Adhyaya 47
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ દેવતાઓના સંકટનો વર્ણન કરે છે. ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવગણ દિવ્ય વિમાનોમાં બ્રહ્મલોક જઈ બ્રહ્માને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે, સ્તુતિ કરે છે અને પોતાની વ્યથા કહે છે—પરાક્રમી અસુર અંધકે તેમને પરાજિત કરી ધન-રત્નો છીનવી લીધાં અને ઇન્દ્રની પત્નીને પણ બળપૂર્વક હરી લીધી; તેથી દેવતાઓ અપમાનિત થયા. બ્રહ્મા વિચાર કરીને કહે છે કે અંધક દેવતાઓ માટે ‘અવધ્ય’ છે, એટલે પૂર્વ વરદાન અથવા દૈવી નિયમને કારણે દેવો માટે તેનો વધ સહેલો નથી. ત્યારબાદ બ્રહ્માના આગેવાને દેવો કેશવ/જનાર્દન વિષ્ણુની શરણમાં જાય છે, સ્તોત્રો દ્વારા આરાધના કરીને સંપૂર્ણ સમર્પણ કરે છે. વિષ્ણુ તેમને સ્નેહપૂર્વક સ્વીકારે છે, કારણ પૂછે છે અને બધું સાંભળીને પ્રતિજ્ઞા કરે છે—અંધક પાતાળમાં હોય, પૃથ્વી પર હોય કે સ્વર્ગમાં, જ્યાં પણ હોય ત્યાં હું તેનો વધ કરીશ. શંખ, ચક્ર, ગદા અને ધનુષ ધારણ કરીને તેઓ ઊભા થાય છે, દેવોને આશ્વાસન આપે છે અને પોતાના-પોતાના ધામે પરત જવા કહે છે; આ રીતે દૈવી રક્ષણ અને ધર્મસ્થાપનની ખાતરી સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । गीर्वाणाश्च ततः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । गजैर्गिरिवराकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી સર્વ દેવતાઓ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા; પર્વતસમાન મહાગજો સાથે અને ગજસમાન અશ્વો સાથે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા।
Verse 2
स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः । कच्छपैर्महिषैश्चान्यैर्मकरैश्च तथापरे
તેઓ નગરાકાર રથોમાં આવ્યા, જે સિંહ અને વ્યાઘ્રોથી જોડાયેલા હતા; કેટલાક કચ્છપો અને મહિષોથી, અને કેટલાક મહાબલી મકરોથી યુક્ત થઈ આવ્યા।
Verse 3
ब्रह्मलोकमनुप्राप्ता देवाः शक्रपुरोगमाः । दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं साष्टाङ्गं प्रणताः सुराः
ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવતાઓ બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યા; કમળમાંથી ઉત્પન્ન દેવ બ્રહ્માને જોઈ સૂરોએ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો।
Verse 4
देवा ऊचुः । जय देव जगद्वन्द्य जय संसृतिकारक । पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताः
દેવોએ કહ્યું—જય હો, હે જગત્-વંદ્ય દેવ! જય હો, હે સંસાર-વ્યવસ્થાના કર્તા! હે પદ્મયોનિ, સૂરશ્રેષ્ઠ! અમે માત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યા છીએ।
Verse 5
सोद्वेगं भाषितं श्रुत्वा देवानां भावितात्मनाम् । मेघगम्भीरया वाचा देवराजमुवाच ह
ભાવિતાત્મા દેવોના ઉદ્વેગભર્યા વચનો સાંભળી બ્રહ્માએ મેઘગંભીર વાણીથી દેવરાજ ઇન્દ્રને કહ્યું।
Verse 6
किमत्रागमनं देवाः सर्वेषां वै विवर्णता । केनापमानिताः सर्वे शीघ्रं मे कथ्यतां स्वयम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે દેવો, અહીં કેમ આવ્યા? તમારાં સૌનાં મુખ પર આ વિવર્ણતા કેમ? કોણે તમારાં સૌનું અપમાન કર્યું? તાત્કાલિક સ્વયં મને કહો।”
Verse 7
देवा ऊचुः । अन्धकाख्यो महादैत्यो बलवान् पद्मसम्भव । तेन देवगणाः सर्वे धनरत्नैर्वियोजिताः
દેવોએ કહ્યું—“હે પદ્મસમ્ભવ, અંધક નામનો એક બલવાન મહાદૈત્ય છે. તેના કારણે સર્વ દેવગણો ધન અને રત્નોથી વિયોગ પામ્યા છે।”
Verse 8
हत्वा देवगणांस्तावदसिचक्रपरद्द्विश्वधैः । गृहीत्वा शक्रभार्यां स दानवोऽपि गतो बलात्
ખડ્ગ, ચક્ર, પરશુ અને દ્વિધારી શસ્ત્રોથી દેવગણોને મારીને, તે દાનવ ઇન્દ્રની પત્નીને પણ પકડી બળપૂર્વક ચાલ્યો ગયો।
Verse 9
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चिन्तयामास राजेन्द्र वधार्थं दानवस्य ह
દેવોના વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્મા, હે રાજેન્દ્ર, તે દાનવના વધ માટે ઉપાય વિચારવા લાગ્યા।
Verse 10
अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वो दिवौकसाम् । स त्राता सर्वजगतां नान्यो विद्येत कुत्रचित्
(બ્રહ્મા બોલ્યા:) “એ પાપી દાનવ તમારાં સર્વ સ્વર્ગવાસીઓ માટે અવધ્ય છે. સર્વ જગતોનો રક્ષક તો એ જ છે; તેના સિવાય ક્યાંય બીજો કોઈ મળતો નથી।”
Verse 11
एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा तदनन्तरम् । ब्रह्माणं ते पुरस्कृत्य गता यत्र स केशवः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माद्याश्चक्रपाणिनम्
બ્રહ્માએ એમ કહ્યાના તરત પછી સર્વ દેવતાઓ બ્રહ્માને અગ્રેસર કરીને જ્યાં કેશવ હતા ત્યાં ગયા. ત્યાં બ્રહ્મા આદિ સૌએ ચક્રધારી પ્રભુની અનેક પ્રકારના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી।
Verse 12
देवा ऊचुः । जय त्वं देवदेवेश लक्ष्म्या वक्षःस्थलाश्रितः । असुरक्षय देवेश वयं ते शरणं गताः
દેવોએ કહ્યું: “જય હો, હે દેવોના પણ ઈશ્વર! જેમના વક્ષસ્થળે શ્રીલક્ષ્મી નિવાસ કરે છે. હે દેવેશ, અસુરનાશક! અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ।”
Verse 13
स्तूयमानः सुरैः सर्वैर्ब्रह्माद्यैश्च जनार्दनः । सम्प्रहृष्टमना भूत्वा सुरसङ्घमुवाच ह
બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત થનાર જનાર્દન હર્ષિત મનથી દેવસમૂહને સંબોધીને બોલ્યા।
Verse 14
श्रीवासुदेव उवाच । स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी । किं कार्यं प्रोच्यतां क्षिप्रं कस्य रुष्टा दिवौकसः
શ્રી વાસુદેવે કહ્યું: “દેવસ્વરૂપ વિપ્રો, તમારું સ્વાગત છે. રાત્રિ વીતી ગઈ, હવે પ્રભાત છે. ઝડપથી કહો—કયું કાર્ય ઊભું થયું છે, અને સ્વર્ગવાસીઓ કોના પર રોષે ભરાયા છે?”
Verse 15
किं दुःखं कश्च संतापः कुतो वा भयमागतम् । कथयन्तु महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्
આ શું દુઃખ, શું સંતાપ, અને આ ભય ક્યાંથી આવ્યું? હે મહાભાગો, હૃદયમાં વસેલું કારણ કહો.
Verse 16
पराभवः कृतो येन सोऽद्य यातु यमालयम् । एवमुक्तास्तु कृष्णेन कथयामासुरस्य तत्
જેણે તમારો પરાભવ કર્યો, તે આજે યમાલયે જાય! કૃષ્ણે એમ કહ્યે પછી તેમણે તે અસુર વિષયક વાત કહી સંભળાવી.
Verse 17
दर्शयन्तः स्वकान्देहान् लज्जमाना ह्यधोमुखाः । हृतराज्या ह्यन्धकेन कृता निस्तेजसः प्रभो
લાજથી માથું ઝુકાવી તેમણે પોતાના દેહ (ઘાવના નિશાન સાથે) બતાવ્યા. કહ્યું—હે પ્રભુ, અંધકે અમારું રાજ્ય હરી લીધું અને અમને તેજહીન કર્યા।
Verse 18
पितेव पुत्रं परिरक्ष देव जहीन्द्रशत्रुं सह पुत्रपौत्रैः । तथेति चोक्तः कमलासनेन सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः
હે દેવ, પિતા જેમ પુત્રનું રક્ષણ કરે તેમ અમારું રક્ષણ કર; ઇન્દ્રશત્રુને પુત્ર-પૌત્રો સહિત સંહાર કર. કમલાસન બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે, દેવાસુરોથી વંદિત પાદપદ્મવાળા ભગવાને કહ્યું—‘તથાસ્તુ’।
Verse 19
शङ्खं चक्रं गदां चापं संगृह्य परमेश्वरः । उत्थितो भोगपर्यङ्काद्देवानां पुरतस्तदा
પરમેશ્વરે શંખ, ચક્ર, ગદા અને ધનુષ્ય ગ્રહણ કરીને, ત્યારે દેવતાઓની સામે જ શેષશય્યા પરથી ઊભા થયા।
Verse 20
श्रीवासुदेव उवाच । पाताले यदि वा मर्त्ये नाके वा यदि तिष्ठति । तं हनिष्याम्यहं पापं येन संतापिताः सुराः
શ્રી વાસુદેવે કહ્યું—તે પાપી પાતાળમાં હોય કે મર્ત્યલોકમાં હોય કે સ્વર્ગમાં હોય; જેના કારણે દેવતાઓ સંતપ્ત થયા, તેને હું નિશ્ચયે સંહાર કરીશ।
Verse 21
स्वं स्थानं यान्तु गीर्वाणाः संतुष्टा भावितौजसः । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माद्यास्ते सवासवाः
દેવગણ સંતોષ પામી, બળમાં વૃદ્ધિ પામી, પોતાના પોતાના ધામે પાછા જાય. વિષ્ણુના આ વચન સાંભળી બ્રહ્મા આદિ દેવો ઇન્દ્ર સહિત પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 22
स्वयानैस्तु हरिं नत्वा हृदि तुष्टा दिवं ययुः
તેઓ પોતાના પોતાના દિવ્ય વિમાનોમાં હરિને નમસ્કાર કરીને, હૃદયથી તૃપ્ત થઈ સ્વર્ગે ગયા।
Verse 47
। अध्याय
“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-સીમા દર્શાવતું લેખક-ચિહ્ન છે।