Adhyaya 2
બીજા અધ્યાયમાં સૂતજી નર્મદા-તીર્થોના વિશાળ માહાત્મ્યનો આરંભ કરે છે અને કહે છે કે તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું અતિ દુષ્કર છે. પછી તેઓ એક પૂર્વપ્રસંગ યાદ કરાવે છે—મહાયજ્ઞના મંડપમાં રાજા જનમેજય, દ્યુતપરાજય પછી વનવાસે ગયેલા પાંડવોના તીર્થસેવન વિષે વ્યાસશિષ્ય વૈશંપાયનને પૂછે છે. વૈશંપાયન વિરূপાક્ષ શિવ અને વ્યાસને પ્રણામ કરીને કથા કહેવા સંમત થાય છે. પાંડવો દ્રૌપદી તથા બ્રાહ્મણ સહચરો સાથે અનેક તીર્થોમાં સ્નાન કરીને વિંધ્ય પ્રદેશે પહોંચે છે. ત્યાં એક આદર્શ તપોવન-આશ્રમનું મનોહર ચિત્ર છે—પુષ્પ-ફળોથી સમૃદ્ધ વન, નિર્મળ જળધારા, શાંત વાતાવરણ અને અહિંસક પશુ-પક્ષીઓનો સહવાસ; તપશ્ચર્યા અને પ્રકૃતિનું સુમેળ દેખાય છે. એ જ અરણ્યમાં શિસ્તબદ્ધ ઋષિઓથી ઘેરાયેલા, વિવિધ તપમાં રત મુનિ માર્કંડેયને તેઓ મળે છે. યુધિષ્ઠિર ભક્તિપૂર્વક નજીક જઈને પૂછે છે—પ્રલયોમાં પણ આપનું અદભુત દીર્ઘાયુષ્ય કેમ ટકે છે? અને પ્રલયકાળે કઈ નદીઓ રહે છે, કઈ લય પામે છે? માર્કંડેય રુદ્રભાષિત પુરાણની સ્તુતિ કરીને ભક્તિથી શ્રવણ કરવાથી મહાફળ મળે છે એમ કહે છે, મુખ્ય નદીઓનું નામ લે છે અને જણાવે છે કે સમુદ્રો તથા નદીઓ કાળચક્રમાં ક્ષીણ થાય છે; પરંતુ નર્મદા સાત કલ્પાંત સુધી પણ અવિનાશી રહે છે—આ રીતે આગળના વર્ણન માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच
સૂત બોલ્યા—।
Verse 2
। अध्याय
અધ્યાય (અધ્યાય-શીર્ષક)।
Verse 3
विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! નર્મદાના તીર્થોનું સંપૂર્ણ વિસ્તૃત વર્ણન કોણ કરી શકે? બ્રહ્મા અને ઈશ્વર (શિવ) સિવાય બીજો કોઈ સમર્થ નથી।
Verse 4
एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह
આ જ પ્રશ્ન પૂર્વે જનમેજયે દ્વૈપાયન (વ્યાસ)ના શિષ્ય વૈશંપાયન નામના મુનિને પૂછ્યો હતો।
Verse 5
रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः
હે શૌનક! રેવા-તીર્થોમાં નિવસતું પુણ્ય હું તને કહું છું। પ્રાચીનકালে પારીક્ષિત રાજા યજ્ઞ-દીક્ષાઓમાં દીક્ષિત થયો હતો।
Verse 6
संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने
હવિર્દ્રવ્ય સંભૃત થઈ અને કર્મો પ્રવર્તમાન હતા; શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ આસનસ્થ હતા અને હુતાશનમાં વિધિપૂર્વક આહુતિ અપાતી હતી—
Verse 7
वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्
અને સર્વત્ર ધર્મકથાઓ ચાલતી હતી; તેમજ લોકો દ્વારા અહર્નિશ ઉચ્ચારાયેલા તે શબ્દો પણ સાંભળાતા હતા—
Verse 8
यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु
યજ્ઞભૂમિમાં, હે કુલપતે, “દાન આપો, ભોજન કરો!” એવો ઘોષ ઊઠ્યો; અને ઉત્સવપ્રિય લોકોએ અનેકવિધ વિનોદ-વ્યવસ્થાઓ ગોઠવી।
Verse 9
एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः
આવા સ્વર્ગસદૃશ યજ્ઞના પ્રવાહમાં, જનમેજયે ત્યાં આસનસ્થ વૈશંપાયનને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 10
जनमेजय उवाच । द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ
જનમેજય બોલ્યો—દ્વૈપાયન (વ્યાસ) ના પ્રસાદથી તું મને જ્ઞાનવાન જણાય છે. તેથી, હે વૈશંપાયન, ઋષિઓની સન્નિધિમાં હું તને પૂછું છું।
Verse 11
ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्
મને મારા પિતૃઓના તીર્થસેવનનો પ્રાચીન વૃત્તાંત કહો. મેં સાંભળ્યું છે કે તેમણે લાંબા સમય સુધી અનેક પ્રકારનાં કષ્ટો ભોગવ્યાં.
