Adhyaya 200

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागा सावित्री वेदमातृका

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— તેના તરત પછી, હે પાર્થ, ઉત્તમ સાવિત્રી-તીર્થ છે; જ્યાં વેદમાતા મહાભાગા સાવિત્રીએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । सावित्री का द्विजश्रेष्ठ कथं वाराध्यते बुधैः । प्रसन्ना वा वरं कं च ददाति कथयस्व मे

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! સાવિત્રી કોણ છે? બુદ્ધિમાન લોકો તેની આરાધના કેવી રીતે કરે છે? પ્રસન્ન થાય ત્યારે તે કયો વર આપે છે? મને કહો।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पद्मा पद्मासनस्थेनाधिष्ठिता पद्मयोगिनी । सावित्रतेजःसदृशी सावित्री तेन चोच्यते

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—તે પદ્મા છે; કમલાસનસ્થ પ્રભુ દ્વારા અધિષ્ઠિતા, પદ્મયોગિની-શક્તિસ્વરૂપા। સવિતૃના તેજ સમાન હોવાથી તેને ‘સાવિત્રી’ કહે છે।

Verse 4

पद्मानना पद्मवर्णा पद्मपत्रनिभेक्षणा । ध्यातव्या ब्राह्मणैर्नित्यं क्षत्रवैश्यैर्यथाविधि

કમલમુખી, કમલવર્ણા, કમલપત્ર સમાન નેત્રોવાળી—તેનું બ્રાહ્મણોએ નિત્ય ધ્યાન કરવું જોઈએ; ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોએ પણ વિધાન મુજબ કરવું।

Verse 5

ब्रह्महत्याभयात्सा हि न तु शूद्रैः कदाचन । उच्चारणाद्धारणाद्वा नरके पतति ध्रुवम्

બ્રહ્મહત્યાના ભયથી તે (મંત્ર/વિધિ) શૂદ્રોએ ક્યારેય ગ્રહણ કરવો નહીં; તેનો ઉચ્ચાર કે ધારણ માત્રથી મનુષ્ય નિશ્ચયે નરકમાં પડે છે।

Verse 6

वेदोच्चारणमात्रेण क्षत्रियैर्धर्मपालकैः । जिह्वाछेदोऽस्य कर्तव्यः शूद्रस्येति विनिश्चयः

શૂદ્ર માત્ર વેદનું ઉચ્ચારણ કરે તો પણ, ધર્મપાલક ક્ષત્રિયોએ તેની જીભ કાપવી જોઈએ—એવો અહીં નિશ્ચય જણાવાયો છે।

Verse 7

बाला बालेन्दुसदृशी रक्तवस्त्रानुलेपना । उषःकाले तु ध्यातव्या सन्ध्या सन्धान उत्तमे

ઉષઃકાળે સંધ્યાનું ધ્યાન એક બાલિકા રૂપે કરવું—કોમળ ચંદ્ર સમી, લાલ વસ્ત્રો અને અનુલેપનથી શોભિત; આ સંધ્યા-આચરણનો ઉત્તમ વિધાન છે।

Verse 8

उत्तुङ्गपीवरकुचा सुमुखी शुभदर्शना । सर्वाभरणसम्पन्ना श्वेतमाल्यानुलेपना

તેણાં ઊંચાં અને ભરાવદાર સ્તન, સુમુખી અને શુભ દર્શન છે. સર્વ આભૂષણોથી સમ્પન્ન, શ્વેત માળા અને અનુલેપનથી શોભિત છે।

Verse 9

श्वेतवस्त्रपरिच्छन्ना श्वेतयज्ञोपवीतिनी । मध्याह्नसन्ध्या ध्यातव्या तरुणा भुक्तिमुक्तिदा

શ્વેત વસ્ત્રોથી આવૃત, શ્વેત યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનારિ—મધ્યાહ્ન સંધ્યાનું ધ્યાન યુવતી રૂપે કરવું; તે ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે।

Verse 10

प्रदोषे तु पुनः पार्थ श्वेता पाण्डुरमूर्धजा । सुमृता तु दुर्गकान्तारे मातृवत्परिरक्षति

હે પાર્થ! પ્રદોષકાળે તે ફરી શ્વેતવર્ણી, પાંડુર કેશવાળી હોય છે. તેનું સુસ્મરણ કરવાથી તે દુર્ગમ અરણ્યમાં પણ માતા સમ રક્ષા કરે છે।

Verse 11

विशेषेण तु राजेन्द्र सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । स्नात्वाचम्य विधानेन मनोवाक्कायकर्मभिः

વિશેષ કરીને, હે રાજેન્દ્ર! પરમ ઉત્તમ સાવિત્રી-તીર્થમાં—ત્યાં સ્નાન કરીને અને વિધાન મુજબ આચમન કરીને, મન-વાણી-કાયાના કર્મોથી (પોતાને) શુદ્ધ કરવો।

Verse 12

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् सप्तजन्मार्जितान्बहून् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण प्रोक्षयेदात्मनस्तनुम्

પ્રાણાયામોથી સાત જન્મોમાં સંચિત અનેક દોષોને દહન કરવાં જોઈએ. અને ‘આપો હિ ષ્ઠા…’ મંત્રથી પોતાના દેહ પર જળ પ્રોક્ષણ કરીને શુદ્ધિ કરવી.

