Adhyaya 133

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल परं तीर्थचतुष्टयम् । येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—હે મહીપાલ, ત્યારબાદ પરમ તીર્થચતુષ્ટય તરફ જવું જોઈએ; જેમના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે।

Verse 2

कौबेरं वारुणं याम्यं वायव्यं तु ततः परम् । यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः

કૌબેર, વારુણ, યામ્ય અને ત્યારપછી ઉત્તમ વાયવ્ય—આ ચાર તીર્થો છે; જ્યાં મહાબળવાન, લોકપાલ, સિદ્ધ અને મહાપ્રાજ્ઞ દેવતાઓ નિવાસ કરે છે।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं लोकपालैश्च तपश्चीर्णं पुरानघ । नर्मदातटमाश्रित्य ह्येतन्मे वक्तुमर्हसि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પુરાનઘ (નિષ્પાપ), પ્રાચીન સમયમાં લોકપાલોએ નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને કયા કારણથી તપ કર્યું? કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अधिष्ठानं समिच्छन्ति ह्यचलं निर्बले सति । संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—બળ ન હોય ત્યારે જીવ અચલ આધાર ઇચ્છે છે; કારણ કે સંસારમાં સર્વ ભૂતોની સ્થિતિ તૃણ પર બિંદુ જેવી અસ્થિર છે।

Verse 5

कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले । स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे

આ ભૂતસમૂહ—ચતુર્વિધ—સ્થાવર હોય કે જંગમ, સર્વે કેળાના થડના સારરહિત પિથ જેવી નિઃસારતા ધરાવે છે અને મૃગતૃષ્ણા જેવી ચંચળતા ધરાવે છે।

Verse 6

धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा । आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे

ધર્મ જ માતા છે, ધર્મ જ પિતા; ધર્મ જ બંધુ અને સચ્ચો સુહૃદ છે. ચરાચર ત્રિલોકમાં ધર્મ જ સર્વ ભૂતોનો આધાર છે.

Verse 7

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपालाः कृतक्षणाः । तपस्ते चक्रुरतुलं मारुताहारतत्पराः

આ રીતે જાણી તે સર્વ લોકપાલો દૃઢ નિશ્ચયવાળા બન્યા. વાયુ-આહાર પરાયણ રહી તેમણે અતુલ તપ કર્યું.

Verse 8

ततस्तुष्टो महादेवः कृतस्यार्द्धे गते तदा । अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः

ત્યારે, હે રાજેન્દ્ર, કૃતયુગનો અર્ધ ભાગ પસાર થતાં યુગના પરમેશ્વર મહાદેવ પ્રસન્ન થયા અને તે સમયને અનુરૂપ રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 9

वरेण छन्दयामास लोकपालान्महाबलान् । यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम्

તેમણે વરદાન આપી તે મહાબલી લોકપાલોને પ્રસન્ન કર્યા અને કહ્યું—“તમામાંથી જે જે ઇચ્છા કરશે, તેને તે તે હું આપું છું.”

Verse 10

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य लोकपाला जगद्धिताः । वरदं प्रार्थयामासुर्देवं वरमनुत्तमम्

તેમના વચન સાંભળી જગતહિતમાં તત્પર લોકપાલોએ તે વરદ દેવ પાસે અનુત્તમ વર માટે પ્રાર્થના કરી.

Verse 11

कुबेर उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । यक्षाणामीश्वरश्चाहं भवामि धनदस्त्विति

કુબેરે કહ્યું—હે મહાદેવ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો હું યક્ષોનો અધિપતિ બનું અને ‘ધનદ’ એટલે ધન આપનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઉં.

Verse 12

ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः । तत्र प्रधानो भगवान् भवेयं सर्वजन्तुषु

પછી સંયમ અને શાસનમાં રત યમે દેવેશને કહ્યું—તે લોકમાં સર્વ પ્રાણીઓમાં હું મુખ્ય અધિપતિ થાઉં.

Verse 13

वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम् । क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः

ત્યારબાદ વરુણે મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—હું મારા વારુણ લોકમાં જલચરગણોથી ઘેરાઈને ક્રીડા કરું.

