Adhyaya 9

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હવે હું તને યುಗાંતનો બીજો પ્રસંગ કહું છું; સાંભળ. પ્રાચીનકાળે, અનેક સૂર્યોથી લોક દગ્ધ થયો ત્યારે જંગમ અને સ્થાવર—બધાં જ પીડિત થયા.

Verse 2

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते

જ્યારે નદીઓ, સરોવરો અને સમુદ્રો સર્વથા ક્ષય પામ્યા, અને મનુષ્યોના ‘વષટ્’કાર-યુક્ત યજ્ઞકર્મો લુપ્ત થયા—હા, જ્યારે બધું જ મર્યાદાતીત ગતિને પામ્યું—…

Verse 3

नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः । सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा

ત્યારે ઇન્દ્રના વજ્ર સમ વીજળીથી તેજસ્વી, નાનારૂપ વાદળોએ સમગ્ર આકાશ ભર્યું; અને એ સમયે જળધારાઓના મહાપ્રવાહોથી આકાશ પણ પૂરાઈ ગયું।

Verse 4

ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते । जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः

પછી જ્યારે સર્વત્ર જળથી આવૃત થઈ બધું એક જ મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે ભગવાન હર (શિવ) એ સમગ્ર જગતને પોતાના ઉદરમાં ધારણ કરીને નિદ્રામાં શયન કર્યું।

Verse 5

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः । शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्

પોતાની જ પ્રકૃતિને અવલંબન કરીને, યોગસ્વરૂપ તે પ્રજાપતિ-પ્રભુ મહાપ્લાવના સમુદ્રમાં કાળ સાથે લીન થઈ, સહસ્ર યુગોના અંત સુધી વિશ્રાંતિમાં શયન કરે છે।

Verse 6

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः

ત્યાં તે મહાત્મા નિદ્રામાં શયન કરતા હતા; બ્રહ્મલોકનિવાસી ભૃગુ આદિ સર્વ ઋષિઓ તથા સનકાદિ અન્ય મુનિઓએ પણ તેમને દર્શન કર્યા।

Verse 7

पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्

નિર્મળ, ઉજ્જ્વળ, નાનાવિધ આવરણોથી પાથરેલા શય્યાપર તેમણે દેવને શયન કરતા જોયા—પત્ની સહિત વૃષધ્વજ ભગવાન શિવને।

Verse 8

विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः । गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्

એ સ્ત્રી વિશ્વરૂપા હતી અને મહેશ્વર પણ વિશ્વરૂપ હતા. તેને ગાઢ આલિંગન કરીને તેઓ નિદ્રિત થયા; અને મેં તે અવ્યયને દર્શન કર્યું.

Verse 9

। अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાય-શીર્ષકનું સૂચક ચિહ્ન છે, ગ્રંથવિભાગ દર્શાવતું પવિત્ર નિશાન.

Verse 10

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्

તેઓએ તેણીને નિર્મળ વસ્ત્રોથી આવૃત, સર્પને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનારિ—શ્યામવર્ણા, કમલપત્રાક્ષી, સર્વ આભરણોથી ભૂષિત—એવી જોઈ.

Verse 11

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती । प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी

નર્મદેય પ્રદેશને જાણનારી તે શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી દેવી, સહસ્ર યુગો સુધી ગાઢ નિદ્રામાં રહેલા દેવોના દેવેશની ઉપાસનામાં લીન રહી.

Verse 12

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्

ચારેય વેદો હરણ થઈ ગયા છતાં બ્રહ્માએ, ભૃગુ આદિ પોતાના માનસપુત્રો સાથે, આ રીતે અવ્યય શંકરની સ્તુતિ કરી.

