Adhyaya 186

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम् । गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ, ઉત્તમ કનખલ તીર્થમાં જવું જોઈએ; જે ગરુડના તપથી પવિત્ર થયું છે; ત્યાં મહેશ્વરની પૂજા કરીને…

Verse 2

दिव्यं वर्षशतं यावज्जातमात्रेण भारत । तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना

હે ભારત! જન્મમાત્રથી જ સો દિવ્ય વર્ષો સુધી તપ અને જપથી કૃશ થયો, અને દેવ શંભુ (શિવ)એ તેને દર્શન આપ્યાં।

Verse 3

ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम् । उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम्

પછી પ્રસન્ન મહાદેવે મનોજવ વૈનતેયને વિનતાનો આનંદ વધારનાર પરમ વચન કહ્યાં।

Verse 4

प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेचर

હે મહાભાગ, હે સુવ્રત! હું તારા પર પ્રસન્ન છું—વર માગ. હે ખેચર, ત્રણે લોકમાં જે દુર્લભ છે તે પણ હું તને આપું છું।

Verse 5

गरुड उवाच । इच्छामि वाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर । प्रसन्ने त्वयि मे सर्वं भवत्विति मतिर्मम

ગરુડ બોલ્યો—હે સુરેશ્વર! મને વિષ્ણુનું વાહનત્વ અને દ્વિજોમાં ઇન્દ્રત્વ (શ્રેષ્ઠતા) જોઈએ. તમે પ્રસન્ન હો તો મારું સર્વ સિદ્ધ થાય—એ જ મારી દૃઢ મતિ છે।

Verse 6

श्रीमहेश उवाच । दुर्लभः प्राणिनां तात यो वरः प्रार्थितोऽनघ । देवदेवस्य वाहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्लभम्

શ્રીમહેશ બોલ્યા—વત્સ, હે અનઘ! પ્રાણીઓ માટે તું માગેલો આ વર દુર્લભ છે. દેવાધિદેવનું વાહનત્વ અને દ્વિજેન્દ્રત્વ—અતિ સുദુર્લભ છે।

Verse 7

नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । त्वया स कथमूह्येत देवदेवो जगद्गुरुः

નારાયણના ઉદરમાં જ ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર ત્રૈલોક્ય સ્થિત છે. તો દેવોના દેવ, જગદ્‌ગુરુને તું કેવી રીતે વહન કરી શકીશ?

Verse 8

तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे । कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्लभम्

એમણે જ ચલ-અચલ સહિત ત્રૈલોક્યમાં ઇન્દ્રને સ્થાપિત કર્યો છે. તો બીજાને ઇન્દ્રત્વ કેવી રીતે મળે? એ પદ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 9

तथापि मम वाक्येन वाहनं त्वं भविष्यसि । शङ्खचक्रगदापाणेर्वहतोऽपि जगत्त्रयम्

તથાપિ મારા વચનથી તું વાહન બનશે—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર તેમના માટે, જે સ્વયં ત્રિજગતને પણ ધારણ કરે છે.

Verse 10

इन्द्रस्त्वं पक्षिणां मध्ये भविष्यसि न संशयः । इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गतो हरः

પક્ષીઓમાં તું ઇન્દ્ર બનશે—એમાં શંકા નથી. એમ વર આપી હર (શિવ) અંતર્ધાન થયા.

Verse 11

ततो गते महादेवे ह्युरुणस्यानुजो नृप । आराधयामास तदा चामुण्डां मुण्डमण्डिताम्

મહાદેવ ગયા પછી, હે નૃપ, અરુણના અનુજે ત્યારે મુંડોથી મંડિત ચામુંડાની આરાધના શરૂ કરી.

Verse 12

श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम् । योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासवप्रियाम्

તેણે શ્મશાનવાસિની દેવીને—અनेक ભૂતગણોથી સમન્વિત, યોગમાં સિદ્ધ યોગિનીને, અને વસાં, માંસ તથા આસવ (મદિરા) પ્રિય એવીને—પૂજી.

