Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! તમે કહેલું આ સમગ્ર વર્ણન અતિ આશ્ચર્યજનક છે; મારી સાથે ઋષિસંઘ પરમ વિસ્મયને પામ્યો છે.

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

અહો! આ ભગવતી નર્મદા પરમ પુણ્યમયી, અયોનિજા છે; રુદ્રદેહમાંથી પ્રાદુર્ભવ થઈ મહાપાપોનો પણ ક્ષય કરનારી છે।

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

હે સુવ્રત! સાત કલ્પોના ક્ષય સમયે પણ આ મહાભાગા તારી સાથે રહી; તે મરી નથી—આથી ઉત્તમ પુણ્ય બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

તમે જે સાત કલ્પો ગણાવ્યા—જે કલ્પક્ષય કરનારા છે—તે કયા? જો આ દેવી ન મરી હોય, તો હે ઋષિપુંગવ, તમે પણ (કારણ) કહો।

Verse 5

अध्याय

અધ્યાય—આ માત્ર અધ્યાય/વિભાગ દર્શાવતું સૂચક છે।

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

તે (પરમેશ્વર) વિશ્વનો સંહાર કેવી રીતે કરે છે અને મહાર్ణવમાં કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? વિશ્વની સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરે છે અને પ્રજાઓને કેવી રીતે ધારણ કરે છે?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

જ્યારે સર્વ નદીઓ એક મહાસાગરરૂપે એકત્ર થાય છે, ત્યારે દેવી કયું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે? તે ‘નર્મદા’ કેમ કહેવાય છે, અને ‘રેવીતી’ તરીકે કેવી રીતે સ્મરાય છે?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

તેને ‘અંજના’ કેમ કહે છે, અને ‘સુરસા’ કેમ? ‘મંદાકિની’ નામનું કારણ શું, અને તે ‘શોણ’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થાય છે?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

તેને ‘ત્રિકૂટા’ કેમ કહે છે, અને ‘વાલુવાહિની’ (રેતી વહન કરનારી) કેમ? જેમાં કરોડો-કરોડો તીર્થો પ્રવેશે છે, અને જે મહાસમુદ્રમાં લીન થઈ છે—આ વાત સમજાવો.

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

નદીઓમાં કેટલી કરોડ નદીઓ નર્મદાની ઉપાસના કરે છે? અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર ઋષિઓ તથા તેમ જ દેવતાઓ તેને કેવી રીતે પૂજે છે?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે ‘વિભક્ત’ (ભાગોમાં વિભાજિત) છે એવું કેમ સાંભળવામાં આવે છે? અને પુરાણજ્ઞો અહીં તેને ‘વૈષ્ણવી’ કેમ કહે છે?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

કયા કયા સ્થાનો અને તીર્થોમાં તે શ્રેષ્ઠ નદી પૂજનીય છે? જ્યાં વિશેષરૂપે હર (શિવ) સન્નિહિત છે, તે તીર્થો અલગ અલગ કરીને મને કહો।

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

રુદ્રે જે દેવીને રચી છે, તેનું પ્રમાણ (વિસ્તાર) કેટલું છે? અને રૂદ્રે તને કયા પ્રકારનાં કર્મો તથા વિધિઓ કહ્યાં છે?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ દેશ મ્લેચ્છોથી કેવી રીતે છલકાઈ ગયો? હે બ્રાહ્મણ, હે મહામતિ માર્કંડેય—આ વાત મને કહો।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—બધા ઋષિઓ સાંભળો, અને તું પણ, પ્રિય યુધિષ્ઠિર. નર્મદાના તટે ત્રિશૂલધારી (શિવ) એ આ પુરાણ કહેલું।

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

મેં આ વાયુ પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું, અને તેમણે મહેશ્વર (શિવ) પાસેથી. મનુષ્યો માટે અતિ વિશાળ હોવાથી, પ્રાચીન ઋષિઓએ તેને સંક્ષેપમાં ગોઠવ્યું।

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

હે તાત! પ્રથમ માયૂર (આખ્યાન), ત્યારપછી કૌર્મ્ય. પછી પુર, કૌશિક, માત્સ્ય અને દ્વિરદ—આ પણ ક્રમે કહેવાયા.

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

મેં વારાહ (પાઠ) પણ જોયો, અને અષ્ટમ તરીકે પરમ વૈષ્ણવ (આખ્યાન) પણ. ‘ન્યગ્રોધ’ નામનું પણ હતું, અને ફરી ઉત્તમ ‘આકાંક્ષ’ પણ હતું.