Verse 13

भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः

હે રાજન, ત્યાં પરમ ભક્તિથી તેઓ નિરામય શંભુની સ્તુતિ કરતા; અને ઈશ્વરસંભવ મંત્રોથી દેવેશ્વરનું ગુણગાન કરતા।

Verse 14

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर

નજીક ઊભો રહી, સુતેલા ઈશાનદેવને જગાડવા તેણે કહ્યું—“ઉઠો હરા, હે પિંગાક્ષ! હે મહાદેવ, હે મહેશ્વર!”

Verse 15

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्

મારા સર્વ વેદો હરી લેવાયા છે; તેથી હું હવે સ્તુતિ કરવા ઉદ્યત છું. વેદોથી જ સમગ્ર જગત—દિવ્ય અને અદિવ્ય, ચર અને અચર—વ્યાપ્ત છે।

Verse 16

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा

હું ભૂત અને વર્તમાનને સ્મરું છું અને સૃષ્ટિ પણ રચું છું; પરંતુ તે (વેદો) વિના હું એકલો સદા મૂક, હીન અને જડવત્ થઈ જાઉં છું।

Verse 17

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै

તેમના વિના ગતિ, વીર્ય, બળ અને ઉત્સાહ ઉત્પન્ન થતા નથી. હે દેવદેવેશ, તેમના વિના હું ખરેખર કશુંય સ્મરી શકતો નથી।

Verse 18

तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

હે દેવદેવેશ! તે વેદો મને શીઘ્ર આપવાનું તમને યોગ્ય છે. તેમના વિના સ્થાવર-જંગમ સહિત સર્વ જગત જડ, અંધ અને બહેરા સમાન બની જાય છે.

Verse 19

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर

હે સুরેશ્વર! ચૌદ સ્થાનાદિ મને શોભતા નથી. વેદવિહિન અને અલ્પવીર્ય હોવાથી, હે સુરેશ્વર, હું તમને પ્રણામ કરું છું.

Verse 20

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो

હે જગદ્ગુરો! વેદોમાંથી જ ચર-અચર જે કંઈ છે તે સર્વ ઉત્પન્ન થયું છે. વેદના આધારથી જ સર્વ શાસ્ત્રો તેજસ્વી બને છે.

Verse 21

यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्

જ્યાં સુધી આ સનાતન વેદનિધિ ઉપસ્થિત ન થાય, ત્યાં સુધી અંધકાર રહે છે; જેમ સૂર્યોદય થતાં જ તમ નાશ પામે છે.

Verse 22

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्

આ રીતે વેદનું ધારણ કરવાથી સર્વ પાપો દૂર થાય છે. અને વેદના રહસ્યમાં જે સૂક્ષ્મ તત્ત્વ છે, તે જ સનાતન બ્રહ્મ છે.

Verse 23

हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् । वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः

હે દેવ! વેદોના ગર્જનાથી મારા હૃદયમાં રહેલું જે હતું તે દૂર થઈ ગયું—એ હું જાણું છું. આજે વેદોચ્ચાર ન કરી શકતાં, હે શંકર, હું તમારી સમક્ષ ઊભો છું.

Verse 24

अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् । तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्

હે વિભો! તમારા વેદો અચાનક વિદાય થયા ત્યારે હું જગતની સૃષ્ટિ કરી શક્યો નહિ. હે મહાદેવ! તે બધા વેદ પણ તમારી સામે રહેલા સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયા.

Verse 25

ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम । दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते

હે દેવેશ! વિનંતી કરવામાં આવે ત્યારે તે વેદો મારા સ્મરણમાં સ્થિર રહે. આ વિશાલાક્ષી પુત્રી સર્વજ્ઞ છે; સર્વજ્ઞ સર્વ કંઈ જાણે છે.

Verse 26

जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी । ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः

તે સહસ્ર યુગો સુધી ટકે છે; તેના જેવી બીજી કોઈ નથી. અને આ મહાભાગ ઋષિ માર્કંડેય બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 27

कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते । जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्

હે મહાદેવ! દરેક કલ્પે તે ભક્તિપૂર્વક તમારી સતત ઉપાસના કરે છે. ત્રિલોકના હિત માટે તે ઉત્તમ વ્રતનું આચરણ કરે છે.