Verse 13

ध्यातमात्रा तु तेनैव प्रत्यक्षा ह्यभवत्तदा । जालंधरे च या सिद्धिः कौलीने उड्डिशे परे

તેના માત્ર ધ્યાનથી જ તે તત્ક્ષણે પ્રત્યક્ષ થઈ. જાલંધરમાં પ્રસિદ્ધ જે સિદ્ધિ—કૌલ પરંપરામાં, પરમ ઉડ્ડિશમાં—એ જ ત્યારે પ્રગટ/સક્રિય થઈ.

Verse 14

समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता । चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता

તે ભૃગુક્ષેત્રમાં—અર્થાત્ સિદ્ધક્ષેત્રમાં—પોતાની પૂર્ણ શક્તિ સાથે સ્થિત છે. એ જ દેવી ચામુંડા ત્યાં સિદ્ધક્ષેત્રમાં દૃઢપણે વિરાજે છે.

Verse 15

संस्तुता ऋषिभिर्देवैर्योगक्षेमार्थसिद्धये । विनतानन्दजननस्तत्र तां योगिनीं नृप । भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वैदिकलौकिकैः

યોગક્ષેમસિદ્ધિ માટે ઋષિઓ અને દેવો જેમની સ્તુતિ કરે છે, તે યોગિનીને—હે નૃપ—વિનતાનો આનંદદાયક પુત્ર ગરુડે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક વૈદિક તથા લોકપ્રચલિત સ્તોત્રોથી પ્રસન્ન કરી.

Verse 16

गरुड उवाच । ॐ या सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपद्मासनस्था भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता । शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा

ગરુડ બોલ્યા—ॐ। જેની કાંઠ ભૂખથી સુકાઈ ગઈ છે, જેનું મુખ નવરક્તથી રંજિત છે, જે પ્રેત-પદ્માસન પર આસિન્ન છે; ભૂતગણોના ટોળાં-ટોળાં વચ્ચે પિતૃવનમાં નિવાસ કરી શૂલહસ્તે ક્રીડા કરે છે; શસ્ત્રોથી હત થયેલા વીરવ્રજના રક્તથી ટપકતી મુંડમાળાને ઉત્તરીયરૂપે ધારણ કરનારી—એ દેવી, શ્રીવીરમાતા, નિર્મળ ચંદ્ર સમ દીપ્ત ચર્મમુંડા તમારું રક્ષણ કરે.

Verse 17

या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानां मुञ्चज्ज्वालाकलापैर्दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम् । या सा दोर्दण्डचण्डैर्डमरुरणरणाटोपटंकारघण्टैः कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर्वल्गते भूतमाता । क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खवरतरनरवरैः क्षोदति प्रेतमांसं मुञ्चन्ती चाट्टहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा

ભૂખથી ક્ષીણ કણ્ઠવાળી, વિકૃત અને ભયંકર રૂપે દુષ્કૃત્યોને ત્રાસ આપનારી, જ્વાળાગુચ્છ સમ દાંતોથી પ્રેતમાંસ ભક્ષણ કરનારી. પ્રચંડ ભુજાઓ સાથે ડમરુ-ઘંટના ટંકાર અને પ્રલયવાતથી આઘાત પામેલા કઠોર પટહોના ઘોષમાં ભૂતમાતા વિહરે છે. ભૂખથી શોષાયેલ ઉદરવાળી, અતિ ભયંકર નરગણો સાથે પ્રેતમાંસ ચકનાચૂર કરતી, અট্টહાસ છોડતી અને ઘુરઘુર ધ્વનિ કરતી—એ ચર્મમુંડા તમારું રક્ષણ કરે.

Verse 18

या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शूलहस्ता चामुण्डा मुण्डघाता रणरणितरणझल्लरीनादरम्या । त्रैलोक्यं त्रासयन्ति ककहकहकहैर्घोररावैरनेकैर्नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा

નીચું પડેલું ઉદરરૂપ ધરાવનારી, ભવભયને ત્રાસ આપનારી, શૂલહસ્તા; ચામુંડા, મુંડઘાતિની, રણઝલ્લરીના નાદમાં રમણ કરનારી. ‘કકહકહકહ’ જેવા અનેક ઘોર નાદોથી ત્રિલોકને ભયભીત કરનારી, માતૃગણોમાં નૃત્ય કરનારી, પિતૃવનમાં નિવાસ કરનારી—એ ચર્મમુંડા તમારું રક્ષણ કરે.

