પદ. ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, ઉમા-રુદ્રનું પદ, અને પછી ઐશ્વર પદ છે.

Verse 120

परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः

આ બધાથી પરે સદાશિવ—શાંત, સૂક્ષ્મ, ઇન્દ્રિયાતીત જ્યોતિસ્વરૂપ. ધીર પુરુષ વિધિ અનુસાર તેમાં જ લય પામે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 121

युधिष्ठिर उवाच । कोऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयोऽस्ति महामुने

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, અહીં પતન વિષે કોઈ વિધિ નિર્દિષ્ટ છે શું? હે મહામુને, આ બધું મને વિસ્તારે કહો; મને સંશય થયો છે.

Verse 122

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાંડુનંદન, સાંભળ; હું તે વિધિ કહું છું. પ્રથમ કરવાનું પ્રારંભિક કર્મ કરીને, ત્યારબાદ પતન કરવું જોઈએ.

Verse 123

कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप

હે નૃપ, પ્રથમ ત્રણ કૃચ્છ્ર વ્રતો કરીને અને દસ લાખ જપ કરીને; શાક તથા યવક (જવની પેજ) ભોજન કરીને, શુચિ રહી, ત્રિસંધ્યા કર્મનું પાલન કરવું.

Verse 124

त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्

તે ત્રિકાળે દેવોના દેવ, ત્રિલોચન ઈશનું પૂજન કરે. અને હે રાજેન્દ્ર, જપના દશાંશથી ત્યાં જ હોમ કરાવવો.

Verse 125

लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्

તે દેવનો એક લાખ વાર જપ કરે અને સુગંધ તથા માળાઓથી પૂજન કરે. પછી રાત્રે સ્વપ્નમાં તેને વિમાનસ્થ જોશે; ત્યારબાદ તે પોતાને નીચે નાંખે (પતન કરે).

Verse 126

अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह

જે આ જ વિધાન મુજબ પોતાનું દેહ નિક્ષેપ કરે છે, તે સ્વર્ગલોકને પામી દેવતાઓ સાથે ક્રીડા કરે છે.

Verse 127

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदा गच्छेन्महीतलम्

તે ત્રીસ હજાર વર્ષો અને એ જ રીતે ત્રીસ કરોડ સમય સુધી મનોહર ભોગો ભોગવીને, પછી પૃથ્વીતળે પાછો આવે છે.

Verse 128

पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

તે એકછત્રે પૃથ્વીનું શાસન કરે છે, લોકોથી પૂજિત થાય છે; વ્યાધિ અને શોકથી મુક્ત રહી સો શરદો (સો વર્ષ) જીવે છે.

Verse 129

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

તે તીર્થ ‘જ્વાલેશ્વર’ નામે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. હે પાર્થ, ત્યાં શિવે સર્જેલી ‘જ્વાલા’ નામની નદી પ્રવાહિત થાય છે.

Verse 130

निर्वाप्य तद्बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः

તે બાણપુરને શાંત કરીને રેવા સાથે સંગમ પામે છે (જ્વાલા નદી). હે મહારાજ, ત્યાં વિધિપૂર્વક મંત્રો સહિત સ્નાન કરીને—

Verse 131

तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्

તલમિશ્રિત જળથી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; અને પિંડદાનથી ‘પૈંડરીક’ નામનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 132

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

હે નરાધિપ, જે તે તીર્થમાં ઉપવાસ કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પામે છે.

Verse 133

अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्

અમરેશ્વરની સેવા-આરાધના સૈકડો દેવો તથા ઋષિસંઘો પણ કરે છે; તેથી તે (સ્થાન અને પ્રભુ) પરમ પુણ્યમય અને મહાન છે.

Verse 134

समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्

અમરકંટક ચારે તરફ એક યોજન સુધી વિસ્તરેલું પરમ પુણ્ય તીર્થ છે. તે રુદ્રોની કરોડોથી યુક્ત હોવાથી તેનું પુણ્ય સર્વોત્તમ છે.

Verse 135

तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः

જે તે પર્વતરાજની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના દ્વારા જાણે સમગ્ર પૃથ્વીની જ પ્રદક્ષિણા થઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 136

वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

શંકરે કહ્યું—વાણી, મન અને કાયાથી થતું ત્રિવિધ સર્વ પાપ નાશ પામે છે.

Verse 137

अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस्तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल

હે નૃપ! અમરેશ્વરના નજીક ‘શક્રેશ્વર’ નામનું તીર્થ છે. કહેવાય છે કે પ્રાચીનકાળે ત્યાં તપ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) એ તેની સ્થાપના કરી હતી.

Verse 138

कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्

બ્રહ્માએ રચેલું ‘કુશાવર્ત’ નામનું શુભ તીર્થ છે, જે ‘બ્રહ્મકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેમજ ‘હંસતીર્થ’ પણ પરમ ઉત્તમ છે.

Verse 139

अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्

ત્યાં અંબરીષનું તીર્થ છે અને તેમ જ મહાકાલેશ્વર પણ; તેમજ કાવેરીના પૂર્વ ભાગમાં માતૃકેશ્વર નામનું તીર્થ છે.

Verse 140

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ તીર્થો રેવા નદીના દક્ષિણ કાંઠે છે; તેમનું સેવન, સ્નાન અને દાન કરવાથી પાપોના ઢગલા નાશ પામે છે.

Verse 141

भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्

હે મહારાજ! ભૃગુતુંગમાં શિવ ભૈરવ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને તેના દક્ષિણ ભાગમાં ચપલેશ્વર નામનું તીર્થ છે.

Verse 142

एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ

આ બે રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત રહી દુઃખ હરે છે. તેમની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને અને નમસ્કાર કરવાથી યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે. કારણ કે જો તેમનું દર્શન અને પૂજન ન થાય તો તેઓ મનુષ્યો માટે વિઘ્નકારક બને છે.