Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્રીજો યુગાંત ફરી આવ્યો ત્યારે ભગવાન નીલલોહિત બાર સૂર્ય સમ પ્રજ્વલિત રૂપ ધારણ કર્યો.

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી, પર્વતો-વન-ઉપવનসহ સમગ્ર પૃથ્વીને મહેશ્વરે કાળરૂપ બની દહન કરીને ભસ્મ કરી દીધી.

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

પછી તે મહાઘન બની જળથી સર્વત્ર પ્લાવિત કરવા લાગ્યો—સ્વયં કૃષ્ણ, કૃષ્ણવર્ણ દેહધારી, અને વિદ્યુત તથા ચંદ્રચિહ્નિત તેજસ્વી આયુધોથી અંકિત.

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

સમગ્ર જગતને પ્લાવિત કરીને, જ્યારે બધું એક જ મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે તેણે માયાથી લોકોને પોતાના અંદર સંક્ષિપ્ત કરીને નિર્મળ જળ પર શયન કર્યું.

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

પછી હું અંધકારમય બનેલા ભયંકર મહાસાગરમાં ભટકતો રહ્યો; અને મહેશ્વર હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી માત્ર વાયુરૂપે સ્થિત રહ્યા।

Verse 6

। अध्याय

અધ્યાય. (અધ્યાય-ચિહ્ન)

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

તે ભયંકર મહાસાગરમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા ત્યારે, મેં અચાનક જળમાં સુવર્ણ પાંખોથી શોભિત એક મયૂર જોયો—વિચિત્ર ચંદ્રકલગીયુક્ત, નીલકંઠ અને સુલોચન।

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

પછી તે મયૂર મહાસાગરના કાંઠે મહાન નાદથી જળને ક્ષોભિત કરી; અને તે દેવ—ત્રિશિખી, શિખંડી, ત્રૈલોક્યગોપ્તા, મહાનુભાવ—વિચરવા લાગ્યો।

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

અને મયૂરરૂપ ધારણ કરેલા રૌદ્ર શિવ દ્વારા જ્યારે તે જળ ક્ષોભિત થતું હતું, ત્યારે તેમણે મહાસાગરના કાંઠે ફરતી વહેતી નદીનો અતિ વિશાળ મહાપ્રવાહ જોયો।

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

અસંખ્ય તરંગજાળોથી ઉછળતી-ભમતી તેણીને જોઈ મયૂરરૂપધારી મહાદેવે પૂછ્યું— “હે શુભે! તું કોણ છે, શાશ્વત દેહવાળી, જે મહાપ્રલયકાળે પણ ક્ષય પામતી નથી?”

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

નદી-સરોભર સમાન તે મહાસાગરમાં દેવ-અસુરોના સમૂહ નષ્ટ થયા ત્યારે તેણે કહ્યું— “હે પદ્માક્ષિ! તું કોણ છે? અહીં કેમ ભમરે છે, અને તું ક્ષયને કેમ ન પામી?”

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

નર્મદા બોલી— “હે દેવેશ! તમારા પ્રસાદથી મને મૃત્યુ નથી. તેથી, હે દેવ! ફરી વિશ્વની સૃષ્ટિ કરો; પ્રલયરાત્રિ હવે અંત પામી છે।”

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

આ રીતે કહ્યા પછી મહાદેવે પોતાના પાંખોના પિંજરને ઝાટક્યું. એ જ ક્ષણે પિંજરની અંદરથી તેઓ તેની પાંખોમાંથી બહાર નીકળી આવ્યા.

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

તેના બંને પાંખોમાંથી એટલાં જ દેવ-દૈત્યેન્દ્રો (પ્રધાન) જન્મ્યા. અને તેમની વચ્ચે એ જ નર્મદા નદી ફરીથી વહેતી રહી.