Verse 19

या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेन महोज्ज्वला । कनकप्रसवे लीना पातु मां कनकेश्वरी

જે પોતાની અંશશક્તિથી મહાપ્રભાસ્વી બની સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કરે છે, અને કનકપ્રસવમાં લીન/પ્રગટ છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 20

हिमाद्रिसम्भवा देवी दयादर्शितविग्रहा । शिवप्रिया शिवे सक्ता पातु मां कनकेश्वरी

હિમાદ્રિમાંથી ઉત્પન્ન દેવી, દયાથી પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવનારી; શિવપ્રિયા અને શિવમાં આસક્ત—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 21

अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया । रथाङ्गपाणिना पद्मा पातु मां कनकेश्वरी

જે અનાદિ છે અને જગતની આદિકારણ છે; રત્નગર્ભા, વસુ(સમૃદ્ધિ)પ્રિયા; ચક્રધારી (વિષ્ણુ) સાથે સંબદ્ધ પદ્મા—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 22

सावित्री या च गायत्री मृडानी वागथेन्दिरा । स्मर्त्ःणां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी

જે સાવિત્રી તથા ગાયત્રી, મૃડાની, વાણી અને અર્થની અધિષ્ઠાત્રી તથા ઇન્દિરા છે; જે સ્મરણ કરનારને સુખ આપે છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે।

Verse 23

सौम्यासौम्यैः सदा रूपैः सृजत्यवति या जगत् । परा शक्तिः परा बुद्धिः पातु मां कनकेश्वरी

જે સદા સૌમ્ય તથા અસૌમ્ય રૂપોથી જગતની સૃષ્ટિ અને રક્ષા કરે છે; જે પરા શક્તિ અને પરા બુદ્ધિ છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે।

Verse 24

ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्तिः परा तु या । जगन्माया जगद्धात्री पातु मां कनकेश्वरी

બ્રહ્માના સર્ગસમયે જે પ્રકટ કરવાની પરમ સૃજ્યશક્તિ છે; જે જગન્માયા અને જગદ્ધાત્રી—જગતને ધારણ કરનારી માતા—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે।

Verse 25

विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्तिः परिपालिका । मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी

વિશ્વના પાલનમાં વિષ્ણુની જે પરિપાલિકા શક્તિ છે; જે મદનને પણ ઉન્મત્ત કરનાર મુખ્ય ઊર્જા છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે।

Verse 26

विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता । रौद्री शक्तिः शिवानन्ता पातु मां कनकेश्वरी

વિશ્વપ્રલય સમયે રુદ્રને આશ્રય કરીને જે મુખ્યરૂપે સ્થિત રહે છે; જે રૌદ્રી શક્તિ, શિવમયી અને અનંત છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે।

Verse 27

कैलाससानुसंरूढ कनकप्रसवेशया । भस्मकाभिहृता पूर्वं पातु मां कनकेश्वरी

જે કૈલાસની ઢાળ પર આરુઢ થઈ ‘કનક-પ્રસવ’ સ્થાને નિવાસ કરતી હતી, અને જે પૂર્વકાળે ભસ્મક દ્વારા અપહૃત થઈ હતી—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 28

पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम् । अबला त्वेकभावा च पातु मां कनकेश्वरी

જે પતિના પ્રભાવ-મહિમાની ઇચ્છા રાખે છે, અને પતિ વિના ભયથી કંપે છે; બહારથી ‘અબલા’ જણાય છતાં ભક્તિમાં એકનિષ્ઠ—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 29

विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या । आ ब्रह्मस्तम्बजननी पातु मां कनकेश्वरी

જે વિશ્વના સંરક્ષણમાં તત્પર છે, જેને કનકે રક્ષી હતી, અને જે બ્રહ્માથી લઈને તૃણના તણખા સુધી સર્વની જનની છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 30

ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः शक्त्या शरीरग्रहणं यया । प्रापिताः प्रथमा शक्तिः पातु मां कनकेश्वरी

જેનાં શક્તિથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર દેહધારણ પ્રાપ્ત કરે છે; જે આદ્ય, પ્રથમ શક્તિ છે—એ કનકેશ્વરી મારી રક્ષા કરે.