Verse 14

जगादाशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम् । व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत

પછી વાયુએ તુરંત મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—હે ભારત! મેં ત્રિલોકમાં સર્વત્ર વ્યાપવાની શક્તિ માટે પ્રાર્થના કરી.

Verse 15

तेषां यदीप्सितं काममुमया सह शङ्करः । सर्वेषां लोकपालानः दत्त्वा चादर्शनं गतः

ઉમાસહ શંકરે સર્વ લોકપાલોને તેમની ઇચ્છિત વરદાન આપી તેમની કામના પૂર્ણ કરી; ત્યારબાદ તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 16

गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तु ते स्थिताः । स्थापना च कृता सर्वैः स्वनाम्नैव पृथक्पृथक्

દેવ મહેશ્વર પ્રસ્થાન કર્યા પછી તેઓ સૌ પોતપોતાના સ્થાને સ્થિર રહ્યા; અને દરેકે પોતાના જ નામથી અલગ અલગ સ્થાપના (પીઠ/મંદિર) કરી।

Verse 17

कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम् । वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप

હે નૃપ! કુબેરે કુબેરેશની, યમે યમેશ્વરની, વરુણે વરુણેશની અને વાતે (વાયુએ) વાતેશ્વરની સ્થાપના કરી।

Verse 18

तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः । सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि

તેઓ સૌએ અનેક શુભ મંત્રોથી તર્પણ કર્યું; અને સૌએ વિધિપૂર્વક દેવ સર્વેશ્વરની પૂજા કરીને (આગળ પ્રસ્થાન કર્યું)।

Verse 19

आह्वयामासुस्तान् विप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव । क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान्

પછી તેઓ સૌ જાણે સ્વયં સર્વેશ્વર હોય તેમ તે વિપ્રોને આમંત્રિત કરવા લાગ્યા—ક્ષમાશીલ, સંયમી, ક્રોધજિત અને સર્વભૂતોને અભય આપનાર।

Verse 20

वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान् । ऋग्यजुःसामसंयुक्तांस्तथाथर्वविभूषितान्

તેઓએ વેદવિદ્યા અને વ્રતમાં સ્નાત, સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ—ઋગ્, યજुः, સામથી સંયુક્ત તથા અથર્વવિદ્યાથી પણ વિભૂષિત એવા બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કર્યા।

Verse 21

चातुर्विध्यं तु सर्वेषां दानं दास्याम गृह्णत । एवमुक्त्वा तु सर्वेषां विप्राणां दानमुत्तमम्

“અમે તમ સૌને ચતુર્વિધ દાન આપીશું—તે સ્વીકારો।” એમ કહી તેમણે સર્વ બ્રાહ્મણો માટે ઉત્તમ દાનકર્મ ગોઠવ્યું।

Verse 22

तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम् । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी

એ જ સ્થાને તેમણે તેમને અનુત્તમ ભૂમિદાન આપ્યું—જ્યાં સુધી ચંદ્ર અને સૂર્ય છે, જ્યાં સુધી ધરતી સ્થિર છે।

Verse 23

तावद्दानं तु युष्माकं परिपन्थी न कश्चन । राजा वा राजतुल्यो वा लोकपालैरनुत्तमम्

જ્યાં સુધી તમારું આ દાન અખંડ રહેશે, ત્યાં સુધી તમારા કલ્યાણમાં કોઈ અવરોધક નહીં—રાજા હોય કે રાજતુલ્ય, કે લોકપાલોમાં અનુત્તમ પણ.