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

પદ્મ અને તામસ, તેમજ સંવર્ત અને ઉદ્વર્ત—અને ‘મહાપ્રલય’ નામનું (પાઠ) પણ—એવું પુરાણ પરંપરામાં વેદચિંતક આચાર્યો કહે છે.

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

આ બધું સંક્ષેપરૂપે તે મહાત્માઓ દ્વારા સંકલિત કરીને સંક્ષિપ્ત કરવામાં આવ્યું; અને બ્રહ્મા આદિ મહર્ષિઓએ તેને ચાર ભાગોમાં વિભાજિત પણ કર્યું.

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

અતઃ હવે હું વર્ણન કરીશ, હે પુરાણાર્થવિશારદ! અતિ ઘોર એવા સાત કલ્પોમાં પણ આ સરિતા (રેવા) નાશ પામી નથી.

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

ચર-અચર સર્વે ઘોર તમસમાં લીન થયું—અપરિચિત, નિર્લક્ષણ; ચંદ્ર-સૂર્યનાં કિરણો લુપ્ત થયા અને જગત્ ભૂત-જીવરહિત બન્યું।

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

પછી તે અંધકારમાંથી મહાનામ પુરુષ—જગદ્‌ગુરુ—ઉદ્ભવ્યા; તેઓ ત્યાં એકલા વિહર્યા, સનાતન, વ્યક્ત પણ અને અવ્યક્ત પણ।

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

ઓંકારમય અતીત પ્રભુએ ગાયત્રીને સર્જી; પછી ઈશાન—વિરાટ પુરુષ—તેની સાથે દિવ્ય ક્રીડામાં રમ્યા।

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

પોતાના જ સ્વરૂપમાંથી તેમણે પંચમહાભૂતાત્મક વિશ્વ પ્રગટ કર્યું; અને દિવ્ય ક્રીડામાં રહી ફરી તે જ પંચભૂતાત્મ જગતની રચના કરી।

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

ક્રીડા કરતાં વિરાટ નામક પ્રભુએ બીજસહિત હિરણ્મય તત્ત્વ પ્રગટ કર્યું; તેમાંથી દ્વાદશ આદિત્યો સમાન તેજસ્વી દિવ્ય બ્રહ્માંડ-અંડ ઉત્પન્ન થયું।

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

તે અંડને ભેદીને પુરુષ ચતુર્મુખ પિતામહ બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો. ત્યારબાદ તેણે દેવ, અસુર અને માનવ સહિત સમગ્ર વિશ્વની યથાક્રમે સૃષ્ટિ કરી.

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

તેથી તિર્યક્—પશુ, પક્ષી તથા વિવિધ જન્મવાળા જીવો ઉત્પન્ન થયા—સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ. પુરાણોમાં આ અંડને પ્રથમ તરીકે કીર્તિત કર્યું છે.

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પૂર્વ કલ્પમાં પરમેશ્વર ઉમા સાથે ક્રીડા કરતા હતા; રુદ્રની તે લીલાથી વિશ્વ જાણે સમુદ્રવિસ્તાર સમાન બની ગયું.

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

હર્ષથી ઉમાના સ્વેદમાંથી એક શુભ કન્યા જન્મી. અને શર્વ (શિવ)ના વક્ષસ્થળમાંથી, ઉમાના સ્તનદબાણથી, ઉમા ફરી પ્રગટ થઈ.

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

સ્વેદમાંથી કમળનેત્રી એક મહાન કન્યા જન્મી. હે યુધિષ્ઠિર! તેનો બીજો સંભવ રુદ્રના દેહમાંથી જ થયો.

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

તે ત્યારે દેવો, અસુરો અને માનવો સહિત સર્વ લોકોમાં પરિભ્રમણ કરતી રહી; અપ્રતિમ રૂપવતી બની તે ત્રિલોકના મોહની જનની થઈ।

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

તેણે જોઈ દેવો અને દૈત્યોના અધિપતિઓ મોહિત થયા—‘તેને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવી?’ એમ વિચારી, હે ભારત, તેઓ તે કન્યાને અહીં-ત્યાં શોધવા લાગ્યા।

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

તેના હાવભાવ, વિલાસ અને મનોહર લાવણ્યથી તે આખા જગતને મોહિત કરે છે; દિવ્યરૂપવતી તે વાદળોમાં ઝળહળતી વીજળી જેવી ભ્રમે છે।