Verse 31

श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम् । प्रसन्ना संमुखी भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

ગરુડ દ્વારા કહેલ દેવીના ચતુર્વિધ વર્ણનને સાંભળી દેવી પ્રસન્ન થઈ; સામે વળી તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 32

श्रीचामुण्डोवाच । प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम् । ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि रोचते

શ્રી ચામુંડા બોલ્યાં—હે મહાસત્ત્વ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. ઇચ્છિત વર માગ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તારા મનને જે ગમે તે હું તને આપું છું.

Verse 33

गरुड उवाच । अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः । तव प्रसादाच्चैवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्

ગરુડ બોલ્યો—તમારા પ્રસાદથી હું અજર અને અમર થાઉં, દેવો તથા અસુરો દ્વારા અપ્રધર્ષ્ય રહું; અને તમારી કૃપાથી અન્ય સૌ દ્વારા પણ અજય બની રહું.

Verse 34

त्वया चात्र सदा देवि स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ मार्कण्डेय उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता

અને હે દેવી, આ તીર્થના સાન્નિધ્યમાં તારે અહીં સદા નિવાસ કરવો. માર્કંડેય બોલ્યા—“એવું જ થશે” એમ કહી, દેવોએ સ્તુતિ કરેલી દેવી (તેને સ્વીકારી).

Verse 35

जगामाकाशमाविश्य भूतसङ्घसमन्विता । यदा लक्ष्म्या नृपश्रेष्ठ स्थापितं पुरमुत्तमम्

તે ભૂતસંઘ સાથે આકાશમાં પ્રવેશ કરીને પ્રસ્થાન કરી ગઈ. પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જ્યારે લક્ષ્મીએ તે ઉત્તમ નગર સ્થાપિત કર્યું, (વૃત્તાંત આગળ વધ્યો).

Verse 36

अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम् लक्ष्मीरुवाच । रक्षणाय मया देवि योगक्षेमार्थसिद्धये

ત્યારે દેવીની અનુમતિ લઈને જે તૈયાર કરાયું હતું તે બધું તેમને સમર્પિત કરાયું. લક્ષ્મી બોલ્યાં—હે દેવી, રક્ષણ માટે અને યોગ-ક્ષેમની સિદ્ધિ માટે મેં આ કર્યું છે.

Verse 37

मातृवत्प्रतिपाल्यं ते सदा देवि पुरं मम । गरुडोऽपि ततः स्नात्वा सम्पूज्य कनकेश्वरीम्

હે દેવી, તું સદા માતા સમે મારા નગરનું પાલન અને રક્ષણ કર. ત્યારબાદ ગરુડ પણ ત્યાં સ્નાન કરીને કનકેશ્વરીની પૂર્ણ ભક્તિથી પૂજા કરી.

Verse 38

तीर्थं तत्रैव संस्थाप्य जगामाकाशमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः

ત્યાં જ તેણે તીર્થની સ્થાપના કરીને ઉત્તમ આકાશલોકમાં ગમન કર્યું. અને જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓની પૂજા કરે…

Verse 39

सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते । गन्धपुष्पादिभिर्यस्तु पूजयेत्कनकेश्वरम्

તે સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને જે ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા કનકેશ્વરને પૂજે…

Verse 40

तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीठेषु जायते । मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः । स गच्छेन्नात्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः

તેના માટે યોગપીઠોમાં યોગૈશ્વર્ય-સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે. અને મૃત્યુ સમયે ‘જય’ વગેરે મંગલધ્વનિઓ વચ્ચે તે યોગેશ્વરના લોકમાં જાય છે—એમાં શંકા નથી—યોગિનીગણ સાથે.

Verse 186

अध्याय

અધ્યાય — ગ્રંથમાં અધ્યાય-વિભાગ દર્શાવતો સૂચક શબ્દ.