Verse 24

दत्तं लोपयते मूढः श्रूयतां तस्य यो विधिः । शोषयेद्धनदो वित्तं तस्य पापस्य भारत

જે મૂઢ આપેલું દાન લોપ કરે છે, તેની ગતિ સાંભળો; હે ભારત, તે પાપીના ધનને ધનદ કૂબેર સુકવી નાખે છે।

Verse 25

शरीरं वरुणो देवः संततीं श्वसनस्तथा । आयुर्नयति तस्याशु यमः संयमनो महान्

વરুণદેવ તેની દેહસુખ-સંપદા હરી લે છે, વાયુ તેની સંતતિ છીનવી લે છે, અને મહાન સંયમન યમ તેની આયુષ્યને શીઘ્ર લઈ જાય છે।

Verse 26

निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग्याति भारत । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । भक्तिः कार्या नृपैः सर्वैरिच्छद्भिः श्रेय आत्मनः

હે ભારત! તેને સંપૂર્ણ ભસ્મસાત્ કરીને હુતભુગ્ (અગ્નિ) તેને ગ્રસી લે છે. તેથી હે યુધિષ્ઠિર, પોતાનું પરમ શ્રેય ઇચ્છતા સર્વ રાજાઓએ સર્વ પ્રયત્નથી બ્રાહ્મણોનું ભક્તિપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 27

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्याः पर्णा मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

રાજા વૃક્ષ છે, બ્રાહ્મણો તેનું મૂળ છે; ભૃત્યો તેના પાન છે અને મંત્રીઓ તેની શાખાઓ છે. તેથી મૂળનું યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું જોઈએ; મૂળ સુરક્ષિત હોય તો વૃક્ષનો નાશ થતો નથી.

Verse 28

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

ભૂમિદાન કરનાર સाठ હજાર વર્ષ સ્વર્ગમાં રહે છે; પરંતુ જે તેને છીનવે છે અને જે તેનો અપમાન કરે છે, તેઓ એટલાં જ વર્ષ નરકમાં વસે છે.

Verse 29

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

પોતે આપેલી હોય કે બીજાએ આપેલી હોય—એ વસુંધરા (દાનભૂમિ) અવશ્ય જાળવવી જોઈએ. જેની પાસે જે સમયે જમીન હોય, તેને તે સમયે તેનો ફળ મળે છે.

Verse 30

देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां नृप । पालयिष्यन्ति सततं तेषां वासस्त्रिविष्टपे

હે નૃપ! દેવતાઓની આજ્ઞા સ્મરીને જે રાજાઓ તે (ભૂમિદાન)નું સતત પાલન-રક્ષણ કરશે, તેમનો વાસ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)માં થશે.

Verse 31

स्वदत्ता परदत्ता वा यत्नाद्रक्ष्या युधिष्ठिर । मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम्

પોતે આપેલી હોય કે પરે આપેલી—ભૂમિનું યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું જોઈએ, હે યુધિષ્ઠિર. રાજાઓ માટે સદા દાન કરતાં દાનનું પાલન-સંરક્ષણ વધુ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 32

आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप । तेषां भविष्यते नूनं ये प्रजापालने रताः

દીર્ઘ આયુષ્ય, યશ, બળ, ધન અને અક્ષય સંતતિ—હે નૃપ! પ્રજાપાલનમાં રત રહેનારાઓને આ બધું નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वांल्लोकपालान् द्विजोत्तमान् । पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन्

આ રીતે કહી તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણે સર્વ લોકપાલોને વિધાનપૂર્વક પૂજ્યા; પછી પ્રણામ કરીને આદરથી તેમને વિદાય આપ્યા.

Verse 34

गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः । लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः

વಿಪ્રમુખ્યો ગયા પછી લોકપાલોએ સ્નાન કરીને અગ્નિમાં હવન કર્યું; છતાં ભૂખથી પીડાઈ પોતાના માટે ભિક્ષા શોધતા ફરવા લાગ્યા.

Verse 35

अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः । अलब्धग्रासमर्द्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः

અસ્થિ-ચર્મ માત્ર બાકી દેહવાળા, હાથમાં કપાસ (કપાલ) પાત્ર ઉઠાવેલા—અને અડધો ગ્રાસ પણ ન મળતાં—તેઓ નગરની બહાર નીકળી ગયા.