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

વાદળોના મધ્યમાં સ્થિત, તેજથી પ્રકાશમાન, તે સર્વ સ્ત્રીઓમાં અનુત્તમા હતી; ત્યાર પછી બધા દેવો અને દૈત્યો, દાનવો સહિત, રુદ્ર તરફ ઉન્મુખ થયા।

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

કામથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તેઓ તે કન્યાનું વરણ કરવા લાગ્યા; ત્યારે મહાદેવે દેવો અને દાનવો—બન્ને પક્ષોને—કહ્યું।

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

જે બળ અને તેજમાં શ્રેષ્ઠ સાબિત થશે, તે જ આ કન્યાને પ્રાપ્ત કરશે—અન્યથા નહિ, હે દેવોત્તમો।

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

પછી બધા દેવો અને અસુરો તે કન્યાની પાસે આવ્યા અને બોલ્યા—‘હું એને ગ્રહણ કરીશ, હું જ એને લઈશ।’

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

બધા જોતા જોતાં તે કન્યા અંતર્ધાન થઈ ગઈ; પછી સૌએ તેને બીજી એક યોજન દૂર સ્થિત જોઈ।

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

જ્યાં તે દેખાઈ, ત્યાં તેઓ બધા ત્વરિત ગયા; પરંતુ તે ફરી ત્રણ, ચાર તથા દસ યોજન દૂર દેખાઈ।

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

તેઓ સૌએ તેને ત્યાં સ્થિત જોઈ—તેની ચાલ મહાન હાથી જેવી હતી; છતાં તે ફરી સૈકડો, અહીં સુધી કે હજારો યોજન દૂર સ્થિત દેખાઈ।

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

તેમજ પોતાની અતિશીઘ્રતાને કારણે તે લાખ યોજન દૂરથી પણ દેખાતી હતી—આગળ, પાછળ, તથા દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં પણ પ્રગટ થતી હતી।

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

તેઓ તે સુસુગઠિત અંગોવાળી કન્યાને જોતાં જ રહેતા—ક્યારેક એકરૂપે, ફરી અનેકરૂપે. ખરેખર, તેણે તેમને અગાઉથી જ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ભટકાવ્યા હતા।

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

પરંતુ મહાદેવના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે કન્યા હજી પ્રાપ્ત થઈ નહોતી. ત્યારે ઉમાસહિત પ્રભુ વારંવાર ઊંચે સ્વરે હસ્યા।

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

શિવના ગણો તાલવાદ્યોના ઠોકારા અને અથડામણ સાથે આનંદમાં નૃત્ય કરવા લાગ્યા. એટલામાં અચાનક તે કન્યા શંકરના સમીપ ઊભી દેખાઈ।

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

તેણે જોઈ દેવો આશ્ચર્યચકિત થયા અને લજ્જા-ભક્તિથી પરમુખ થયા. ત્યારબાદ પિનાકધારી પ્રભુએ સ્વયં તેનું નામકરણ કર્યું।

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

તેણે પોતાની વિશિષ્ટ ક્રીડામય ચેષ્ટાઓથી આ ગણો અને દેવોને આનંદ આપ્યો; હે સુન્દરી! તેથી તું નદીઓમાં શ્રેષ્ઠા બનશે—આથી તને ‘નર્મદા’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

દેવ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત રહી પૃથ્વી પર હાસ્ય પ્રગટ કરાવ્યું; તેથી આ નદી ‘નર્મદા’ કહેવાય છે—આ શિવા છે અને તેના જળ અતિશય શીતળ છે.

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

સાત કલ્પોના ક્ષય પછી શંભુએ પૂર્વે કહેલું જ સત્ય સાબિત થયું; તેથી, હે રાજેન્દ્ર! નર્મદા ન મરી અને મહાન ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

પછી દેવેશ, સર્વભૂતપતિ પ્રભુએ તે શીલવતી, અતિ શોભામયી કન્યાને મહાર్ణવને અર્પણ કરી.

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

ત્યારે ફેનપુંજ સમાન અট্টહાસ કરતી દેવી નર્મદા ઋક્ષ પર્વતરાજથી ઉતરીને નદીઓના સ્વામી સમુદ્રમાં પ્રવેશી.

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

આ રીતે પ્રાચીન બ્રાહ્મ કલ્પમાં તે ઈશ્વરથી પ્રગટ થઈ. માત્સ્ય કલ્પમાં મેં તેને જોયી; હવે મેં તેનું વર્ણન કર્યું છે—સાંભળો.