Adhyaya 154
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા પ્રસિદ્ધ ‘કલકલેશ્વર’ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે; તેને સ્વયં દેવ દ્વારા નિર્મિત (સ્વયં દેવેન નિર્મિતમ્) ગણાવવામાં આવ્યું છે. અંધકનો વધ કર્યા પછી મહાદેવને દેવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગો શંખ, તૂર્ય, મૃદંગ, પણવ, વીણા, વેણુના નાદ સાથે તથા સામ, યજુઃ, છંદ, ઋચાના ઘોષથી સ્તુતિ-પૂજા કરીને સન્માન આપે છે—આ શૈવ કથાપ્રસંગ અહીં વર્ણિત છે. પ્રમથો અને વંદીજનોના કલકલ ધ્વનિ વચ્ચે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયું હોવાથી ‘કલકલેશ્વર’ નામની વ્યुत્પત્તિ જણાવાય છે. આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને કલકલેશ્વરનું દર્શન કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ કરતાં પણ વધુ પુણ્ય મળે છે—એવો વિધાન છે. ફલશ્રુતિમાં પાપશુદ્ધિ, દિવ્ય વિમાનમાં સ્વર્ગારોહણ, અપ્સરાઓની પ્રશંસા, સ્વર્ગીય ભોગ અને અંતે શુદ્ધ વંશમાં દીર્ઘાયુ, આરોગ્યવાન, વિદ્વાન બ્રાહ્મણરૂપે પુનર્જન્મનું વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कलकलेश्वरम् । विख्यातं सर्वलोकेषु स्वयं देवेन निर्मितम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ‘કલકલેશ્વર’ નામનું તીર્થ છે; તે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે અને સ્વયં દેવ દ્વારા નિર્મિત છે।
Verse 2
अन्धकं समरे हत्वा देवदेवो महेश्वरः । सहितो देवगन्धर्वैः किन्नरैश्च महोरगैः
સમરમાં અંધકનો વધ કરીને દેવોના દેવ મહેશ્વર દેવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહોરગો (નાગો) સહિત ત્યાં આવ્યા।
Verse 3
शङ्खतूर्यनिनादैश्च मृदङ्गपणवादिभिः । वीणावेणुरवैश्चान्यैः स्तुतिभिः पुष्कलादिभिः
શંખ-તૂર્યના નાદ, મૃદંગ-પણવ આદિ વાદ્યોના ઘોષ, વીણા-વેણુના સ્વરો અને પ્રચુર સ્તુતિઓ સાથે।
Verse 4
गायन्ति सामानि यजूंषि चान्ये छन्दांसि चान्ये ऋचमुद्गिरन्ति । स्तोत्रैरनेकैरपरे गृणन्ति महेश्वरं तत्र महानुभावाः
ત્યાં મહાનુભાવોમાંથી કેટલાક સામગાન ગાય છે, કેટલાક યજુર્મંત્રોનું પાઠ કરે છે; કેટલાક છંદો ઉચ્ચારી ઋક્સૂક્તો બોલે છે; અને અન્ય ઘણા સ્તોત્રોથી મહેશ્વરની સ્તુતિ કરે છે।
Verse 5
प्रमथानां निनादेन कल्कलेन च बन्दिनाम् । यस्मात्प्रतिष्ठितं लिङ्गं तस्माज्जातं तदाख्यया
પ્રમથોના નિનાદ અને બંદીઓના કલકલ ધ્વનિ વચ્ચે જે કારણે લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયું, તેથી તે જ નામથી (કલકલેશ્વર) પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 6
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षेत्कलकलेश्वरम् । वाजपेयात्परं पुण्यं स लभेन्मानवो भुवि
જે મનુષ્ય તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને કલકલેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે આ લોકમાં રહેતાં વાજપેય યજ્ઞથી પણ પરમ પુણ્ય મેળવે છે।
Verse 7
तेन पुण्येन पूतात्मा प्राणत्यागाद्दिवं व्रजेत् । आरूढः परमं यानं गीयमानोऽप्सरोगणैः
તે પુણ્યથી પવિત્ર થયેલો આત્મા પ્રાણત્યાગ સમયે સ્વર્ગે જાય છે; પરમ દિવ્ય વિમાન પર આરુઢ થઈ અપ્સરાગણોના ગાનથી સ્તુત થાય છે।
Verse 8
उपभुज्य महाभोगान्कालेन महता ततः । मर्त्यलोके महात्मासौ जायते विमले कुले
દીર્ઘ સમય સુધી મહાભોગો ભોગવીને, તે મહાત્મા પછી મર્ત્યલોકમાં નિર્મળ અને કુલીન કુળમાં જન્મ લે છે।
Verse 9
ब्राह्मणः सुभगो लोके वेदवेदाङ्गपारगः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्
તે લોકમાં સుభાગ્યશાળી બ્રાહ્મણ બને છે, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત; વ્યાધિ અને શોકથી મુક્ત રહી સો શરદો સુધી જીવે છે।
Verse 154
। अध्याय
“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-શીર્ષક/સમાપ્તિ દર્શાવતો અંશ છે।