Verse 36

शापं दत्त्वा तदा क्रोधाद्ब्राह्मणाय युधिष्ठिर । दरिद्राः सततं मूर्खा भवेयुश्च ययुर्गृहान्

ત્યારે ક્રોધવશ, હે યુધિષ્ઠિર, તેમણે તે બ્રાહ્મણને શાપ આપ્યો—“તું સદા દરિદ્ર અને સદા મૂર્ખ થા.” એમ શાપ આપી તેઓ પોતાના ઘરો તરફ ગયા.

Verse 37

तदाप्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणा धनवर्जिताः । शापदोषेण कौबेर्यां संजाता दुःखभाजनाः

તે સમયથી તે બધા બ્રાહ્મણો ધનવિહોણા થઈ ગયા; શાપદોષના કારણે કૂબેરના ક્ષેત્રમાં તેઓ દુઃખના પાત્ર બન્યા.

Verse 38

न धनं पैतृकं पुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम् । भुञ्जते सकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

“પુત્રો પિતૃક ધનનો ભોગ કરતા નથી, અને પિતા પણ પુત્ર-પૌત્રના ધનનો ભોગ કરતો નથી; સર્વકાળે આવું જ છે”—એમ શંકર (શિવ) બોલ્યા.

Verse 39

कुबेरेशे नरः स्नात्वा यस्तु पूजयते शिवम् । गन्धधूपनमस्कारैः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

કૂબેરેશમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરીને સુગંધ, ધૂપ અને નમસ્કારથી શિવની પૂજા કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે.

Verse 40

यमतीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पश्यति यमेश्वरम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत सप्तजन्मान्तरार्जितैः

યમતીર્થમાં જે સ્નાન કરીને યમેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે સાત જન્મોમાં સંગ્રહિત સર્વ પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 41

पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम् । यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शृणु

પૂનમ અને અમાસે સ્નાન કરીને જે તિલ સાથે પિતૃ-તર્પણ કરી સ્નાન કરે છે, તેના પુણ્યફળને સાંભળો.

Verse 42

सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः । स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः

તે જળથી પિતૃઓ અને પિતામહો સંપૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે; સ્વર્ગસ્થ પ્રપિતામહો બાર વર્ષ સુધી આનંદથી ક્રીડા કરે છે.

Verse 43

वरुणेशे नरः स्नात्वा ह्यर्चयित्वा महेश्वरम् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

વરুণેશ્વરમાં સ્નાન કરીને અને મહેશ્વરની વિધિવત પૂજા કરીને મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞનું પ્રચુર ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 44

मृतां कालेन महता लोके यत्र जलेश्वरः । स गच्छेत्तत्र यानेन गीयमानोऽप्सरोगणैः

દીર્ઘ સમય પછી જ્યારે તે આ લોક છોડે છે, ત્યારે જ્યાં જલેશ્વર નિવાસ કરે છે તે લોકમાં દિવ્ય વિમાનથી જાય છે અને અપ્સરાગણો તેની સ્તુતિ ગાય છે.

Verse 45

वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम् । जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन्

વાતેશ્વરમાં સ્નાન કરીને અને મહેશ્વરની સંપૂર્ણ પૂજા કરીને તે મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે અને લોકપાલોના દર્શન કરે છે.

Verse 46

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः । स्नात्वा चतुष्टये लोके अवाप्तं जन्मनः फलम्

તેને અનેક યજ્ઞો કે બહુ દક્ષિણાવાળા દાનોની શું જરૂર? ચતુષ્ક તીર્થસમૂહમાં સ્નાન કરીને તેણે આ લોકમાં જ માનવજન્મનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

Verse 47

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । नित्यं वसन्ति कौरिल्यां लोकपालान्निमन्त्र्य ये

તેઓ ધન્ય છે, તેઓ મહાત્મા છે; તેમનું જન્મ સુજીવિત છે—જે લોકપાલોને આમંત્રિત કરીને કૌરિલામાં નિત્ય વસે છે.

Verse 48

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्

આ વર્ણન પુણ્યદાયક, પાપહર, મંગલમય અને આયુષ્યવર્ધક છે. જે પાઠ કરે અને જે શ્રવણ કરે, તેમના સર્વ પાપોનો ક્ષય નિશ્ચિત થાય છે.