Adhyaya 221

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे । क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ તટે જાઓ. ત્યાંથી બે ક્રોશ અંતરે માતૃતીથથી પણ અનुत્તમ એવું એક તીર્થ છે.

Verse 2

नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् । कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः

આ સ્થાન ‘હંસેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—પવિત્ર અને આંતરિક વૈમનસ્યનો નાશ કરનાર. કશ્યપના કુળમાં જન્મેલો, દાક્ષાયણીનો પુત્ર હંસ આ સ્થળ સાથે સંકળાયેલો છે.

Verse 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

પૂર્વકালে મહાન તપ કરીને તે બ્રહ્મદેવનું વાહન બન્યો. પરંતુ એક વખત વિધિનિર્દેશ અવગણીને તે વ્યગ્રતા અને અશાંતિમાં પડ્યો.

Verse 4

अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर । दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना

શિવગણોથી પરાભૂત થઈ, હે યુધિષ્ઠિર, દક્ષયજ્ઞના ધ્વંસ સમયે વિધિ છોડીને કાંદિશીક ભયથી ભાગી ગયો.

Verse 5

ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः । तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्

બ્રહ્માએ તાત્કાલિક બોલાવ્યા છતાં જ્યારે તે પક્ષી ન આવ્યો, ત્યારે બ્રહ્માએ તેને શાપ આપ્યો અને તેના પદથી પતિત કર્યો.

Verse 6

ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्

ત્યારે હંસે પોતાને શાપગ્રસ્ત માન્યો અને ત્વરાથી પિતામહ બ્રહ્મદેવ પાસે જઈ પ્રણામ કરીને આ વચનો કહ્યા.

Verse 7

हंस उवाच । तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति । स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः

હંસ બોલ્યો—તિર્યક્ યોનિમાં જન્મેલા પ્રાણીને તું શાપ આપવા યોગ્ય નથી; તિર્યક્ જીવોમાં સ્વભાવથી જ મન વિવેકવિહિન હોય છે।

Verse 8

तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे । किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह । सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः

તથાપિ, હે દેવ, હું પાપી છું, કારણ કે મેં મારા સ્વામીને ત્યજી દીધા; પરંતુ હે પિતામહ, શર્વના અતિઉગ્ર ગણો દોડી આવ્યા—અચાનક ભયથી આક્રાંત થઈ હું ગભરાઈ, છોડીને ભાગી ગયો।

Verse 9

अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः । तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके

હે વિભો, આજેય મારી સામે મને માત્ર ભય જ દેખાય છે; તેથી તમે મને સ્મર્યા (બુલાવ્યા) છતાં હું તમારી નજીક આવ્યો નથી।

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—આવું બોલતાં બોલતાં સર્જનહારના સમક્ષ હંસ અત્યંત દીન થયો, શ્વાસ લેતાં કંપ્યો, આંખો આંસુથી ભરાઈ; અને રડી પડ્યો—‘હું તિર્યક્, પાપી, મૂઢબુદ્ધિ છું; હે પ્રભો, તમારી સામે પડ્યો છું—રક્ષા કરો, રક્ષા કરો।’

Verse 11

एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव । अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव

સર્જનના કર્તા એવા એકમાત્ર દેવ તમે જ છો; આ નાનાવિધ જગત તમારાથી જ રચાયું છે. હું પણ જેમ છું તેમ તમારાથી જ સર્જાયો છું; તેથી હે ધાતા, આ દોષ ખરેખર તમારો જ છે।

Verse 12

शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि । सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्

શાપ આપવાની અને અનુગ્રહ કરવાની શક્તિ માત્ર તમારામાં છે; તમારાં સિવાય હું કોની શરણ જાઉં? સેવાધર્મથી ચ્યૂત, દાસભાવમાં પડેલો, ચપેટથી દંડનીય હું—હે પિતા, તમારા ભક્તને બચાવો।

Verse 13

विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च । नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये

વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને તમારાથી જ પ્રગટે છે; ધર્મ-અધર્મ, સત્ય-અસત્ય, દિવસ અને રાત પણ. જગતના નાનાભાવો તમે જ વિધાન કરો છો; તેથી હું એકમાત્ર તમારી શરણમાં પ્રપન્ન થાઉં છું।

