Adhyaya 84

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—અહીં જ હું એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું; કૈલાસ પર ભક્તિથી ષણ્મુખ (સ્કંદ)એ પૂછતાં શિવે જે કહ્યું તે।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्

ઈશ્વર (શિવ) બોલ્યા—હે સ્કંદ, પૂર્વે ત્રેતાયુગમાં રામે રાવણનો વધ કર્યો; અને ત્યારે ચૌદ કરોડ બ્રહ્મરાક્ષસો પણ નાશ પામ્યા।

Verse 3

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक

તેઓ ત્યાં નાશ પામ્યા ત્યારે, દેવલોકવાસીઓના રક્ષણાર્થે, હે પુત્ર, ત્રણે લોકમાં મહાન આનંદ પ્રગટ્યો।

Verse 4

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः

પછી સીતાને પુનઃ પ્રાપ્ત કરીને, વાનરશ્રેષ્ઠો સાથે રામ પણ અયોધ્યામાં આવ્યા; ત્યાં ભરતે ઉત્સવ રચ્યો હતો; અને લક્ષ્મણના અગ્રજ રામે રાજ્ય ભરતને સમર્પિત કર્યું।

Verse 5

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा

તે શાસન કરતો હતો ત્યારે રાજ્યને કંટકરહિત (ઉપદ્રવ અને શત્રુ વિનાનું) કરીને, કૃતકાર્ય હનુમાન પૂર્વે કૈલાસે ગયા।

Verse 6

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा

પછી દ્વારપાલ નંદીએ—તે કપિ રુદ્રાંશ હોવા છતાં—પાપૌઘહારી રુદ્ર સાથે તેનું દર્શન-મિલન કરાવ્યું નહીં।

Verse 7

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्

તેને પૂછવામાં આવ્યું: “નંદી, મેં કયું પાતક કર્યું છે કે જેથી અંબિકાસહિત પવિત્ર રુદ્રરૂપનું દર્શન મને થતું નથી?”

Verse 8

नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति

નંદી બોલ્યા: “હે કપીન્દ્ર! દેવકાર્યના હેતુથી જ તારો અવતાર થયો. તેમ છતાં કરેલું પાપ ભોગવવાથી જ શમે છે.”

Verse 9

हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः

હનુમાન બોલ્યા: “હે નંદી! દેવાર્થ કાર્ય કરનાર મેં કયું પાપ કર્યું? દुष્ટ રાક્ષસો હણાયા—જે બ્રાહ્મણો અને યજ્ઞના અંગોના ઘાતક હતા.”

Verse 10

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

ત્યારે તે સંવાદ વિષે કૌતૂહલ ધરાવતા હર (શિવ) એ દ્વારની અંદરથી દૃષ્ટિ નાખી, સામે ઊભેલા પોતાના અંશભાગી, ઉગ્ર તેજસ્વી કપીશ્વરને જોઈ ફરી કહ્યું।

Verse 11

ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर

ઈશ્વર (શિવ) બોલ્યા—હે કપિ! ગંગા, ગયા, રેવા, યમુના અને સરસ્વતી—આ નદીઓ સર્વ પાપ હરણ કરનારી છે; તેમાં સ્નાન કર।

Verse 12

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે પરમ શોભન તીર્થ છે; તે સોમનાથની નજીક સ્થિત છે. હે વાનર! તું ત્યાં જા।

Verse 13

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे

મારી આજ્ઞાથી ત્યાં સ્નાન કરવાથી મહાપાપ દૂર થઈ જશે. ત્યારબાદ હનુમાન વેગથી ઉછળી શ્રી-રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે પહોંચી ગયા।

Verse 14

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः

તે મહાન નાદ કરતાં ગયો અને અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું. તે તપમાં લીન થતાં રાક્ષસવધથી ઉત્પન્ન થયેલું તમસ (અંધકાર) શમવા લાગ્યું।

Verse 15

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः

હે પાર્થ! થોડા સમયમાં ઈશના પ્રસાદથી તે અંધકાર વિલીન થયો. પછી દેવો સાથે દેવ હર તે તીર્થે ગયા.

Verse 16

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः

ભગવાને કપિને આલિંગન કરી તેને વર આપ્યો—“આજથી આ તીર્થ તારો થશે; તેમાં સંશય નથી.”

