Adhyaya 211

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकस्य देवदेवेन यत्कृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि नर्मदातटवासिनाम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા: દેવાધિદેવે નર્મદા તટના નિવાસીઓ માટે જે આશ્ચર્યજનક કાર્ય કર્યું છે, તે હું તને વિસ્તારપૂર્વક કહીશ.

Verse 2

द्विजान् सुकृत्पणान् देवः कुष्ठी भूत्वा ययाच ह । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्ते रक्तगन्धानुलेपनः

ભગવાને કોઢિયાનું રૂપ ધારણ કરીને પુણ્યશાળી વણિક બ્રાહ્મણો પાસે ભિક્ષા માંગી. શ્રાદ્ધનો સમય થતાં તેઓ લાલ ચંદનનો લેપ લગાવીને ત્યાં આવ્યા.

Verse 3

स्रवद्बुद्बुदगात्रस्तु मक्षिकाकृमिसंवृतः । दुश्चर्मा दुर्मुखो गन्धी प्रस्खलंश्च पदे पदे

તેમના શરીરે ફોલ્લાઓમાંથી રસી ઝરતી હતી, માખીઓ અને કીડાઓથી ઘેરાયેલા હતા. તેમની ચામડી ખરાબ હતી, ચહેરો બિહામણો હતો, દુર્ગંધ આવતી હતી અને તેઓ ડગલે ને પગલે લથડતા હતા.

Verse 4

ब्राह्मणावसथं गत्वा स्खलन्द्वारेऽब्रवीदिदम् । भोभो गृहपते त्वद्य ब्राह्मणैः सह भोजनम्

બ્રાહ્મણોના નિવાસસ્થાને જઈને, દરવાજે લથડતા તેમણે કહ્યું: 'હે ગૃહપતિ, આજે હું બ્રાહ્મણોની સાથે ભોજન કરવા ઈચ્છું છું.'

Verse 5

त्वद्गृहे कर्तुमिच्छामि ह्येभिः सह सुसंस्कृतम् । ततस्तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा यजमानसमन्विताः

હું આ લોકો સાથે તારા ઘરમાં સુસંસ્કૃત ભોજન કરવા ઇચ્છું છું. પછી તે બ્રાહ્મણને જોઈ યજમાનભાવથી યુક્ત ગૃહસ્થોએ તે મુજબ પ્રતિભાવ આપ્યો.

Verse 6

स्रवन्तं सर्वगात्रेषु धिग्धिगित्येवमब्रुवन् । निर्गच्छस्वाशु दुर्गन्ध गृहाच्छीघ्रं द्विजाधम

તેના સર્વ અંગોમાંથી સ્રવતું જોઈ તેઓ ‘ધિક્ ધિક્’ કહી ઉઠ્યા અને બોલ્યા—‘તુરંત બહાર નીકળી જા, દુર્ગંધવાળા! આ ઘરેથી ઝડપથી ચાલ્યો જા, હે દ્વિજાધમ!’

Verse 7

अभोज्यमेतत्सर्वेषां दर्शनात्तव सत्कृतम् । एवमेव तथेत्युक्त्वा देवदेवो महेश्वरः

આ ભોજન કોઈ માટે પણ ભક્ષ્ય નથી; તારા દર્શનમાત્રથી જ તે પવિત્ર અને સત્કૃત થયું છે. ‘તથાસ્તુ—એવમેવ’ કહી દેવોના દેવ મહેશ્વરે કહ્યું.

Verse 8

जगामाकाशममलं दृश्यमानो द्विजोत्तमैः । गते चादर्शनं देवे स्नात्वाभ्युक्ष्य समन्ततः

તે નિર્મળ આકાશમાં ગયો; શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ તેને જોતા રહ્યા. દેવ અદૃશ્ય થયા પછી તેમણે સ્નાન કરીને ચારે તરફ જળ છાંટી શુદ્ધિ કરી.

Verse 9

भुञ्जतेऽस्म द्विजा राजन्यावत्पात्रे पृथक्पृथक् । यत्रयत्र च पश्यन्ति तत्रतत्र कृमिर्बहुः

હે રાજન, બ્રાહ્મણો અહીં ભોજન કરતા હતા, દરેક પોતપોતાના પાત્રમાં. પરંતુ તેઓ જ્યાં જ્યાં જુએ ત્યાં ત્યાં ઘણાં કીડાં દેખાતા.

Verse 10

दृष्ट्वा विस्मयमापन्नाः सर्वे किमिति चाब्रुवन् । ततः कश्चिदुवाचेदं ब्राह्मणो गुणवानजः

તે જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ “આ શું છે?” એમ બોલ્યા. ત્યારબાદ ગુણવાન વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે આ વચન કહ્યું.

Verse 11

योगीन्द्रः शङ्कया तत्र बहुविप्रसमागमे । योऽत्र पूर्वं समायातः स योगी परमेश्वरः

ત્યાં અનેક વિપ્રોના સમાગમમાં શંકાથી તેણે કહ્યું—“અહીં પહેલાં આવેલો યોગીન્દ્ર એ જ સ્વયં પરમેશ્વર છે.”

