Adhyaya 3
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર મુનિ માર્કંડેયને પૂછે છે કે તેમણે વારંવાર જોયેલી યુગક્ષયની ભયાનક પરિસ્થિતિઓ કેવી હોય છે. માર્કંડેય દુષ્કાળ, ઔષધિ‑વનસ્પતિઓનો ક્ષય, નદીઓ‑સરોવરો સૂકાઈ જવું અને જીવોનું ઉચ્ચ લોકોએ સ્થળાંતર—આ બધું વર્ણવે છે. પછી તેઓ પુરાણપ્રસારની અધિકાર‑પરંપરા સ્થાપે છે—શંભુ → વાયુ → સ્કંદ → વસિષ્ઠ → પરાશર → જાતૂકર્ણ્ય → અન્ય ઋષિઓ—અને કહે છે કે પુરાણ‑શ્રવણ જન્મજન્માંતરના સંચિત મલ દૂર કરીને મુક્તિમાર્ગે સહાયક બને છે. પછી પ્રલયનું દૃશ્ય આવે છે: બાર સૂર્યોના તાપે જગત દગ્ધ થઈ એક જ મહાસાગર બની જાય છે. જળમાં ભટકતાં તેઓ આદ્ય તેજોમય પરમ સત્તાનું દર્શન કરે છે અને અંધકારમય સમુદ્રમાં બીજા મનુને પોતાની સંતતિ સાથે ગમન કરતાં જુએ છે. ભય અને થાકમાં તેઓ મહાન મત્સ્યરૂપને મળે છે; તે મહેશ્વર હોવાનું જાણી, તેની બોલાવણીએ નજીક જાય છે. સમુદ્રમાં જ નદી જેવી અદ્ભુત ધારા દેખાય છે અને ‘અબલા’ નામની દિવ્ય સ્ત્રી પોતે ઈશ્વરના દેહમાંથી ઉત્પન્ન હોવાનું કહી, શંકર‑સન્નિધિથી જોડાયેલી નૌકા સુરક્ષિત આશ્રય છે એમ સમજાવે છે. માર્કંડેય મનુ સાથે નૌકામાં ચઢી શૈવ સ્તોત્ર ગાય છે—સદ્યોજાત, વામદેવ, ભદ્રકાળી, રુદ્ર વગેરે રૂપોથી જગત્કારણ શિવનું સ્તવન કરે છે. અંતે મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ વર માંગવા કહે છે; અનિત્ય જગતમાં ભક્તિ અને પ્રમાણિક શ્રવણ જ શરણ છે—એ અધ્યાયનો સાર છે.
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । सप्तकल्पक्षया घोरास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीहास्ति भगवन्दीर्घायुरिह कश्चन
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે મહામુને, તમે સાત કલ્પોના ભયંકર પ્રલય-ક્ષયો જોયા છે. છતાં હે ભગવન, અહીં કોઈ પણ દીર્ઘાયુ નથી.
Verse 2
त्वया ह्येकार्णवे सुप्तः पद्मनाभः सुरारिहा । दृष्टः सहस्रचरणः सहस्रनयनोदरः
તમે એકમાત્ર મહાર్ణવમાં શયન કરતા પદ્મનાભને—દેવોના શત્રુઓનો સંહારકને—જોયા; તેઓ સહસ્ર ચરણવાળા અને સહસ્ર નેત્રોથી યુક્ત દેહધારી છે.
Verse 3
। अध्याय
અધ્યાય. (પાઠચિહ્ન)
Verse 4
किं त्वयाश्चर्यभूतं हि दृष्टं च भ्रमतानघ । एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
હે નિષ્પાપ! ભ્રમણ કરતાં તું કયું અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું? હે ભગવન્ ઋષિ, આ મને કહો; મારું કૌતૂહલ અતિ વિશાળ છે.
Verse 5
सम्प्राप्ते च महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये । अनावृष्टिहते लोके पुरा वर्षशताधिके
યુગનો અતિ ભયંકર અંત—મહાક્ષય—આવતાં, પ્રાચીન કાળમાં સો વર્ષથી વધુ સમય અનાવૃષ્ટિથી જગત્ પીડિત બન્યું.