Verse 12
कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः
હે વિપ્ર! દ્યુતમાં પરાજિત મારા પૂર્વજ પાર્થો તીર્થલાલસાથી સમુદ્રપર્યંત ધરતી પર કેવી રીતે ભ્રમણ કરતા રહ્યા?
Verse 13
केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम
હે તાત! તેઓ કોના સાથે અનેક ભૂભાગોમાં ફર્યા? તે બધું કહો; મારા મત પ્રમાણે તમે સર્વજ્ઞ છો.
Verse 14
वैशंपायन उवाच
વૈશંપાયને કહ્યું:
Verse 15
कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्
હે ભૂનાથ, હે અનઘ! તમે જે પૂછ્યું છે તે હું કહું છું—પ્રથમ ત્રિનેત્રધારી વિરূপાક્ષને અને મહાકવિ વેદવ્યાસને નમસ્કાર કરીને.
Verse 16
पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे
હે રાજન, તારા પિતામહો—પાંચેય પાંડવો—કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) સહિત, બ્રાહ્મણો સાથે ઉત્તમ કામ્યક વનમાં નિવાસ કરીને…
Verse 17
प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः
ત્યાં તેઓમાં મુખ્ય ઉદ્દાલક હતા; તેમજ મહામતિ કશ્યપ પણ. હે રાજેન્દ્ર, વિભાંડક અને મરુ નામના મહામુનિ પણ હતા.
Verse 18
पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्
પુલસ્ત્ય અને લોમશ તથા અન્ય ઋષિઓ પુત્ર-પૌત્રો સહિત, સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને વિંધ્ય પર્વત તરફ ગયા.
Verse 19
ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः
ત્યાં તેમણે એક પુણ્ય આશ્રમ જોયો, જે સર્વ પ્રકારના વૃક્ષોથી ઘન હતો—ચંપક, કર્ણિકાર, પુન્નાગ અને નાગકેસરથી શોભિત.
Verse 20
बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः
તે બકુલ, કોવિદાર અને દાડિમ (દાડમ) વૃક્ષોથી વધુ શોભિત હતું; તેમજ ફૂલેલા અર્જુન, બિલ્વ, પાટલ અને કેતકી વૃક્ષોથી પણ.
Verse 21
कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा
તે વનમાં કદંબ, આમ્ર અને મધૂકના વૃક્ષો, તેમજ લીમડો, જંબીર અને તિંદુકના વૃક્ષો, અને તેમ જ નાળિયેર, કપિત્થ, ખજુર અને પનસ (કઠફળ)ના વૃક્ષો સર્વત્ર ભરપૂર હતા।
Verse 22
नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा
વિવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી છવાયેલું, નાનાવિધ વલ્લીઓથી આવૃત, પુષ્પિત અને ફળિત એવું મનોહર વન જાણે પ્રસિદ્ધ ચૈત્રરથ ઉપવન સમાન શોભતું હતું।
Verse 23
जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः
તે વન વિશાળ જળાશયો અને પદ્મિની-ખંડોથી અલંકૃત હતું; શ્વેત ઉત્પલોથી આચ્છાદિત, તેમજ નીલ, પીત, શ્વેત અને અરુણ વર્ણના પદ્મોથી વિરાજમાન હતું।
Verse 24
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः
તે વન હંસો અને કારંડવ પક્ષીઓથી ભરપૂર હતું, ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભિત હતું, અને આડીકા, બલાકા (બગલા) તથા કોયલ વગેરે પક્ષીઓ દ્વારા સેવિત હતું।
Verse 25
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः
તે વનમાં સિંહ, વ્યાઘ્ર અને વરાહ, તેમજ અત્યંત પ્રચંડ ગજ વસતા હતા; મહાકાય મહિષ, અને કુરંગ, ચિત્રક (ચિત્તલ) તથા શશ (સસલા) પણ ત્યાં હતા।
Verse 26
गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः
તે વન ગંડક અને ખડ્ગ જેવા પશુઓથી, ગોમાયુ (શિયાળ) તથા સુગંધિત જીવોથી, તેમજ સારંગ અને મલ્લક હરણોથી ભરપૂર હતું; ત્યાં દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ સર્વ પ્રાણીઓ વસતા હતા।