Verse 14

एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः । निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे

તમે એક છો, છતાં અનેક રૂપે પ્રગટ થાઓ છો અને જગતનાં નાનાવિધ અદ્ભુત કર્મો કરો છો. કર્મરહિત હોવા છતાં તમે જ સર્વ કર્મોના આધાર છો; તેથી હું તમારી શરણ જાઉં છું।

Verse 15

नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः । नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः

વરેનીય પરમેશ્વરને વારંવાર નમસ્કાર; વરદાતાને વારંવાર નમસ્કાર. ધાતા અને વિધાતાને નમસ્કાર; સર્વના શરણદાતાને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 16

शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो । का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे

હે વિભો, શિક્ષા અને અક્ષરજ્ઞાન વિનાની મારી વાણી તમારી સ્તુતિ શું કરી શકે? મારી પાસે કઈ શક્તિ, કયું યથાર્થ જ્ઞાન? મેં જે કહ્યું છે તે ક્ષમા કરશો.

Verse 17

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः । शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હંસ એમ બોલતાં પ્રસન્નચિત્ત બ્રહ્માએ કહ્યું—“આ શિક્ષા તને જ અપાઈ છે; હે ખગ, શોક ન કર।”

Verse 18

तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः । रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् । अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि

તપથી પોતાને શુદ્ધ કર, જેથી શાપનો અંત પ્રાપ્ત થાય. રેવામાં સ્નાન કરીને રેવા-સેવા કર અને મહેશ્વરને સ્થાપિત કર; પછી થોડા જ સમયમાં તું પોતાનું સ્થાન ફરી પામશે।

Verse 19

यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः । गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे

ઉત્તમ દક્ષિણાઓ સાથે પૂર્ણ થયેલા અનેક યજ્ઞો કરવાથી અને કરોડો ગાયો તથા સોનાનું દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, શિવને સ્થાપિત કરવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 20

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः । रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः

કોઈ બ્રહ્મહત્યારો હોય, સૂરાપી હોય, સોનાનો ચોર હોય કે ગુરુતલ્પગ હોય—રેવા તીરે શિવને સ્થાપિત કરવાથી તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 21

तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् । वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्

અતએવ ભર્ગા નદીના તીરે ત્ર્યંબકને સ્થાપિત કર. સર્વ દોષોથી વિમુક્ત થઈ તું પરમ ઉત્તમ પદને પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 22

एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्

વિધિ (બ્રહ્મા) દ્વારા એમ ઉપદેશ મળતાં તે ખગોત્તમ હર્ષિત અને તૃપ્ત થયો. ‘તથાસ્તુ’ કહી તે ત્વરાએ નર્મદાના પરમ પાવન તટે ગયો.

Verse 23

तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्

થોડો સમય તપ કરીને તેણે શંકર (શિવ) ની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 24

स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે ખગસત્તમે પોતાના નામે અનુત્તમ હંસેશ્વરની સ્થાપના કરીને પૂજા કરી, અને પછી પરમ ધામને પામ્યો.

Verse 25

तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर । पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते

હે યુધિષ્ઠિર! હંસેશ્વર તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરીને પરમેશાન (શિવ) ની પૂજા કરવી જોઈએ; તેથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.

Verse 26

स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् । श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् । दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते

એકાગ્ર મનથી દેવની સ્તુતિ કરનાર ક્યાંય દૈન્ય પામતો નથી. અને હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પોતાની શક્તિ મુજબ શ્રાદ્ધ, દીપદાન તથા બ્રાહ્મણભોજન કરાવવાથી તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે.

Verse 27

त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे । षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते

જે ત્રિકાળ કે એકકાળ ભક્તિપૂર્વક શિવની પૂજા કરે અને હે પાર્થ, નવપ્રસૂતા ધેનુ ઉત્તમ બ્રાહ્મણને દાન આપે, તે શિવલોકમાં સાઠ હજાર વર્ષ સુધી મહિમાવંત સન્માન પામે છે।