Verse 6
औषधीनां क्षये घोरे देवदानववर्जिते । निर्वीर्ये निर्वषट्कारे कलिना दूषिते भृशम्
તે ઘોર કાળમાં, જ્યારે ઔષધિઓનો ક્ષય થયો, દેવ-દાનવ વિહોણું જગત હતું, બળ ક્ષીણ થયું અને વૈદિક ‘વષટ્’ કર્મો અટકી ગયા—કલીથી સર્વત્ર ભારે દૂષણ ફેલાયું.
Verse 7
सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च । संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये
જ્યારે નદીઓ, સરોવરો, તળાવો, કાદવવાળા પ્રદેશો અને ઉપવનો બધાં જ સુકાઈ ગયા, ત્યારે હે બ્રાહ્મણ! યુગના નિરાકાર અંતે।
Verse 8
जनं प्राप्ते महर्लोके ब्रह्मक्षत्रविशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः
જ્યારે લોકો મહર્લોકને પ્રાપ્ત થયા—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય વગેરે—ત્યારે દિવ્ય તેજથી યુક્ત મહાત્મા ઋષિઓ પણ ત્યાં હતા।
Verse 9
स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व पृथक्पृथक्
હે મહામુને! કયા પ્રાણી સ્થિત છે અને કયા વિદાય થયા? હે મહાભાગ! આ બધું અલગ અલગ કરીને સ્પષ્ટ કહો।
Verse 10
भूतानि कानि विप्रेन्द्र कथं सिद्धिमवाप्नुयात् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे
હે વિપ્રેન્દ્ર! તે પ્રાણીઓ કયા છે, અને સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? ખાસ કરીને જ્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર માટે પણ અત્યંત દારુણ કાળ આવી પહોંચે।
Verse 11
एवमुक्तस्ततः सोऽथ धर्मराजेन धीमता । मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसंघैः समावृतः
બુદ્ધિમાન ધર્મરાજે આમ કહ્યે પછી, ઋષિસમૂહોથી ઘેરાયેલા માર્કંડેયે ત્યારે આ રીતે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 12
श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वया सह नरेश्वर । महत्पुराणं पूर्वोक्तं शंभुना वायुदैवते
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે નરેશ્વર, તારી સાથે સર્વ ઋષિઓ સાંભળે. આ મહાપુરાણ પૂર્વે શંભુએ દેવસ્વરૂપ વાયુને ઉપદેશ્યું હતું.
Verse 13
वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम् । वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम्
આ પુરાતન પુરાણ સ્કંદે વાયુ પાસેથી સાંભળ્યું. તેના પાસેથી વસિષ્ઠે સાંભળ્યું અને ત્યારપછી પરાશરે પણ (પરંપરામાં) સાંભળ્યું.
Verse 14
तस्माच्च जातूकर्ण्येन तस्माच्चैव महर्षिभिः । एवं परम्पराप्रोक्तं शतसंख्यैर्द्विजोत्तमैः
તેમના પાસેથી જાતૂકર્ણ્યે આ પ્રાપ્ત કર્યું અને તેના પાસેથી ફરી મહર્ષિઓએ. આ રીતે પરંપરાથી સૈકડો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તેને ઉપદેશ્યું છે.
Verse 15
संहिता शतसाहस्री पुरोक्ता शंभुना किल । आलोड्य सर्वशास्त्राणि वदार्थं तत्त्वतः पुरा
નિશ્ચયે શંભુએ પૂર્વે એક લાખ શ્લોકોની સંહિતા પ્રથમ પ્રકટ કરી. સર્વ શાસ્ત્રોને મથન કરીને તેમણે તત્ત્વાનુસાર તેમનો સારાર્થ ત્યારે પ્રગટ કર્યો.
Verse 16
युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता । मदप्रज्ञानुसारेण नराणां तु महर्षिभिः
પછી યુગના સ્વરૂપ અનુસાર મહર્ષિઓએ તેને ચાર ભાગોમાં ગોઠવ્યું—માનવોની બુદ્ધિ-ક્ષમતાના ભેદ અનુસાર.
Verse 17
आराध्य पशुभर्तारं मया पूर्वं महेश्वरम् । पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः
મેં પૂર્વે પશુપતિ મહેશ્વરની આરાધના કરીને આ પુરાણ સાંભળ્યું છે; તેથી હવે હું તને આને કશુંય છોડ્યા વિના સંપૂર્ણ રીતે કહું છું.