Verse 17

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा

ત્યાંથી ‘કપિતીર્થ’ પ્રગટ થયું અને ત્યાં સ્વયં હર સ્થિત રહ્યા. ‘હનૂમંતેશ્વર’ નામે તેઓ ત્યારે સર્વહત્યાપાપહર બન્યા.

Verse 18

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा

જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને ભક્તિથી શિવલિંગની પૂજા કરે, તેના સર્વ પાપ નાશ પામે—આ હરના વચન છે.

Verse 19

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्

ત્યાં અસ્થિઓ પણ વિલીન થાય છે; અને પિંડદાનથી પિતૃઓને અક્ષય ગતિ મળે છે. ત્યાં જે કંઈ દાન અપાય તે કોટિગુણ ફળ આપે છે.

Verse 20

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्

હનુમાન પણ અયોધ્યામાં આવી શ્રીરામના દર્શન કરવા ગયો. તેણે કુશળ-મંગળ પૂછ્યું અને પછી પોતાનું સ્વરૂપ તથા સાચું તત્ત્વ પ્રગટ કર્યું.

Verse 21

श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्

શ્રીરામ બોલ્યા— “તમે દેવકાર્ય અને મારું કાર્ય પણ કરી રહ્યા હતા; તેથી હું જાણે વધુ પાપભારથી યુક્ત થયો છું. તેથી હું નિશ્ચયે તપશ્ચર્યા કરીશ.”

Verse 22

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः

એ જ સ્થળે, પાપહારિણી રેવા નદીના દક્ષિણ કાંઠે, રાઘવે ચોવીસ વર્ષ સુધી તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 23

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया

જ્યોતિષ્મતી પુરીમાં નિવાસ કરીને તેમણે શ્રીરેવામાં નિત્ય શુભ સ્નાનવિધિ આચરી. તેમની આજ્ઞાથી લક્ષ્મણ પણ તેમની સેવા કરતો રહ્યો.

Verse 24

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ

ત્યારે રામ અને લક્ષ્મણે ત્યાં શિવલિંગોની સ્થાપના કરી. હે મહામતિ, રેવા તીરે તેમના સત્ય તપના પ્રભાવથી તે બંને વીરો પાપરહિતતા પામ્યા.

Verse 25

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे

ત્યારે દેવગણોના અગ્રગામી હર (શિવ) પુણ્ય મુનિશ્રેષ્ઠો સાથે ત્યાં આવ્યા. આવીને તેમણે વરદાન આપ્યું અને તે સ્થાનને પરમ તીર્થ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; તેમજ પોતાની દિવ્ય કલાનો અંશ તે તીર્થમાં અર્પણ કર્યો।

Verse 26

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्

મુનિઓએ સર્વ તીર્થોમાંથી સંકલિત કુંભોના જળને ધરતી પર ઢોળ્યું. એ જ એક સ્થાને ‘કલાકુંભ’ નામનું લિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું।

Verse 27

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्

ત્યારે તે લિંગ ‘કુંભેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું અને દેવગણો દ્વારા પૂજિત બન્યું. દેવો નિત્ય સેવા કરે તે લિંગને રામે પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યું।

Verse 28

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः

પછી દેવે રામની કીર્તિ-અભિવૃદ્ધિ માટે વરદાન આપ્યું. ચોવીસમા વર્ષે રામ નિષ્પાપ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 29

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा

જ્યારે પંગુ (બૃહસ્પતિ) કન્યા રાશિમાં પ્રવેશે અને ગુરુ સાથે સંયુક્ત હોય, ત્યારે જ આ દેવયાત્રાનો કાળ—એમ દેવોએ આનંદથી ગાયું।

Verse 30

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्

જેમ ગોદાવરી-તીર્થમાં સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે, તેમ અહીં પણ રેવા (નર્મદા)માં સ્નાન અને લિંગોના દર્શનથી લોકો એ જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 31

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख

અહીં નર્મદા-તટે કુંભેશ્વરના સમીપ રહી પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરનારાઓ જે ફળ પામે છે, હે ષણ્મુખ, તે સાંભળો।

Verse 32

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः

સર્વ દેહધારીઓના શરીરમાં જેટલા રોમકૂપ હોય, તેટલા વર્ષોના પ્રમાણમાં પિતૃઓને અક્ષય ગતિ—અવિનાશી લાભ—પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 33

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्

પૃથ્વી પર રહેલા સર્વ દેવતાઓ અને સર્વ તીર્થો—તેમનો સર્વ ફળ મર્ત્યો માત્ર ત્રિલિંગના દર્શનથી પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 34