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

ત્યારબાદ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! બીજો એક મહાશૈલ દેખાય છે—ત્રણ વિશાળ કૂટોથી વિસ્તરેલો, જાણે શૃંગોથી શોભિત મહાવૃષભ।

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

તે ‘ત્રિકૂટ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત. ત્યારબાદ એ ત્રિકૂટમાંથી તે (ધારા) નીકળી ધરતીને પ્લાવિત કરતી આગળ ગઈ।

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

એ કારણે તે ‘ત્રિકૂટી’ તરીકે વિખ્યાત—પિતૃઓની પરમ ત્રાયિણી (ઉદ્ધારિણી). ત્યારબાદ બીજા (શિખર)માંથી ગંગા ધરતીતળે વિસ્તરી ગઈ।

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

પછી ત્રીજું શૃંગ સાત ભાગોમાં વિભક્ત થયું. જંબૂદ્વીપમાં એમાંથી જ તે સાત કુલપર્વતો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

ચંદ્ર-નક્ષત્રો સહિત, ગ્રહસમૂહ તથા નદીઓ-નદ; અને અંડજ, સ્વેદજ, ઉદ્ભિજ્જ તથા જરાયુજ—આ સર્વ જીવભેદો પ્રગટ થયા।

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં આ સમગ્ર જગત મયૂરથી ઉત્પન્ન થયું. હે નરશાર્દૂલ! આ બધું મહાદેવમાંથી જ પ્રાદુર્ભૂત થયું છે.

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

પછી દેવેશ્વરે નદીઓ અને સમુદ્રોને અલગ અલગ વિભાગોમાં વહેંચી નર્મદાને કહ્યું—“તું દક્ષિણ દિશામાં જા.”

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

આ રીતે તું દક્ષિણ ગંગા છે, મહાપાતકોનો નાશ કરનારી. ઉત્તર દેશમાં જાહ્નવી પવિત્ર છે; દક્ષિણમાં તું શુભ અને પાવન છે.

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

જેમ ગંગા મહાપુણ્યવતી છે અને મારા મસ્તકમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, તેમ જ હે મહાભાગે! તું પણ તદ્વિશિષ્ટ છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

હે સુવ્રતે! હું મારા એક અંશ સાથે તારી સાથે નિવાસ કરીશ. મહાપાતકથી પીડિત લોકો માટે તું ઔષધિ અને ઉપાય બનશે.

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

દેવે એમ કહ્યે પછી, મહાપાતકોનો નાશ કરનારી તે મહાવિક્રમા તત્કાળ દક્ષિણ દિશા તરફ ઝડપથી પ્રસ્થાન કરી।

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

ચંદ્રમૌલી શિવના અનુગ્રહથી ઋક્ષ શૈલેન્દ્રને પ્રાપ્ત કરીને, મહાદેવની પ્રેરણાથી તે જળપ્રવાહોના ઉછાળતા વેગ સાથે પ્રસ્થાન કરી।

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

કારણ કે તે મહાન વેગથી ઉછળી પ્રગટ થઈ, તેથી તે ‘મહતી’ કહેવાઈ; હે રાજા, આ મહાદેવે જણાવ્યું।

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

તે દેવ તપ કરતા હતા ત્યારે ત્રિશૂલના અગ્રભાગથી બિંદુઓ પડ્યા; તેથી તે ‘શોણા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ, અને તે બિંદુઓ સત્તર ગણાય છે।

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

બધી નદીઓમાં નર્મદા પરમ પુણ્યમય છે, કારણ કે તે રુદ્રના દેહમાંથી નિઃસૃત થઈ. તે મહાત્મા પ્રભુની વરદાનશક્તિથી તે સર્વ સરિતાઓથી શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

શંકરના અનુગ્રહથી મહાપાતકનાશિની દેવી ભયંકર મહાસાગરમાં પણ વિશાળ અને મહાન રૂપે દર્શાય છે; તેથી તે ‘મહતી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

તેનાં અંગો સ્પષ્ટ પ્રગટ છે અને દેહ અતિ વિશાળ છે; તેથી તે ‘મહતી’ તરીકે સ્મરાય છે. તેથી મેઘસમાન દિગ્ગજોથી તે ખરેખર ઉથલપાથલ અને મથાય છે.