Verse 13

नवषट्च तथा तिस्रस्तत्र तीर्थे नृपोत्तम । आपोहिष्ठेति त्रिरावृत्य प्रतिग्राहैर्न लिप्यते

હે નૃપોત્તમ! તે તીર્થમાં નવ, છ અને ત્રણ—આ ગણતરી પ્રમાણે આચરણ કરવું. ‘આપો હિ ષ્ઠા…’ મંત્ર ત્રણવાર જપવાથી પ્રતિગ્રહનો દોષ લાગતો નથી.

Verse 14

अघमर्षणं त्र्यृचं तोयं यथावेदमथापि वा । उपपापैर्न लिप्येत पद्मपत्रमिवाम्भसा

વેદવિધિ પ્રમાણે ત્રણ ઋચોથી અઘમર્ષણ કરવું—અથવા માત્ર જળથી પણ કરવું—તો ઉપપાપો લિપ્ત નથી કરતા; જેમ કમળપત્ર જળથી ભીંજાતું નથી.

Verse 15

त्र्यापं हि कुरुते विप्र उल्लेखत्रयमाचरेत् । चतुर्थं कारयेद्यस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

વિપ્રે ત્રિવિધ જળકર્મ કરવું અને ત્રિવિધ ‘ઉલ્લેખ’ આચરવું. જે તેને ચોથી વાર કરે, તે બ્રહ્મહત્યાનો પાપ પણ દૂર કરે છે.

Verse 16

द्रुपदाख्यश्च यो मन्त्रो वेदे वाजसनेयके । अन्तर्जले सकृज्जप्तः सर्वपापक्षयंकरः

વાજસનેયી વેદમાં ‘દ્રુપદ’ નામે પ્રસિદ્ધ જે મંત્ર છે, તે જળમાં ઊભા રહી એકવાર જપ્યો પણ સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે છે.

Verse 17

उदुत्यमिति मन्त्रेण पूजयित्वा दिवाकरम् । गायत्रीं च जपेद्देवीं पवित्रां वेदमातरम्

‘ઉદુ ત્યમ્…’ મંત્રથી સૂર્યદેવની પૂજા કરીને, પછી પવિત્રા વેદમાતા દેવી ગાયત્રીનો જપ કરવો જોઈએ।

Verse 18

गायत्रीं तु जपेद्देवीं यः सन्ध्यानन्तरं द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

સંધ્યા વિધિ પછી જે દ્વિજ દેવી ગાયત્રીનો જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 19

दशभिर्जन्मभिर्लब्धं शतेन तु पुराकृतम् । त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषम्

દસ જન્મોના સંચિત પાપ, સો કાળ-માપ પૂર્વે કરેલા પાપ, અને ત્રણ યુગ સુધી વ્યાપેલા પાપ પણ—ગાયત્રી સહસ્ર જપથી નાશ કરે છે।

Verse 20

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

ગાયત્રીનું માત્ર સાર જાણતો પણ સંયમી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે; પરંતુ અસંયમી ચતુર્વેદી—જે કંઈ પણ ખાય અને જે કંઈ પણ વેચે—શ્રેષ્ઠ નથી।

Verse 21

सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते किंचिन्न तस्य फलभाग्भवेत्

જે સંધ્યા વિધિથી રહિત છે તે સદા અશુચિ અને સર્વ કર્મોમાં અનર્હ છે; તે બીજું કંઈ કરે તોય તેનું ફળભાગી થતો નથી।

Verse 22

सन्ध्यां नोपासते यस्तु ब्राह्मणो मन्दबुद्धिमान् । स जीवन्नेव शूद्रः स्यान्मृतः श्वा सम्प्रजायते

જે મંદબુદ્ધિ બ્રાહ્મણ સંધ્યા-ઉપાસના કરતો નથી, તે જીવતાં જ શૂદ્રત્વને પામે છે; અને મૃત્યુ પછી કૂતરાની યોનિમાં જન્મે છે એમ કહેવાય છે।

Verse 23

सावित्रीतीर्थमासाद्य सावित्रीं यो जपेद्द्विजः । त्रैविद्यं तु फलं तस्य जायते नात्र संशयः

સાવિત્રી-તીર્થને પામી જે દ્વિજ સાવિત્રી (ગાયત્રી)નો જપ કરે છે, તેને ત્રૈવિદ્યનું ફળ નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 24

पित्ःनुद्दिश्य यः स्नात्वा पिण्डनिर्वपणं नृप । कुरुते द्वादशाब्दानि तृप्यन्ति तत्पितामहाः

હે રાજન, જે અહીં સ્નાન કરીને પિતૃઓના નિમિત્તે પિંડ-નિવાપણ કરે છે, તે જો બાર વર્ષ સુધી એમ કરે તો તેના પિતામહાદિ પિતૃગણ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે।

Verse 25

सावित्रीतीर्थमासाद्य यः कुर्यात्प्राणसंक्षयम् । ब्रह्मलोकं वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

જે સાવિત્રી-તીર્થને પામી ત્યાં જ પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે આભૂતસમ્પ્લવ પ્રલય સુધી બ્રહ્મલોકમાં વસે છે।

Verse 26

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । चतुर्वेदो द्विजो राजञ्जायते विमले कुले

જ્યારે તે (દિવ્ય) સમય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તે અહીં માનવત્વને પામી, હે રાજન, નિર્મળ કુળમાં ચતુર્વેદજ્ઞ દ્વિજ તરીકે જન્મે છે।

Verse 27

धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ, પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત, વ્યાધિ અને શોકથી મુક્ત થઈ, તે સો શરદઋતુઓ સુધી (દીર્ઘ આયુષ્ય) જીવે છે।

Verse 200

अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-સમાપ્તિ સૂચક)।