Verse 27
तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्
તેમજ તે વન કોયલોથી છલકાતું—મનને મોહે એવું અને અતિ શોભિત; જીવંજીવક પક્ષીઓના ઝુંડોથી તથા નાનાપ્રકારના પક્ષીઓથી સમાયુક્ત હતું।
Verse 28
दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्
તે દુઃખ અને શોકથી મુક્ત હતું; સત્ત્વગુણની પ્રબળતાથી મનોહર અને ચિત્તને રમાડનાર; ભૂખ-તરસ વિનાનું, કાંતિમય અને સર્વ વ્યાધિઓથી રહિત હતું।
Verse 29
सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ
ત્યાં કુરંગ (હરણ) સ્નેહથી ભરપૂર સિંહિણીના સ્તનોનું દૂધ પીતા હતા; અને બિલાડી તથા ઉંદર—બન્ને—વૈર વિના ઉપર મોઢું કરીને (આહાર) ચાટી લેતા હતા।
Verse 30
पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः
તે રમણીય વન જોઈને—જ્યાં સિંહો, હાથીના બચ્ચાં, ભોગી (સર્પ) અને કલાપી (મોર) પણ વસતા હતા—પાંડુનંદનો તેમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 31
मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः
ત્યાં તેમણે યુવાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી માર્કંડેય મુનિને જોયા; અનેક શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત ઋષિઓ તેમની સેવા કરતા હતા।
Verse 32
कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः
તે સ્થાન કૂલિન, સત્ત્વસંપન્ન, શૌચ અને સદાચારથી યુક્ત, મનને સંયમિત રાખનાર, ક્ષમાશીલ અને ત્રિસંધ્યા જપમાં તત્પર લોકોથી ભરેલું હતું।
Verse 33
ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः
કેટલાક ઋગ્-યજुः-સામમાં વિહિત મંત્રોથી હોમમાં પરાયણ હતા; કેટલાક પંચાગ્નિ વચ્ચે તપ કરતા, અને કેટલાક એકાંતમાં સ્થિર રહેતા।
Verse 34
ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे
કેટલાક આધાર વિના બાહુ ઊંચા કરીને ઊભા રહેતા; કેટલાક આદિત્ય-ભ્રમણનું વ્રત કરતા. કેટલાક સાંજ અને પ્રાતઃ જ ભોજન કરતા, અને કેટલાક એકાહાર વ્રત પાળતા।
Verse 35
द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः
કેટલાક બાર દિવસ પછી જ ભોજન કરતા; કેટલાક અર્ધમાસે એકવાર ભોજન કરતા. કેટલાક દરેક દર્શે (અમાવાસ્યાએ) ભોજન કરતા, અને કેટલાક શૈવાલ વગેરે જળવનસ્પતિઓ પર નિર્વાહ કરતા।
Verse 36
पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः
કેટલાંક પિણ્યાક (તેલખોળ) ખાતા, કેટલાંક પલાશપત્ર-ભોજન કરતા. બીજા કેટલાક નિયતાહારી હતા—કોઈ વાયુને જ આહાર માની, તો કોઈ માત્ર જળ પર જ નિર્વાહ કરતા.
Verse 37
एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः
આવા જ તપસ્વીઓ તથા વૃદ્ધ, મુનિશ્રેષ્ઠોના સેવનમાં રહેલા શ્રીમાન ધર્મસુત પછી તે આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 38
दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः
પરમ પદનું ધ્યાન કરતા શાંત મુનિવરને જોઈ, તેણે તત્કાળ પ્રદક્ષિણા કરી અને આગળ દંડવત્ પ્રણામ કરીને પડી ગયો.
Verse 39
भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत
ભક્તિથી પડી ગયેલાને જોઈ, ઘણાં સમય પછી ધીમાન મુનિએ દૃષ્ટિ ઉઠાવી ધર્માનુસાર પૂછ્યું—“તમે કોણ?”
Verse 40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः
તે વચન સાંભળી નજીક ઊભેલા બાળકએ કહ્યું—“આ ધર્મરાજ છે; તમારા દર્શનાર્થે આવ્યા છે.”