Verse 18
यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर । मानसैः कर्मजैश्चैव सप्तजन्मसु संचितैः
હે નરેશ્વર! જેને સાંભળતાં જીવ સાત જન્મોમાં સંગ્રહિત માનસિક તથા કર્મજન્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 19
सप्तकल्पक्षया घोरा मया दृष्टाः पुनःपुनः । प्रसादाद्देवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः
દેવોના દેવ પરમેશ્વર વિષ્ણુના પ્રસાદથી મેં સાત કલ્પોના અંતે થતા ભયંકર પ્રલયો વારંવાર જોયા છે.
Verse 20
द्वादशादित्यनिर्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते । श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्
જ્યારે બાર આદિત્યોએ જગતને દગ્ધ કરી તેને એકમાત્ર મહાસાગર બનાવી દીધું, ત્યારે હું થાકી ગયો અને ત્યાં ભટકતો, ભુજાઓથી તે જલરાશિમાં તરતો રહ્યો.
Verse 21
अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम् । पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्
ત્યારે, હે રાજન! તે જળમાં મેં સૂર્યસમાન તેજવંત આદિપુરુષને—આદિ અને અંત વિનાના પ્રભુને દર્શન કર્યો.
Verse 22
शृङ्गं चैवाद्रिराजस्य भासयन्तं दिशो दश । द्वितीयोऽन्यो मनुर्दृष्टः पुत्रपौत्रसमन्वितः
મેં પર્વતરાજના શિખરને પણ જોયું, જે દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરતું હતું; અને પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત એવો બીજો એક મનુ પણ મેં જોયો.
Verse 23
अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे । अविश्रमन्मुहूर्तं तु चक्रारूढ इव भ्रमन्
તે પણ તે અગાધ, અંધકારમય મહાસાગરમાં ભટકતો રહ્યો; એક મુહૂર્ત પણ વિશ્રામ વિના, જાણે ચક્ર પર આરૂઢ થઈ ફરતો હોય તેમ ઘૂમતો રહ્યો.
Verse 24
अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम् । तत्रस्थोऽहं महामत्स्यमपश्यं मदसंयुतम्
પછી ભયથી ઉદ્વિગ્ન થઈ હું ભુજાઓના બળે સમુદ્ર તરતો ગયો; ત્યાં મેં અતિપ્રબળ શક્તિ ધરાવતો એક વિશાળ મત્સ્ય જોયો.
Verse 25
ततोऽब्रवीत्स मां दृष्ट्वा एह्येहीति च भारत । परं प्रधानः सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः
પછી તેણે મને જોઈને કહ્યું—‘આવ, આવ!’ હે ભારત; સર્વમાં પરમ અને પ્રધાન એવા મહેશ્વર ત્યાં મત્સ્યરૂપે સ્થિત હતા.
Verse 26
ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः
ત્યારે, હે મનુજેશ્વર, હું ત્વરાથી જઈ તેના મુખ પાસે પહોંચ્યો; અત્યંત થાકી, જ્ઞાનબોધ વિલુપ્ત થઈ, હું પરમ નિર્વેદમાં પડી ગયો.
Verse 27
ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावर्तसंकुलाम् । उद्यत्तरंगसलिलां फेनपुञ्जाट्टहासिनीम्
ત્યારે મેં સમુદ્રકાંઠે એક મહાન પ્રવાહ જોયો, જે વિશાળ આવર્તોથી વ્યાકુલ હતો. તેની તરંગો ઊંચા ઉઠતા હતા અને ફેનના ઢગલા જાણે અট্টહાસ કરતા હોય તેમ લાગતા હતા।
Verse 28
नदीं कामगमां पुण्यां झषमीनसमाकुलाम् । नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रमदा कामरूपिणी
મેં ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતી પવિત્ર નદી જોઈ, જે માછલીઓથી ભરપૂર હતી. તે નદીના મધ્યમાં ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનારી એક કન્યા ઊભી હતી।
Verse 29
नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी । दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता
તે નીલ કમળના પાંદડાં જેવી શ્યામવર્ણી હતી અને મહા પ્રક્ષોભના વેગથી ગતિમાન હતી. દિવ્ય હાટકથી શોભિત અંગો ધરાવતી તે કનકની તેજસ્વી કાંતિથી ઝળહળી રહી હતી।
Verse 30
द्वाभ्यां संगृह्य जानुभ्यां महत्पोतं व्यवस्थिता । तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने
તે બંને ઘૂંટણોથી મહાન નૌકાને દૃઢપણે પકડી સ્થિર રહી. ત્યારે મનુએ તેને કહ્યું—“હે દિવ્ય વરાંગને, તું કોણ છે?”