Verse 28

एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે દેવેશ્વરે મૃદુ મધુર વાણીથી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદાને સંબોધી કહ્યું।

Verse 29

कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः । केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः

હે મહાભાગે! બ્રહ્મા પૂછે છે—જગદ્ગુરુ વિધાતા બ્રહ્માના સર્વ વેદો કોને હરી લીધા? કહો।

Verse 30

एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना । ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर

રુદ્રે એમ કહ્યે ત્યારે મૃગલોચનાએ ઉત્તર આપ્યો—હે મહેશ્વર! બ્રહ્મા વેદોનું જપ કરતા હતા અને તમે નિદ્રામાં હતા ત્યારે…

Verse 31

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते । पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ

તમારા (અસાવધાન) ક્ષણનું છિદ્ર પામી, જળથી આવૃત આ ભયંકર વિસ્તારમાં, પૂર્વકલ્પથી ઉત્પન્ન બે અસુર ઊઠ્યા—દેવોને પણ અજય।

Verse 32

श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा । सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ

હે મહાદેવ! શ્રીના પ્રવાહ-પરિવર્તનના પ્રસંગે તમે પૂર્વે તેમને ઉત્પન્ન કર્યા હતા—મધુ અને કૈટભ નામના તે દાનવો, જે દેવો અને અસુરો બંને માટે અતિ દુર્જેય હતા।

Verse 33

तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् । तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्

તે બંને વાયુરૂપ, અતિ સૂક્ષ્મ બની, પાઠ કરતા પિતામહ પાસેથી વેદોને તત્કાળ હરી લઈ, પછી મહાસમુદ્રમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः । सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

અમૃતા (નર્મદા)નાં આ વચનો સાંભળી તે મહાતેજસ્વીએ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવેશનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 35

स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः । दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः

હે મહારાજ! દેવોમાં શ્રેષ્ઠો દ્વારા સ્તુત, દાનવોનો અંત કરનાર અને સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત તે ભગવાન ભૂતલના અધોભાગે પાતાળમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 36

मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् । वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः

મચ્છરૂપ ધારણ કરીને પ્રભુએ તે જલગર્ભને મથન કરી શોધ્યો; અને પાતાળમાં છુપાવેલા વેદોને ત્યાં સ્વામીએ જોયા।

Verse 37

तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः । महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा

તે બે મહાવીર્ય દૈત્યોને જોઈ, મહાબાહુ મધુસૂદને તેમના પ્રચંડ વેગને દમન કરી પોતાના દિવ્ય તેજથી તેમનો સંહાર કર્યો।

Verse 38

वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः । चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः

ત્યારે જગદ્ગુરુએ જલસ્થાનોમાંથી પણ વેદો લાવી, ચક્રથી વિભૂષિત થઈ, ચતુર્મુખ દેવ બ્રહ્માને અર્પણ કર્યા।

Verse 39

ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः । जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्

પછી ભગવાન પિતામહ બ્રહ્મા વેદો પ્રાપ્ત કરીને અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને ચર-અચર સહિત સમગ્ર જગતને ફરી સર્જ્યું।

Verse 40

सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका । पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा

એ પુણ્ય દેવીઘટિત નદી, રુદ્રની પરિચારિકા, સર્વભૂતોને પાવન કરનારી, ત્યારે પોતાના જળપ્રવાહને વહેવા લાગી।

Verse 41

तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

તેના કાંઠે દેવો અને તપોધન ઋષિઓ, હર્ષિત અંતઃકરણથી ત્ર્યંબક દેવ (શિવ)ની ઉપાસના કરે છે।

Verse 42

एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता । त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः

મહેશની એક જ મૂર્તિ અન્ય કારણભાવથી પ્રગટ થઈ, ત્રિગુણ દ્વારા કર્મ કરે છે—બ્રહ્મારૂપે, ચક્રધારી વિષ્ણુરૂપે અને ઈશ (શિવ)રૂપે।

Verse 43

एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः । तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्

જે અતિ મોહમાં આ દિવ્ય સ્વરૂપોમાં ભેદ સ્થાપે છે, એવા પાપકર્મીઓમાં ધર્મ ક્યાંથી સિદ્ધ થશે? આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કેવી રીતે જન્મે?