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

પોતાના દિવ્ય રસથી તે નિશ્ચયે કલુષતા દૂર કરે છે, તેથી તે ‘સુરસા’ કહેવાય છે. કારણ કે તે લોકોએ પર કૃપા કરે છે અને અભય આપે છે, તેથી ‘કૃપા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

સંસાર-સમુદ્રમાં ડૂબેલાં જીવો પર તે દયા કરે છે, તેથી તે ‘કૃપા’ તરીકે સ્મરાય છે. પ્રાચીન પુણ્ય કૃતયુગમાં તે દિવ્ય મંદાર પુષ્પોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી હતી.

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

કલ્પવૃક્ષોથી ભરપૂર અને રોહીતક વૃક્ષોથી ઘન આ ધારા મંદ ગતિએ વહે છે; તેથી તે ‘મંદાકિની’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

જેણે ત્વરિત મહાસમુદ્રને ભેદીને આ લોકમાં આગમન કર્યું અને જે દેવો તથા સિદ્ધો દ્વારા પૂજ્ય છે, તેથી તે ‘મહાર্ণવા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

તે અનેક રંગોના કમળોના સમૂહોથી શોભિત હતી અને તેના કાંઠા રીંછો તથા હાથીઓથી ભરપૂર હતા.

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

વિશાળ પર્વતને ભેદીને તે આ રીતે મહાસમુદ્ર તરફ આગળ વધી; અને પ્રાચીન કાળે પોતાના મહાન ગર્જનથી તેણે સર્વ દિશાઓને ગુંજાવી અને ભ્રમિત કરી દીધી.

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

જે જીવોને પાર ઉતારે છે અને તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે, તેથી તે ‘રેવા’ તરીકે સ્મરાય છે. પત્ની-પુત્રના ઘોર દુઃખથી ભારાક્રાંત અને શાપોથી આવૃત મનુષ્યોને પણ તે સહાય કરે છે.

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

કારણ કે તે પાપમુક્ત કરે છે, તેથી તે ‘વિપાપા’ તરીકે સ્મરાય છે. મલ-મૂત્રના ભયંકર ઢગલા તથા ધૂળ અને રક્તમિશ્ર કાદવ જેવી ઘોર અશુચિતાને પણ તે દૂર કરે છે.

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

જે સદા બંધનોની કઠોર ગાંઠમાંથી જીવોને પ્રબળ રીતે મુક્ત કરે છે, તેથી તે ‘વિપાશા’ કહેવાય છે—સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનારી.

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

તે ‘નર્મદા’, ‘વિમલાંભા’ (નિર્મળ જળવાળી) અને ‘વિમલેન્દુ-શુભાનના’ (કલંકરહિત ચંદ્ર સમાન શોભામય મુખવાળી) છે. ઘોર અંધકારમાં પણ મહાતેજથી પ્રકાશિત થવાથી તે ‘મહાપ્રભા’ કહેવાય છે.

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

અતએવ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, વિદ્વાનો તેને ‘વિમલા’ કહે છે; તેની કિરણો ચંદ્રકિરણ સમાન છે અને તેની પ્રભા સૂર્યરશ્મિ સમતુલ્ય છે.

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

પ્રવહતી તે સમગ્ર વિશ્વને આનંદિત કરે છે, તેથી તે ‘કરભા’ પણ કહેવાય છે; કારણ કે, હે ભારત, માત્ર દર્શનથી જ તે લોકોને રંજિત કરે છે.

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

ધાત્વર્થ મુજબ, હે રાજસત્તમ, ‘રંજન’ (આનંદિત/રંગિત કરવું) પરથી તે ‘રંજના’ કહેવાય છે. તૃણ, લતા, ગુલ્મ વગેરે તથા પશુઓ અને પક્ષીઓ પણ—જે તેના આશ્રયમાં ઉદ્ભવે છે—તેમને તે સ્વર્ગ સુધી લઈ જાય છે; તેથી તે ‘વાયુવાહિની’ કહેવાય છે.

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

જે આ નામો અને વિશેષ કરીને તેમની ઉત્પત્તિ/વ્યૂત્પત્તિને યથાર્થ જાણે છે, તે પાપમુક્ત થઈ નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.