Verse 31
तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि । सुरासुरगणे नष्टे भ्रमसे लीलयार्णवे
“હે સૂરાસુંદરી, તું અહીં કયા કાર્ય માટે ઊભી છે? દેવ-અસુરોના ગણ નષ્ટ થયા પછી પણ તું આ અર્ણવમાં લીલાથી કેમ ભ્રમણ કરે છે?”
Verse 32
सरितः सागराः शैलाः क्षयं प्राप्ता ह्यनेकशः । त्वमेका तु कथं साध्वि तिष्ठसे कारणं महत् । श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि कथयस्व ह्यशेषतः
નદીઓ, સમુદ્રો અને પર્વતો—ઘણાં વખત નાશ પામ્યા છે. પરંતુ હે સાધ્વી, તું એકલી કેવી રીતે સ્થિર રહી છે? હે દેવી, તે મહાન કારણ હું સંપૂર્ણ સાંભળવા ઇચ્છું છું; તું બધું વિગતે કહો.
Verse 33
अबलोवाच । ईश्वराङ्गसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता । सरित्पापहरा पुण्या मामाश्रित्य भयं कुतः
સ્ત્રીએ કહ્યું—હું ઈશ્વરના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છું અને અમરોમાં પ્રસિદ્ધ છું. હું પાપહરણી પવિત્ર નદી છું; મારો આશ્રય લેતાં ભય ક્યાંથી આવે?
Verse 34
साहं पोतमिमं तुभ्यं गृहीत्वा ह्यागता द्विज । न ह्यस्य पोतस्य क्षयो यत्र तिष्ठति शंकरः
અતએવ, હે દ્વિજ, આ નૌકા લઈને હું તારી પાસે આવી છું. આ નૌકાનો નાશ થતો નથી, કારણ કે જ્યાં તે સ્થિર રહે છે ત્યાં શંકર નિવાસ કરે છે.
Verse 35
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । मनुना सह राजेन्द्र पोतारूढो ह्यहं तदा
તેના વચન સાંભળીને આશ્ચર્યથી મારી આંખો વિસ્તરી ગઈ. ત્યારે, હે રાજાધિરાજ, હું પણ મનુ સાથે તે નૌકામાં ચઢ્યો.
Verse 36
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् । व्यापिनं परमेशानमस्तौषमभयप्रदम्
મેં અંજલિ બાંધી, મસ્તક નમાવી તે સર્વશક્તિમાન પ્રભુને પ્રણામ કર્યો—જે સર્વવ્યાપી પરમેશાન છે—અને ભય દૂર કરી અભય આપનાર તરીકે તેમનું સ્તવન કર્યું.
Verse 37
सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवे भवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः
સદ્યોજાત દેવને નમસ્કાર, તથા વામદેવને પણ નમસ્કાર. જન્મે જન્મે તમને પ્રણામ; ભક્તિથી પ્રાપ્ત થનારા તમને નમસ્કાર.
Verse 38
भूर्भुवाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वै नमः । नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः
ભૂર્ભુવ સ્વરૂપે તમને નમસ્કાર; રામજ્યેષ્ઠ સ્વરૂપે પણ નમસ્કાર. ભદ્રકાળને નમસ્કાર; કલીરૂપ, એટલે કાળસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 39
अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने । विद्महे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः
અચિંત્ય અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ, પરમ ધામ એવા મહાદેવનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ. દેવોના દેવને અમે જાણીએ છીએ; તેથી હે રુદ્ર, તમને વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 40
जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । एवं स्तुतो महादेवः पूर्वं सृष्टया मयानघ
જગતની સર્જન અને વિનાશના કારણને વારંવાર નમસ્કાર. હે નિષ્પાપ, સૃષ્ટિના આરંભે મેં આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરી હતી.
Verse 41
प्रसन्नो मावदत्पश्चाद्वरं वरय सुव्रत
પછી પ્રસન્ન થઈ તેમણે મને કહ્યું—“હે સુવ્રત, એક વર માગ.”