Verse 12

तस्येदं क्रीडितं मन्ये भर्त्सितस्य विपाकजम् । फलं भवति नान्यस्य ह्यतिथेः शास्त्रनिश्चयात्

મને લાગે છે કે આ તેની જ લીલા છે—અપમાનિત થવાનો પરિપક્વ વિપાક. કારણ કે શાસ્ત્રનિર્ણય મુજબ આવું ફળ બીજાથી નહીં, માત્ર (રોષિત) અતિથિથી જ થાય છે.

Verse 13

सम्पूज्य परमात्मा वै ह्यतिथिश्च विशेषतः । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत्

નિશ્ચયે પરમાત્મા પૂજ્ય છે—અને વિશેષ કરીને અતિથિ. પરંતુ શ્રાદ્ધકાળે આવેલ અતિથિનું જે સન્માન ન કરે…

Verse 14

पिशाचा राक्षसास्तस्य तद्विलुम्पन्त्यसंशयम् । रूपान्वितं विरूपं वा मलिनं मलिनाम्बरम्

તેનું (પુણ્ય/અર્પણ) પિશાચો અને રાક્ષસો નિઃસંદેહ લૂંટી લે છે—અતિથિ રૂપવાન હોય કે વિરૂપ, સ્વચ્છ હોય કે મલિન વસ્ત્રધારી હોય.

Verse 15

योगीन्द्रं श्वपचं वापि अतिथिं न विचारयेत् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यजमानपुरोगमाः

અતિથિ યોગીન્દ્ર હોય કે શ્વપચ હોય, ભેદભાવ ન કરવો. તેનું વચન સાંભળી યજમાનના આગેવાન સૌ…

Verse 16

ब्राह्मणा द्विजमन्वेष्टुं धाविताः सर्वतोदिशम् । तावत्कथंचित्केनापि गहनं वनमाश्रितः

તે દ્વિજ અતિથિને શોધવા બ્રાહ્મણો સર્વ દિશામાં દોડ્યા. એટલામાં તે કોઈ રીતે ઘન વનમાં આશ્રયે ગયો.

Verse 17

दृष्टो दृष्ट इति प्रोक्तं तेन ते सर्व आगताः । ततः पश्यन्ति तं विप्रं स्थाणुवन्निश्चलं स्थितम्

‘દેખાયો, દેખાયો’ એવી હાક સાંભળી તેઓ બધા ત્યાં આવી પહોંચ્યા. પછી તેમણે તે વિપ્રને થાંભલા સમો નિશ્ચલ ઊભેલો જોયો.

Verse 18

क्रन्दते न चलति स्पन्दते न च पश्यति । जल्पन्ति करुणं केचित्स्तुवन्ति च तथापरे

તે ન રડતો, ન ચાલતો, ન હલતો, ન જોતો. કેટલાકે કરુણ વચન કહ્યાં, અને કેટલાકે સ્તુતિ કરી.

Verse 19

वाग्भिः सततमिष्टाभिः स्तूयमानस्त्रिलोचनः । क्षुधार्दितानां देवेश ब्राह्मणानां विशेषतः । विनष्टमन्नं सर्वेषां पुनः संकर्तुमर्हसि

ઇષ્ટ વચનો વડે સતત સ્તુત થનારા ત્રિનેત્રને તેઓ પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા—હે દેવેશ! ખાસ કરીને ભૂખથી પીડિત બ્રાહ્મણો માટે, સર્વનું નષ્ટ થયેલું અન્ન ફરી પ્રગટ કરો.

Verse 20

श्रुत्वा तु वचनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर । परया कृपया देवः प्रसन्नस्तानुवाच ह

હે યુધિષ્ઠિર! તે બ્રાહ્મણોના વચનો સાંભળી ભગવાન પરમ કૃપાથી પ્રસન્ન થઈ તેમને બોલ્યા.

Verse 21

मया प्रसन्नेन महानुभावास्तदेव वोऽन्नं विहितं सुधेव । भुञ्जन्तु विप्राः सह बन्धुभृत्यैरर्चन्तु नित्यं मम मण्डलं च

હે મહાનુભાવોએ! હું પ્રસન્ન હોવાથી એ જ ઉત્તમ અન્ન તમારાં માટે વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત થયું છે. વિપ્રો બંધુ-ભૃત્યો સાથે ભોજન કરે અને નિત્ય મારા મંડળનું પણ પૂજન કરે.

Verse 22

ततश्चायतनं पार्थ देवदेवस्य शूलिनः । मुण्डिनामेति विख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण गयातीर्थेन तत्समम्

પછી, હે પાર્થ! દેવોના દેવ શૂલિનનું તે પવિત્ર આયતન ‘મુંડિના’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું—શુભ અને સર્વપાપહર. કાર્તિક માસમાં વિશેષ કરીને તેનું ફળ ગયાતીર્થ સમાન ગણાય છે.

Verse 211

अध्यायः

અધ્યાય સમાપ્ત.