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा

અહીં અપુત્રને પુત્ર મળે છે, નિર્ધનને ધન પ્રાપ્ત થાય છે, અને રોગી રોગોથી મુક્ત થાય છે—અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 35

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः

જ્યારે ગુરુ સિંહરાશિમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે ગોદાવરીમાં જે પુણ્યફળ મળે—હે સ્કંદ! કુંભેશ્વરના સમીપે તે જ બારગણું થાય છે।

Verse 36

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्

જે ઉમાપતિ કુંભશંભુને જાણે છે, છતાં નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે તેમનું દર્શન નથી કરતા, તેમનો જન્મ નિષ્ફળ છે।

Verse 37

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्

જેમ મુનિઓના આદેશથી ગોદાવરી-યાત્રા કરવી જોઈએ, તેમ દેવવાણીથી કહેલી આ વિધિ પણ ચોવીસમા વર્ષે કરવી જોઈએ।

Verse 38

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके

જ્યાં સુધી ચંદ્ર અને સૂર્ય રહે, અને જ્યાં સુધી આકાશમાં તારાઓ રહે, ત્યાં સુધી રેવા–કુંભેશ્વરના સમીપે આપેલું દાન અક્ષય બને છે।

Verse 39

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा

ત્યાં વિવેકી લોકોએ મહાદાન આપવાં જોઈએ. તે સ્થાને વિશેષ કરીને ગોદાનની પ્રશંસા થાય છે; તેમજ સુવર્ણ અને રજતનું દાન પણ।

Verse 40

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति

જેનાં (પવિત્ર રેવા દેવીનાં) માત્ર સ્મરણથી પાપસંચય નાશ પામે છે, હે સ્કંદ! તો તેના જળમાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નિશ્ચયે દૂર થાય છે.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्

હે યુધિષ્ઠિર! જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને શ્રાદ્ધ કરે છે, તે શિવના આદેશ મુજબ પોતાના કુલની એકસો એક પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 42

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्

કેટલાંય તીર્થો હોય અને કેટલાંય સરોવરો તથા જળ (સમુદ્ર સુધી) હોય, તે બધાં અહીં શિવલિંગની અર્ચનાથી મળતા પુણ્યના સોળમા ભાગને પણ સમાન નથી.

Verse 43

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्

આ રીતે હરીશ્વર આગેવાન દેવોએ વરદાન આપી, તે તીર્થનું ઉત્તમ નામ પહેલાં પ્રખ્યાત કરીને, પછી પોતાના ધામોમાં પરત ગયા.

Verse 44

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्

આ તીર્થને વરદાન આપી, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામ નર્મદાજળના પ્રભાવથી નિષ્પાપ બની અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યા.

Verse 45

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्

પછી તેણે સુવર્ણમયી સીતા રચીને યજ્ઞ કર્યો અને વિધિપૂર્વક મુનિઓ, લોકજન, દેવતાઓ તથા પોતાના કુળજનોને આમંત્રિત કર્યા।

Verse 46

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्

પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં ‘સ્કન્દ’ નામનું તે તીર્થ પ્રગટ થયું. તેથી લોકોએ નિયમપૂર્વક ત્યાં લિંગદર્શન કરવું જોઈએ।

Verse 47

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्

દેહધારી જીવોમાં મહાપાતકજન્ય પાપો પણ તેટલા સમય સુધી રહે છે, જ્યાં સુધી તે દેવસેવિત તે તીર્થનું દર્શન ન કરે।

Verse 48

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्

તે ધન્ય છે, તે મહાત્માઓ છે; તેમનો જન્મ સુજીવિત છે—જે જ્યોતિષ્મતીપુરીમાં સ્થિત પરમ હરનું દર્શન કરશે।

Verse 49

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्

અતએવ મોહ ત્યજી લોકોોએ આદરપૂર્વક ‘કુંભેશ્વર’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ, જેથી સર્વ તીર્થોના સંપૂર્ણ ફળની પ્રાપ્તિ થાય।

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श

માર્કંડેયે કહ્યું—શંભુના વચન સાંભળી ષડાનને આદરપૂર્વક પિતાના કમળચરણોને નમસ્કાર કર્યો. પછી ગિરિશસ્રવન્તી નામની નદીના દક્ષિણ કાંઠે પહોંચી કીશાગ્ર્ય, રામ અને કલશ નામના શિવોના દર્શન કર્યા।

Verse 84

। अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાય-ચિહ્ન છે।