Verse 41
तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्
બાળકના વચન સાંભળી મુનિએ સ્નેહપૂર્વક કહ્યું—“આવો, આવો, વત્સ!” પછી પોતાના સ્થાનેથી થોડા ઊભા થઈ પ્રેમથી તેના મસ્તકને સૂંઘી (આશીર્વાદ આપી) તેને આસન પર બેસાડ્યો।
Verse 42
उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः
સભામાં તે બેઠા પછી તેમણે વિધિપૂર્વક પૂજા કરી અને વન્ય ધાન્ય, ફળ, કંદમૂળ તથા વિવિધ પ્રકારના રસ અર્પણ કર્યા।
Verse 43
पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
પાંડવો બ્રાહ્મણો સાથે યથાયોગ્ય રીતે સન્માનિત થયા. ત્યારબાદ થોડો સમય વિશ્રાંતિ લઈને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર…
Verse 44
पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम
કૌતૂહલથી ભરાઈ તેણે મુનિશ્રેષ્ઠને પૂછ્યું—“ભગવન્, મારા મત મુજબ તમે સર્વ લોકોમાં દીર્ઘાયુ છો.”
Verse 45
सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च
“હે અનઘ, મને સાત કલ્પોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કહો; અને કલ્પક્ષય સમયે લોકના સ્થાવર તથા જંગમ જીવોની જે ગતિ થાય છે તે પણ વિસ્તારે જણાવો.”
Verse 46
न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! તું વિનષ્ટ થયો નથી—કેવી રીતે, કયા કારણે? અને હે મુને! ગંગા આદિ સમુદ્રમાં મળતી સર્વ નદીઓનું શું થયું?
Verse 47
तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता
આ નદીઓમાં કઈ સ્થિર રહી છે અને કઈ પ્રલયમાં લીન થઈ ગઈ? કઈ નદી નિત્ય પવિત્ર જળવાળી છે, અને કઈ ક્ષયને પામતી નથી?
Verse 48
एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः
હે તાત! પ્રસન્ન અને કૃપાળુ અંતઃકરણથી મને આ કહો. હું ઋષિઓ તથા મારા બાંધવો સાથે આ સર્વથા સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 49
श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, હે નિષ્પાપ! તું જે પૂછે છે તે હું ન્યાયસંગત પરંપરા મુજબ યથાવિધી કહું છું.
Verse 50
सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु
રુદ્રે ઉચ્ચારેલું આ પવિત્ર પુરાણ સર્વ પાપોને હરણ કરનારું છે. જે મનુષ્ય ભક્તિથી તેને સાંભળે છે, તેના પુણ્યફળને હવે સાંભળો.
Verse 51
अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः
હે રાજન, સહસ્ર અશ્વમેધ અને શત વાજપેય યજ્ઞોના સમાન જે પુણ્યફળ છે, તે જ ફળ તે પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં સંશય નથી।
Verse 52
ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा
બ્રાહ્મણહત્યારો, સુરાપી, ચોર અથવા ગોહત્યારો—એવો મનુષ્ય પણ રુદ્રના વચન મુજબ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 53
गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा
નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે; તેમ જ સરસ્વતી, કાવેરી, દેવિકા, સિંધુ અને સાલકુટી પણ પવિત્ર છે।
Verse 54
सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी
સરયૂ, શતરુદ્રા, ચર્મિલા સહિત મહી, પુણ્ય ગોદાવરી તથા યમુના નદી પણ પવિત્ર છે।
Verse 55
पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः
પયોષ્ણી, શતદ્રુ અને શુભ ધર્મનદી પણ પવિત્ર છે. આ તથા અન્ય નદીઓ સર્વ પાપોનું હરણ કરનારી તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 56
किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
પરંતુ હે તાત, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેનું કારણ હું તને કહું છું. દરેક કલ્પે સર્વ સમુદ્રો અને સર્વ નદીઓ પ્રલયને પામે છે.
Verse 57
सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा
સાત કલ્પોના પ્રલય-ક્ષય પૂર્ણ થયા છતાં નર્મદા નાશ પામતી નથી. તેથી હે રાજેન્દ્ર, નર્મદા એકલી જ પરમ રીતે સ્થિર રહે છે—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠા.
Verse 58
तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
હે મહાભાગ, જળથી પરિપૂર્ણ અને મુનિસંઘો દ્વારા સ્તુત હોવા છતાં ગંગા વગેરે અન્ય નદીઓ દરેક કલ્પે પ્રલયને પામે છે.
Verse 59
एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ
આ દેવીને પ્રાચીન કાળમાં દર્શન થયું હતું; તેથી હે અનઘ, હું તને તેણીનો વર્ણન કહું છું.