Verse 44

एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः । एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती

આ રીતે રુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ ત્રણ મહાનદીઓ; ખરેખર એક જ હોવા છતાં ત્રિધા બની ગંગા, રેવા અને સરસ્વતી રૂપે પ્રગટ થઈ છે.

Verse 45

गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु

ગંગા વૈષ્ણવી મૂર્તિ છે, સર્વ પાપનો નાશ કરનારી. એ જ રીતે રુદ્રદેહમાંથી ઉત્પન્ન નર્મદા પણ તેવી જ પાપહારિણી છે.

Verse 46

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता

સરસ્વતી બ્રાહ્મી મૂર્તિ છે, ત્રિલોકમાં વિખ્યાત. તે દિવ્ય, કામગામિની દેવી; વાણીની વિભૂતિ અને વાક્-ઐશ્વર્ય માટે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 47

नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा । दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता

નર્મદા પરમ ઉત્તમ છે—મર્ત્યોને દૃશ્ય એવા સ્વરૂપની એક કલારૂપે સ્વયં શિવા. તે દિવ્ય કામગામિની દેવી છે અને સર્વત્ર દેવો દ્વારા પૂજિતા છે.

Verse 48

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा

તે સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપેલી છે અને સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ તરીકે સ્મરાય છે. તે નિશ્ચયે અક્ષય—નિશ્ચયે અમૃત; સ્વર્ગારોહણનું પરમ સોપાન છે.

Verse 49

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी

રુદ્ર દ્વારા લોકોના હિતાર્થે સૃષ્ટ થયેલી તે સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનારી તારીણી છે.

Verse 50

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्

આ લોકમાં જે કોઈ હળથી નીકળેલું જળ પીવે છે, તે વિશેષ પાપસમૂહોના ઢગલાથી મુક્ત થાય છે. પરંતુ જે લાંબા સમય સુધી નિર્મળ મોક્ષપદ ત્યજી, ફરી અનાદિ સંસારભાવમાં પ્રવેશ કરે છે.

Verse 51

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः

જેમ ગંગા, તેમ રેવા અને તેમ જ સરસ્વતી. સ્નાન, દર્શન અને સ્મરણથી સમાન પુણ્યફળ કહેવાયું છે.

Verse 52

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता

વરદાન આપવાના કારણે તે મહાભાગા વિદ્વાનો દ્વારા વધુ પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. આંતરિક કરુણાભાવથી તે ‘મૃત’ થઈ નથી—અર્થાત્ ક્ષીણ કે લુપ્ત થઈ નથી.

Verse 53

मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः । नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्

તે મંગલસ્નાન અને માત્ર દર્શનથી જ તેઓ પાપોથી મુક્ત થાય છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! નર્મદા તટે જે ત્રિલોચન ભગવાન શિવને નમે છે, તેઓ પણ એવી મુક્તિ પામે છે.

Verse 54

उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी । लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता

આ મહાનદી ઉમા અને રુદ્રના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, અને તે લોકોને સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડે છે—આ કારણે તેને પરમ પુણ્યતા અને પવિત્રતા પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 55

य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति । स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः

જે અહીં આ રીતે દેવીની કથા—અર્થાત્ શ્રેષ્ઠ ઈશાનના દેહવિભાગનો પ્રસંગ—શ્રવણ કરે છે, તે મહાન ઘોષ સાથે રુદ્રલોકને પામે છે; જાણે ગંધર્વ અને યક્ષો તેના યશનું ગાન કરતા હોય.