Adhyaya 228

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કૃપાનિધે! પરાર્થ તીર્થયાત્રાએ જનારનું પુણ્ય કોને મળે છે અને તેનું ફળ શું? કેટલું પ્રમાણ છે, તે મને સ્પષ્ટ કહો।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

માર્કંડેય બોલ્યા— હે રાજન! સાંભળો; પરાર્થ જનાર વિષે હું કહું છું: તેની યાત્રા વગેરે કર્મોનું ફળ જેમ અને જેટલું શાસ્ત્રે નિર્ધારિત કર્યું છે, તેમ જ વિધાન થાય છે।

Verse 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

હે નૃપ! અહીં તીર્થયાત્રા વગેરેનું આચરણ ઉત્તમ સ્વભાવવાળા પુરુષે કરવું જોઈએ; ધન-લોભ આદિથી દૂષિત અધમ સ્વભાવવાળાએ નહીં. એવા માટે ક્યાંય તીર્થસેવા યોગ્ય નથી।

Verse 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

હે મહારાજ, વિદ્વાન પુરુષે સ્વયં ધર્મકર્મ આચરવું—શરીરશક્તિ અનુસાર; અથવા યોગ્ય ઉપાયોથી તેનું કાર્યસાધન કરાવવું.

Verse 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर्गोत्रसम्भवैः

સામાન્ય રીતે ધર્મકર્મ મોટેભાગે સમવર્ણ વ્યક્તિ દ્વારા જ કરાવવું; અથવા પુત્ર-પૌત્રાદિ દ્વારા, તેમજ એ જ ગોત્રમાં જન્મેલા સગાંઓ દ્વારા પણ કરાવી શકાય.

Verse 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

હે યુધિષ્ઠિર, વિદ્વાનો કહે છે કે વિધિ પ્રમાણે કરાયેલું ધર્મકર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે; તેથી તે યોગ્ય લોકો દ્વારા જ કરાવવું—ન અતિ-ઉચ્ચ દ્વારા, ન અયોગ્ય દ્વારા પણ।

Verse 7

अधमेन कृतं सम्यङ्न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

મારા મત મુજબ અયોગ્ય દ્વારા કરાયેલું કાર્ય સમ્યક રીતે સિદ્ધ થતું નથી; અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ પણ જો નીચ હેતુ માટે કરે, તો દુર્ગતિને પામી શકે છે।

Verse 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

શૂદ્રને મતિ/ઉપદેશ ન આપવો; તેને ઉચ્છિષ્ટ ન આપવું, હવિષરૂપે તૈયાર કરેલું અર્પણ પણ ન આપવું; તેને ધર્મનો ઉપદેશ ન કરવો, અને તેના માટે વ્રત પણ ન નિર્ધારવું.

Verse 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

જપ, તપ, તીર્થયાત્રા, પ્રવ્રજ્યા, મંત્રસાધન, દેવતારાધન અને દીક્ષા—આ સ્ત્રીઓ તથા શૂદ્રો માટે પતનનાં છ કારણો કહેવાય છે.

Verse 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्यादनुज्ञया

પતિવ્રતા સ્ત્રી સ્વઇચ્છાથી વર્તે તો દોષમાં પડે છે; પરંતુ વિધવા સર્વ આચાર કરી શકે. પતિ હાજર હોય ત્યારે તેની અનુમતિથી જ બધું કરવું.

Verse 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

જો કોઈ પરહિત માટે તીર્થમાં જાય તો ફળનો માત્ર સોળમો અંશ મળે છે. અને માત્ર સંગવશાત્ ગયેલાને તીર્થફળ અડધું કહેવાયું છે.

Verse 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

અનુસંગવશ તીર્થમાં સ્નાન કરનારને માત્ર સ્નાનફળ જ મળે છે; શાસ્ત્રોક્ત પાપહર પૂર્ણ યાત્રાફળ મળતું નથી, એમ જાણકારો કહે છે.

Verse 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

પિતાના હિત માટે, પિતૃવ્યના હિત માટે, માતા તથા માતામહના હિત માટે; તેમજ મામા, ભાઈ, શ્વશુર અને પુત્રના હિત માટે પણ (આ તીર્થકર્મ કરી શકાય).

Verse 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

પોષક વગેરે માટે પણ, માતામહી માટે, તેમજ ગુરુ માટે; પોતાની બહેન, માતૃસ્વસા (માસી), પિતૃસ્વસા (ફોઈ), અને આચાર્ય તથા અધ્યાપક માટે પણ—તીર્થકર્મ અર્પણ કરી શકાય છે.

Verse 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

આવા વગેરે હેતુઓ માટે જે પુરુષ તીર્થસ્નાન કરે છે, તે પોતે પુણ્યફળનો આઠમો ભાગ પામે છે; પરંતુ જે સીધા માતા-પિતાના માટે કરે છે, તે ચોથો ભાગ મેળવે છે.

Verse 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

મનીષીઓ કહે છે કે પતિ‑પત્ની પરસ્પર એકબીજાના પુણ્યફળનો અડધો ભાગ પામે છે. બહેનનો પુત્ર, શિષ્ય, ભ્રાતૃવ્ય (એક જ વંશરેખાનો કૂટુંબી), અને પુત્ર પણ તે પુણ્યમાં અંશ પામે છે—સંબંધ અનુસાર છઠ્ઠો, ત્રીજો, પાંચમો અથવા ચોથો ભાગ.

Verse 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

હે પાર્થ, પરંપરાક્રમથી જે આવ્યું છે તે મેં તને કહી દીધું. જ્ઞાતિવર્ગનું કર્તવ્ય છે કે પરહિતાર્થે પણ ધર્મસાધન કરવું.

Verse 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

વર્ષાઋતુના સંયોગે સર્વ નદીઓ ‘રજસ્વલા’ (અશુદ્ધ) માનવામાં આવે છે—સરಸ್ವતી, ગંગા, નર્મદા અને યમુના નદીને છોડીને.